Փայտացման պատվաստանյութ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Blue pill container spilled icon.svg
Փայտացման անատոքսին
DPT-IPV-japan Quattro back.jpg


Փայտացման դեմ պատվաստանյութ, հայտնի նաև փայտացման անատոքսին անվանումով` ինակտիվացված (ապաակտիվացված) պատվաստանյութ է, որն գործածվում է փայտացման կանխարգելման առթիվ կատարվող պատվաստման դեպքում[1]: Մանկական տարիքում խորհուրդ է տրվում կատարել հինգ դեղաչափով, իսկ վեցերորդը արդեն դեռահասության տարիներին[1]: Բացի դրանից կարևոր է հետագա ամեն 10 տարին մեկ անգամ պատվաստման կրկնումը[2]: Երեք դեղաչափից հետո սովորաբար ցանկացած անձի մոտ արդեն ձևավորվում է սկզբնական իմունիտետ տվյալ հիվանդության նկատմամբ[1]: Այն անձիք որոնք չեն պատվաստվել պետք է պարտադիր ստանան պատվաստում վնասվածք ստանալուց 48 ժամվա ընթացքում[3]: Բոլոր բարձր ռիսկի խմբում գտնվող վնասվածքներ ունեցողների շրջանում ովքեր ոչ լիարժեք են ստացել պատվաստումը նույնպես խորհուրդ է տրվում կրկնել: Պետք է նաև վստահ լինել,որ հղի կանայք ժամանակին ստացել են իրենց պատվաստումները, քանզի ժամանակին ստացած պատվաստումը կարող է կանխել նեոնատալ (նորածնային) փայտացումը[1]:

Պատվաստանյութը լիովին անվտանգ է բոլորի համար` անգամ հղիների ՄԻԱՎ-ով և ՁԻԱՀ-ով տառապող անձանց դեպքում[1]: Կարող է ի հայտ գալ ներարկման վայրում կարմրություն և ցավ, այն հանդիպում է պատվաստվածների 25–85 %-ի մոտ[1]: Տենդը (մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում), հոգնածության զգացողությունը և աննշան ցավը մկաններում դիտվում է պատվաստվածների մոտ 10 %-ի դեպքում[1]: Իսկ անաֆիլակտիկ ռեակցիա (սուր ալերգիկ պատասխան) հանդիպում է ավելի պակաս քան 1 դեպք 100 000 անձանց շրջանում[1]:

Կան մի շարք պատվաստանյութերի համակցումներ ինչպիսիք են ԱԴՓ-ն (դիֆթերիա,փայտացում) և ԱԿԴՓ-ն (դիֆթերիա, փայտացում, կապույտ հազ), որոնք պարունակում են ոչ միայն փայտացման այլ նաև դիֆթերիայի և կապույտ հազի դեմ ուղված պատվաստանյութեր[4]: ԱԿԴՓ-ն կատարվում է մինչև 7 տարեկան հասակը, իսկ ԱԴՓ-ն 7 տարեկանից հետո[4]: Ինչպես արդեն պարզ է 7 տարեկանից հետո կատարվող պատվաստման մեջ ներառված չէ կապույտ հազի դեմ պատվաստանյութը[4]:

Փայտացման դեմ պատվաստանյութը ստեղծվել է 1924 թվականին և արդեն հասանելի է եղել Միացյալ Նահանգներում 1940 թվականից[1][5]: Դրա լայնածավալ գործածումը բերել է փայտացման դեպքերի թվի պակասի 95 %-ով[1]: Այն ներառված է ԱՀԿ-ի (Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն) անհրաժեշտ դեղամիջոցների ցանկում, որպես ամենաարդյունավետ և անվնաս դեղամիջոցներից մեկը[6]: Դրա մեծածախ արժեքը զարգացող պետություններում կազմում է 0,17-ից 0,65 ամերիկյան դոլար մեկ դեղաչափի համար 2014 թվականի տվյալներով[7]: ԱՄՆ-ում փայտացման դեմ պատվաստման ամբողջական կուրսը կազմում է 25-ից 50 ԱՄՆ դոլար[8]:

Բժշկության մեջ կիրառում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատվաստանյութը կիրառելուն պես ամբողջ աշխարհում նկատելի նվազեցին ինչպես փայտացման, այնպես էլ կապույտ հազի և դիֆթերիայի դեպքերը: Ըստ Միացյալ Նահանգների տվյալների պատվաստվածների 95 %-ը պաշտպանված է դիֆթերիայից, 80-85 %-ը՝ կապույտ հազից, և 100 %-ը՝ փայտացումից[9]: Մինչև պատվաստման կիրառելը տարեկան գրանցվում էր փայտացման 580 դեպք, որից 472-ը ավարտվում էր մահով: Կիրառումից հետո այժմ տվյալներն այլ են` տարեկան գրանցվում է փայտացման 41 դեպք, որից միայն 4-ն են ուղեկցվում մահով, իսկ դա նշանակում է, որ հիվանդացությունը տվյալ դեպքում իջել է 93 %-ով, իսկ մահացությունը՝ 99 %-ով[9]:

Փայտացումը սկսել է հազվադեպ հանդիպել ԱՄՆ-ում միջինում 29 գրանցված դեպք 1996-2009 թվականներին: Դեպքերը հանդիպում են հիմնականում նրանց շրջանում ովքեր չեն պատվաստվել կամ հետ են մնացել 10 տարին մեկ կրկնվող պատվաստման օրացույցից[10]:

Հղիություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Նահանգների հղիներին վերաբերող ուղեցույցերում նշված է, որ ցանկալի է կանայք ամեն հղիության 27-ից 36 շաբաթականում ընդունեն պատվաստանյութի մեկ դեղաչափ, որպեսզի հակամարմինները կարողանան հասնել ընկերքի միջոցով պտղին[11]: Իսկ բոլոր այն կանանց, ովքեր չեն պատվաստվել հղիության ընթացքում, խորհուրդ է տրվում պատվաստվել ծննդաբերությունից հետո՝ մինչև հիվանդանոցից դուրսգրումը[12]: Այն հղիներին, ովքեր ընդհանրապես երբևիցե չեն պատվաստվել փայտացման դեմ, ընդունել 3 պատվաստումից բաղկացած կուրս՝ նրանց և նորածիններին լիարժեք պաշտպանելու նպատակով: Պատվաստման ժամանակահատվածը նույնպես ցանկալի է՝ լինի 27-ից 36 շաբաթականը, իսկ պատվաստանյութը՝ ԱԴՓ-ն[13]:

Հատուկ տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին պատվաստումը կատարվում է մանկական հասակում: Այժմ երեխաներին միանվագ ներարկում են ԱԿԴՓ պատվաստանյութը, որը 3 պատվաստանյութերի ապաակտիվացրած տեսակներն են և ավելի անվտանգ են, քան նախկինում կատարվողները: Այն երեխաներին պաշտպանում է 3 հիվանդությոններից՝ կապույտ հազ, դիֆթերիա և փայտացում[14]:

Մեկ այլ տարբերակ է ԱԴՓ-ն, որը տրվում է այն երեխաներին, որոնք ունեն որևէ անհանդուրժողականություն ԱԿԴՓ-ի նկատմամբ: Այն իր մեջ ներառում է փայտացման և դիֆթերիայի դեմ պառվաստանյութեր[9]: Քառավալենտ, հնգավալենտ և վեցավալենտ պատվաստանյութերը իրենց կազմում նույպես ներառում են ԱԿԴՓ-ն համակցված այլ պատվաստանյութերի հետ ինչպիսիք են ինակտիվացված պոլիովիրուսային պատվաստանյութը, Բ տիպի կապտաթարախային ցուպիկի և հեպատիտ Բ-ի դեմ պատվաստանյութերը: Տարբեր պետություններում այդ ցանկը տարբերվում է[15][16][17]:

Կատարման եղանակ և օրացույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանզի առաջին պատվաստումը կատարվում է երեխաների շրջանում, նախընտրելի է այն կատարել ազդրի առաջակողմնային հատվածում միջմկանային: Այնուամենայնիվ որոշ դեպքերում ըստ ցուցման այն կարելի է կատարել նաև դելտայաձև մկանի շրջանում:

ԱՀԿ-ն առաջարկում է կատարել 6 դեղաչափ սկսած 6 շաբաթական հասակից[1]: 6 դեղաչափից 4-ը կատարվում են վաղ մանկական հասակում[9]: Առաջինը պետք է կատարվի մինչև 2 ամսական, երկրորդը մինչև 4 ամսական, երրորդը 6 ամսականում և չորրորդը՝ 15-ից 18 ամսականներում: Հինգերորդ դեղաչափը խորհուրդ է տրվում կատարել 4-6 տարեկան հասակում[9]:

Քանզի ԱԴՓ-ն ավելի ցանկալի է կատարել մեծ տարիքի երեխաներին և մեծահասակներին պատվաստանյութը ներարկվում է դելտայաձև մկանի շրջանում[9]: Խորհուրդ է տրվում պատվաստումը կրկնել 10 տարին մեկ անգամ[18]:

Հավելյալ դեղաչափեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սրանք խթանող պատվաստումներ են և կարևոր են, քանի որ լիմֆոցիտների հակամարմին արտադրելու գործառույթը միշտ չէ, որ բարձր ակտիվություն ունի: Պատվաստանյութը ներմուծելուն պես լիմֆոցիտների արտադրության բարձացման հետ մեկտեղ կիջնի լեյկոցիտների ակտիվությունը: Սա նշանակում է, որ պարբերաբար պետք են խթանիչներ, որոնք կբարձրացնեն լեյկոցիտների ակտիվությունը և կօգնեն պահպանել այն[19]:

ԱԴՓ-ն և ԱԿԴՓ-ն խթանող պատվաստումներ են, որոնք տրվում են ամեն տաս տարին մեկ անգամ՝ 19-ից 65 տարեկան հասակում[14]:

ԱԿԴՓ-ի մեկանգամյա պատվաստումից հետո ցանկալի չէ այն կրկնել 11-ից ցածր և 65-ից բարձր տարիք ունեցող անձանց շրջանում:

ԱԴՓ-ն տրվում է 7 տարեկանից սկսած:

Կարևոր է հիշել, որ խթանող պատվաստանյութերը կարելի է կատարել մինչև 65 տարեկանը, և դրանցից միայն մեկը պետք է լինի ԱԿԴՓ:

Կողմնակի ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնական կողմնակի ազդեցություններն են՝ մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացումը և ցավը, կարմրությունը և այտուցվածությունը ներարկման հատվածում: Դա հանդիպում է 5-ից 1 անձի մոտ: Որոշները նկարագրում են նաև ցավ մկաններում և հոգնածության զգացում: 500 պատվաստվածներից 1-ի մոտ կարող է դիտվել նաև ամբողջ վերջույթի այտուց[9][20]: Փայտացման դեմ պատվաստումերի դեպքում կարող է գրանցվել նաև բազկային նյարդի բորբոքում ամեն 100 000-ից 200 000 պատվաստվողներից մեկի մոտ[21][22]:

Փայտացման դեմ պատվաստումից հետո առաջացած թմբիկ

Ազդման մեխանիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս պատվաստման հետևանքով առաջացած իմունիտետը անվանում են արհեստական: Այս իմունիտետը առաջանում է, երբ օրգանիզմ է ներմուծվում թուլացված կամ մահացած հակածինով վարակ: Դա բերում է օրգանիզմի կողմից ի պատասխան հակամարմինների արտադրության: Դա շատ օգտակար է քանզի, երբ հաջորդ անգամ օրգանիզմ թափանցի վարակը պատասխանը կլինի շատ արագ հակածինը ճանաչելու շնորհիվ օրգանիզմը կարտադրի հակամարմիններ արդյունավետ պայքարելով վարակի դեմ[23]:


Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատվաստանյութը ստեղծվել է մի խումբ գերմանացի գիտնականների կողմից Էմիլ ֆոն Բերինգի գլխավորությամբ, 1890 թվականին:

Առաջին ինակտիվացված տարբերակը առաջարկվել է 1924 թվականին, իսկ ավելի լավ ներծծվողը և համապատասխանաբար ավելի արդյունավետը կիրառվել է առաջին անգամ բանակում 1938 թվականին՝ 2-րդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին[9]: Համակցված պատվաստանյութերը՝ ԱԴՓ, ԱԿԴՓ, սկսվել են կիրառվել 1948 թվականից մինչ 1991 թվականը. այնուհետև փոխարինվել ավելի անվտանգ պատվաստանյութով, որտեղ կապույտ հազի հարուցիչը փոխարինվել էր ավելի քիչ ակտիվության ոչ բջջային ձևով [24]: Մինչ փոխարինումը պատվաստվածների կեսը ունեցել էր արտահայտված կողմնակի ազդեցություններ, ինչն էլ պատճառ էր դարձել փոփոխության ձեռնարկման:

Երկու նոր պատվաստանյութերը գործածության մեջ են դրվել 1992 թվականին: Այս փոփոխված վակցինաները արդեն կատարվում էին նաև դեռահասների և մեծահասակների շրջանում, մինչ նախորդ ավելի ակտիվ տարբերակը ցուցված էր միայն երեխաներին[9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 «Tetanus vaccines: WHO position paper – February 2017»։ Weekly epidemiological record 92 (6): 53/76։ Nov 6, 2017։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-04-21-ին 
  2. Hamborsky J (2015)։ «21»։ Pinkbook Tetanus Epidemiology of Vaccine Preventable Diseases (en-us) (13 ed.)։ CDC։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-04-13-ին 
  3. «Puncture wounds: First aid»։ Mayo Clinic։ Feb 4, 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 8 December 2015-ին։ Վերցված է 6 December 2015 
  4. 4,0 4,1 4,2 «Vaccines: VPD-VAC/Tetanus/main page»։ Centers for Disease Control։ Արխիվացված օրիգինալից February 12, 2015-ին։ Վերցված է February 10, 2015 
  5. Macera Caroline (2012)։ Introduction to Epidemiology: Distribution and Determinants of Disease։ Nelson Education։ էջ 251։ ISBN 9781285687148։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-05-ին 
  6. «WHO Model List of Essential Medicines (19th List)»։ World Health Organization։ April 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 13 December 2016-ին։ Վերցված է 8 December 2016 
  7. «Vaccine, Tetanus Toxoid»։ International Drug Price Indicator Guide։ Վերցված է 6 December 2015 
  8. Hamilton Richart (2015)։ Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition։ Jones & Bartlett Learning։ էջ 317։ ISBN 9781284057560 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 Centers for Disease Control and Preventi (2011)։ «Tetanus»։ Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (CDC, Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases (pdf)։ Washington, D.C: Public Health Foundation։ ISBN 0-01-706609-3։ Արխիվացված օրիգինալից March 6, 2008-ին։ Վերցված է January 4, 2016 
  10. «About Tetanus»։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-11-11-ին։ Վերցված է 2014-12-11 
  11. «Updated Recommendations for Use of Tetanus Toxoid, Reduced Diphtheria Toxoid, and Acellular Pertussis Vaccine (Tdap) in Pregnant Women — Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), 2012»։ www.cdc.gov 
  12. Guidelines for Vaccinating Pregnant Women - section Tetanus, Diphtheria, and Pertussis (Tdap); & Tetanus and Diphtheria (Td).
  13. Updated Recommendations for Use of Tetanus Toxoid, Reduced Diphtheria Toxoid, and Acellular Pertussis Vaccine (Tdap) in Pregnant Women — Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP), 2012 - section "Special Situations".
  14. 14,0 14,1 «Vaccines: VPD-VAC/Tetanus/main page»։ Centers for Disease Control։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-06-16-ին։ Վերցված է 2012-06-04 
  15. «2016 Binational Immunization Resource Tool for Children from Birth Through 18 Years»։ Centers for Disease Control։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-02-11-ին։ Վերցված է 2016-12-22 
  16. «Licensure of a Diphtheria and Tetanus Toxoids and Acellular Pertussis Adsorbed, Inactivated Poliovirus, and Haemophilus b Conjugate Vaccine and Guidance for Use in Infants and Children»։ Centers for Disease Control։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-11-07-ին։ Վերցված է 2016-12-22 
  17. «Combined hexavalent diphtheria-tetanus-acellular pertussis-hepatitis B-inactivated poliovirus-Haemophilus influenzae type B vaccine; Infanrix™ hexa: twelve years of experience in Italy»։ Hum Vaccin Immunother 10 (1): 129–37։ 2014։ PMC 4181021։ PMID 24004825։ doi:10.4161/hv.26269 
  18. Talbot Elizabeth A (2010)։ The Safety of Immunizing with Tetanus–diphtheria–acellular Pertussis Vaccine (Tdap) Less than 2 Years following Previous Tetanus Vaccination: Experience during a Mass Vaccination Campaign of Healthcare Personnel during a Respiratory Illness Outbreak։ էջեր 8001–8007 
  19. Veronesi R (1981)։ Tetanus: Important New Concepts։ Amsterdam: Excerpta Medica 
  20. «Vaccine Information Statement | Tdap | Tetanus-Diphtheria-Pertussis | VIS | CDC»։ www.cdc.gov։ Արխիվացված օրիգինալից 16 December 2016-ին։ Վերցված է 9 December 2016 
  21. «Pinkbook - Tetanus - Epidemiology of Vaccine Preventable Diseases - CDC»։ www.cdc.gov։ 16 May 2018 
  22. «Update: Vaccine Side Effects, Adverse Reactions, Contraindications, and Precautions Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP)»։ Centers for Disease Control and Prevention։ September 6, 1996։ Վերցված է December 18, 2018 
  23. «Vaccines & Immunizations»։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-12-22-ին։ Վերցված է 27 Nov 2011 
  24. «Whooping Cough: Vaccine Combined with Tetanus, Diphtheria»։ Արխիվացված օրիգինալից June 6, 2017-ին։ Վերցված է May 1, 2017