Jump to content

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամ
ԵնթակատեգորիաՆերդրումային հիմնադրամ Խմբագրել Wikidata

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամ (անգլ.՝ mutual fund), ներդրումային հիմնադրամ, հավաքագրում է միջոցներ բազմաթիվ ներդրողներից՝ արժեթղթեր գնելու նպատակով[1]։ Այս տերմինը սովորաբար օգտագործվում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում, Կանադայում և Հնդկաստանում, մինչդեռ համանման կառուցվածքները ողջ աշխարհում ներառում են SICAV-ը Եվրոպայում («փոփոխական կապիտալով ներդրումային ընկերություն») և բաց ներդրումային ընկերությունը (OEIC) Միացյալ Թագավորությունում։

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները հաճախ դասակարգվում են ըստ իրենց հիմնական ներդրումների՝ դրամական շուկայի հիմնադրամներ, պարտատոմսերի կամ ֆիքսված եկամտով հիմնադրամներ, բաժնետոմսերի կամ կապիտալի հիմնադրամներ կամ հիբրիդային հիմնադրամներ։ Հիմնադրամները կարող են դասակարգվել նաև որպես ինդեքսային հիմնադրամներ, որոնք պասիվ կառավարվող հիմնադրամներ են և հետևում են որևէ ինդեքսի ցուցանիշներին, ինչպիսիք են բաժնետոմսերի շուկայի ինդեքսը կամ պարտատոմսերի շուկայի ինդեքսը, կամ ակտիվ կառավարվող հիմնադրամներ, որոնք ձգտում են գերազանցել բաժնետոմսերի շուկայի ինդեքսները, բայց ընդհանուր առմամբ գանձում են ավելի բարձր վճարներ։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հիմնական կառուցվածքներն են բաց հիմնադրամները, փակ հիմնադրամները և ունիտար ներդրումային տրեստները (UIT)։

Երկարատև ժամանակահատվածների ընթացքում պասիվ կառավարվող հիմնադրամները հետևողականորեն գերազանցում են ակտիվ կառավարվող հիմնադրամների ցուցանիշներին[2][3][4]։

Բաց հիմնադրամների փայերը գնվում կամ վաճառվում են թողարկողից՝ յուրաքանչյուր բաժնեմասի ակտիվների զուտ արժեքով (NAV), որը հաշվարկվում է այն առևտրային օրվա փակման դրությամբ, երբ ներկայացվել է պատվերը, պայմանով, որ պատվերը տրվել է մինչև առևտրի փակումը սահմանված ժամանակահատվածում։ Դրանցով կարելի է առևտուր անել անմիջապես թողարկողի հետ[5]։

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներն ունեն առավելություններ և թերություններ՝ համեմատած առանձին արժեթղթերում ուղղակի ներդրումների հետ։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների առավելությունները ներառում են մասշտաբի էֆեկտը, դիվերսիֆիկացումը, իրացվելիությունը և պրոֆեսիոնալ կառավարումը[6]։ Ինչպես ներդրումների այլ տեսակների դեպքում, փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներում ներդրումներ կատարելը կապված է տարբեր վճարների և ծախսերի հետ։

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարգավորվում են պետական մարմինների կողմից և պարտավոր են հրապարակել տեղեկատվություն, ներառյալ՝ արդյունավետության ցուցանիշները, արդյունավետության համեմատությունը էտալոնային ցուցանիշների (benchmarks) հետ, գանձվող վճարները և տնօրինվող արժեթղթերը։ Մեկ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամ կարող է ունենալ բաժնետոմսերի մի քանի դասեր, որոնց համար խոշոր ներդրողները վճարում են ավելի ցածր միջնորդավճարներ։

Հեջ-հիմնադրամները և բորսայական ֆոնդերը (ETF) սովորաբար չեն դասվում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների շարքին, և դրանցից յուրաքանչյուրը թիրախավորում է տարբեր ներդրողների. ընդ որում, հեջ-հիմնադրամները հասանելի են միայն բարձր եկամուտ ունեցող անձանց[7]։

Շուկայի չափսը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2023 թվականի վերջի դրությամբ բաց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների ակտիվներն ամբողջ աշխարհում կազմել են 69,0 տրիլիոն դոլար[8]։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների խոշորագույն արդյունաբերություն ունեցող երկրներն են՝

  1. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ՝ 38,8 տրիլիոն դոլար
  2. Լյուքսեմբուրգ՝ 5,8 տրիլիոն դոլար
  3. Իռլանդիա՝ 4,5 տրիլիոն դոլար
  4. Չինաստան՝ 3,4 տրիլիոն դոլար
  5. Գերմանիա՝ 2,7 տրիլիոն դոլար
  6. Ավստրալիա՝ 2,6 տրիլիոն դոլար
  7. Ֆրանսիա՝ 2,5 տրիլիոն դոլար
  8. Ճապոնիա՝ 2,2 տրիլիոն դոլար
  9. Միացյալ Թագավորություն՝ 2,0 տրիլիոն դոլար
  10. Կանադա՝ 1,8 տրիլիոն դոլար

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2024 թվականի վերջի դրությամբ տնային տնտեսությունների ֆինանսական ակտիվների 24%-ը ներդրվել է փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներում։ ԱՄՆ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների ակտիվների գրեթե կեսը պահվում էր անհատական կենսաթոշակային հաշիվներում (IRA), 401(k) պլաններում կամ սահմանված մասհանումներով կենսաթոշակային այլ պլաններում։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներին բաժին է ընկել անհատական կենսաթոշակային հաշիվների ակտիվների 38%-ը և 401(k) պլանների ակտիվների 60%-ը[8]։

Լյուքսեմբուրգը և Իռլանդիան հանդիսանում են UCITS հիմնադրամների գրանցման հիմնական իրավասության տարածքները։ Այս հիմնադրամները կարող են վաճառվել ամբողջ Եվրոպական Միությունում և այն երկրներում, որոնք ընդունել են փոխադարձ ճանաչման ռեժիմներ։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին ժամանակակից ներդրումային հիմնադրամները՝ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների նախակարապետները, հիմնադրվել են Միացյալ Նահանգների Հանրապետությունում (Նիդերլանդներ): Ի պատասխան 1772–1773 թվականների ֆինանսական ճգնաժամի՝ Ամստերդամում բնակվող գործարար Աբրահամ (կամ Ադրիան) վան Կետվիչը ձևավորեց մի տրեստ, որը կոչվում էր «Eendragt Maakt Magt» («Միասնությունը ուժ է»): Նրա նպատակն էր փոքր ներդրողներին դիվերսիֆիկացման հնարավորություն ընձեռել[9][10]։

Մեծ Բրիտանիայում կոլեկտիվ ներդրումների ամենավաղ սխեմաներից մեկը եղել է «Foreign & Colonial Government Trust»-ը, որը հիմնադրվել է Լոնդոնում 1868 թվականին և լայնորեն համարվում է աշխարհում առաջին ներդրումային տրեստը[11]։

Մեծ Բրիտանիայում առաջին ներդրումային տրեստը՝ «Scottish American Investment Trust»-ը, որը ձևավորվել է 1873 թվականին, համարվում է փայատիրական ներդրումային հիմնադրամի «ամենաակնհայտ նախահայրը»՝ ըստ Դիանա Բ. Հենրիկեսի[12]։

ԱՄՆ-ում ժամանակակից փայատիրական ներդրումային հիմնադրամին նման ամենավաղ ներդրումային ընկերություններից մեկը եղել է «Boston Personal Property Trust»-ը, որը հիմնադրվել է 1893 թվականին, սակայն դրա նախնական նպատակը եղել է Մասաչուսեթսի օրենքը շրջանցելը, որը սահմանափակում էր կորպորատիվ անշարժ գույքի տնօրինումը, այլ ոչ թե ներդրումներ կատարելը[13]։ ԱՄՆ վաղ շրջանի հիմնադրամները հիմնականում փակ հիմնադրամներ էին՝ բաժնետոմսերի ֆիքսված քանակով, որոնք հաճախ վաճառվում էին պորտֆելի ակտիվների զուտ արժեքից բարձր գներով[14]։ Հետգնվող բաժնետոմսերով առաջին բաց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամը հիմնադրվել է 1924 թվականի մարտի 21-ին որպես «Massachusetts Investors Trust», որը գոյություն ունի նաև այսօր և կառավարվում է «MFS Investment Management»-ի կողմից[15][16]։

Ի տարբերություն ավելի վաղ շրջանի փակ տրեստների, որոնց առևտուրն իրականացվում էր ակտիվների զուտ արժեքի նկատմամբ հավելավճարով կամ զեղչով, «Massachusetts Investors Trust»-ը ներդրեց հետգնվող բաժնետոմսեր, որոնց գինը հիմնված էր պորտֆելի հիմքում ընկած ակտիվների արժեքի վրա՝ դրանով իսկ հիմք դնելով ժամանակակից բաց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հիմնական կառուցվածքին[17]։

ԱՄՆ-ում 1929 թվականին փակ հիմնադրամների թիվը գրեթե վեց անգամ գերազանցում էր փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների թվին[18]։

1929 թվականի Ուոլ Սթրիթի կրախից հետո ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունեց մի շարք օրենքներ, որոնք կարգավորում էին արժեթղթերի շուկաներն ընդհանրապես, և փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները՝ մասնավորապես։

  • 1933 թվականի Արժեթղթերի մասին օրենքը պահանջում է, որ հանրությանը վաճառվող բոլոր ներդրումները, ներառյալ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները, գրանցվեն SEC-ում, և որ դրանք պոտենցիալ ներդրողներին տրամադրեն ազդագիր, որը բացահայտում է ներդրման վերաբերյալ էական փաստերը։
  • 1934 թվականի Արժեթղթերի բորսաների մասին օրենքը պահանջում է, որ արժեթղթերի թողարկողները, ներառյալ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները, պարբերաբար հաշվետվություն ներկայացնեն իրենց ներդրողներին։ Այս օրենքով ստեղծվեց նաև Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը (SEC), որը փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հիմնական կարգավորող մարմինն է։
  • 1936 թվականի Եկամուտների մասին օրենքը սահմանեց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հարկման ուղեցույցները։ Այն թույլ տվեց, որ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները դիտարկվեն որպես փոխանցիկ հարկվող սուբյեկտ (flow-through կամ pass-through entity), որտեղ եկամուտը փոխանցվում է ներդրողներին, ովքեր էլ պատասխանատու են այդ եկամտից հարկ վճարելու համար։
  • 1940 թվականի Ներդրումային ընկերությունների մասին օրենքը սահմանեց կանոններ, որոնք հատուկ կարգավորում են փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները։

Այս նոր կանոնակարգերը խրախուսեցին բաց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների զարգացումը (ի տարբերություն փակ հիմնադրամների)[19]։

1936 թվականին ԱՄՆ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների արդյունաբերությունը գրեթե երկու անգամ փոքր էր փակ ներդրումային տրեստներից։ Սակայն մինչև 1947 թվականը փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներն արդեն երկու անգամ գերազանցում էին փակ հիմնադրամներին. իսկ մինչև 1959 թվականը աճն արագացավ՝ հասնելով տասնապատիկի։ Դրամական արտահայտությամբ՝ ԱՄՆ-ում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների ընդհանուր արժեքը 1950 թվականին կազմում էր 2 միլիարդ դոլար, իսկ 1960 թվականին՝ շուրջ 17 միլիարդ դոլար[20]։ 1970-ականների վերջին՝ բարձր տոկոսադրույքների պայմաններում, դրամական շուկայի հիմնադրամների ներդրումը կտրուկ խթանեց արդյունաբերության աճը։

Առաջին մանրածախ ինդեքսային հիմնադրամները հայտնվեցին 1970-ականների սկզբին՝ նպատակ ունենալով ապահովել շուկայական միջին եկամտաբերություն, այլ ոչ թե իրականացնել ընկերությունների առանձին մանրամասն վերլուծություն, ինչպես դա անում էին նախկին հիմնադրամները։ Ռեքս Սինկֆիլդն առաջարկեց առաջին S&P 500 ինդեքսային հիմնադրամը լայն հանրությանը 1973 թվականին, երբ աշխատում էր Չիկագոյի Ամերիկյան ազգային բանկում (American National Bank of Chicago)[21][22]։ Սինկֆիլդի հիմնադրամն իր գործունեության առաջին յոթ տարիներից հետո արդեն ունեցել է 12 միլիարդ դոլարի ակտիվներ[23]։ Ջոն «Մաք» Մաքքուաունը նույնպես հիմնադրեց ինդեքսային հիմնադրամ 1973 թվականին, թեև այն խոշոր կենսաթոշակային հիմնադրամի մի մասն էր, որը կառավարվում էր Wells Fargo-ի կողմից և բաց չէր լայն հանրության համար[21]։ Batterymarch Financial-ը՝ Բոստոնի մի փոքրիկ ընկերություն, որտեղ այդ ժամանակ աշխատում էր Ջերեմի Գրենթհեմը, նույնպես առաջարկեց ինդեքսային հիմնադրամներ՝ սկսած 1973 թվականից, սակայն դա այնքան հեղափոխական հայեցակարգ էր, որ նրանք ավելի քան մեկ տարի չունեցան ոչ մի վճարող հաճախորդ[21]։ Ջոն Բոգլը ինդեքսային հիմնադրամների մեկ այլ վաղ ռահվիրա էր First Index Investment Trust-ով, որը ձևավորվել էր 1976 թվականին The Vanguard Group-ի կողմից, այն այժմ կոչվում է «Vanguard 500 Index Fund» և հանդիսանում է խոշորագույն փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներից մեկը[21]։

1980-ականների սկզբից փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների արդյունաբերությունը թևակոխեց աճի շրջան[8]։ Ըստ Ռոբերտ Փոզենի և Թերեզա Համախերի՝ աճը երեք գործոնների արդյունք էր՝

  1. Ցլերի շուկա (bull market) ինչպես բաժնետոմսերի, այնպես էլ պարտատոմսերի համար,
  2. Նոր ապրանքատեսակների ներդրում (ներառյալ համայնքային պարտատոմսերի վրա հիմնված հիմնադրամներ, արդյունաբերության տարբեր ոլորտների հիմնադրամներ, միջազգային հիմնադրամներ և թիրախային ամսաթվի հիմնադրամներ (target date funds)) և
  3. Հիմնադրամի փայերի ավելի լայն տարածում։ Տարածման նոր ուղիների թվում էին կենսաթոշակային պլանները։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներն այժմ նախընտրելի ներդրումային տարբերակ են կենսաթոշակային պլանների որոշակի տեսակներում, մասնավորապես՝ 401(k)-ում, սահմանված մասհանումներով կենսաթոշակային այլ պլաններում և անհատական կենսաթոշակային հաշիվներում (IRA), որոնց հանրաճանաչությունը կտրուկ բարձրացավ 1980-ականներին[24]։

2003 թվականի փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների սկանդալը ներառում էր հիմնադրամի փայատերերի անհավասար վերաբերմունքը, երբ հիմնադրամների կառավարման որոշ ընկերություններ թույլ էին տալիս արտոնյալ ներդրողներին զբաղվել արգելված ուշացած առևտրով (late trading) կամ շուկայի թայմինգով (market timing)։ Սկանդալը բացահայտվել է Նյու Յորքի նախկին գլխավոր դատախազ Էլիոտ Սպիտցերի կողմից և հանգեցրել է կարգավորումների խստացման։

Գերմանական փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների վերաբերյալ 2007 թվականի հետազոտության մեջ Յոհաննես Գոմոլկան և Ռալֆ Յասնին վիճակագրական ապացույցներ են գտել գերմանական փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների առևտրում ժամային գոտիների անօրինական արբիտրաժի վերաբերյալ[25]։ Չնայած այդ մասին զեկուցվել էր կարգավորող մարմիններին, BaFin-ը երբևէ չմեկնաբանեց այս արդյունքները։

Առանձնահատկություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներդրումային հիմնադրամների այլ տեսակների նման, փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներն ունեն առավելություններ և թերություններ՝ համեմատած այլընտրանքային կառուցվածքների կամ առանձին արժեթղթերում ուղղակի ներդրումների հետ։ Ըստ Ռոբերտ Փոզենի և Թերեզա Համախերի՝ դրանք են՝

Առավելություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Դիվերսիֆիկացման հնարավորությունների մեծացում. Հիմնադրամը դիվերսիֆիկացվում է՝ տնօրինելով բազմաթիվ արժեթղթեր։ Այս դիվերսիֆիկացումը նվազեցնում է ռիսկը։
  • Ամենօրյա իրացվելիություն. Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամի փայերը կարող են հետգնվել իրենց ակտիվների զուտ արժեքով յոթ օրվա ընթացքում, սակայն գործնականում հետգնումը հաճախ շատ ավելի արագ է կատարվում։ Այս իրացվելիությունը կարող է ստեղծել ակտիվների և պարտավորությունների անհամապատասխանություն (asset–liability mismatch), ինչը մարտահրավերներ է առաջացնում. սա մասամբ հիմք հանդիսացավ 2016 թվականին SEC-ի իրացվելիության կառավարման կանոնի ընդունման համար[26]։
  • Պրոֆեսիոնալ ներդրումային կառավարում. Բաց և փակ հիմնադրամները վարձում են պորտֆելի կառավարիչներ՝ հիմնադրամի ներդրումները վերահսկելու համար։
  • Ներդրումներին մասնակցելու հնարավորություն, որոնք կարող են հասանելի լինել միայն խոշոր ներդրողներին. Օրինակ, անհատ ներդրողների համար հաճախ դժվար է ուղղակիորեն ներդրումներ կատարել արտասահմանյան շուկաներում։
  • Սպասարկում և հարմարավետություն. Հիմնադրամները հաճախ տրամադրում են այնպիսի ծառայություններ, ինչպիսիք են չեկերի թողարկումը։
  • Պետական վերահսկողություն. Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարգավորվում են պետական մարմնի կողմից։
  • Թափանցիկություն և համեմատության դյուրինություն. Բոլոր փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներից պահանջվում է նույն տեղեկատվությունը հայտնել ներդրողներին, ինչը հեշտացնում է դրանց համեմատությունը միմյանց հետ[24]։

Թերություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներն ունեն նաև թերություններ, որոնք ներառում են՝

  • Վճարներ
  • Օգուտների ճանաչման ժամկետների նկատմամբ պակաս վերահսկողություն
  • Պակաս կանխատեսելի եկամուտ
  • Անհատականացման (անհատական պահանջներին հարմարեցնելու) հնարավորության բացակայություն[24]։

Կարգավորում և գործունեություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարգավորող հիմնական օրենքներն են՝

  • 1933 թվականի Արժեթղթերի մասին օրենքը պահանջում է, որ հանրությանը վաճառվող բոլոր ներդրումները, ներառյալ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները, գրանցվեն SEC-ում, և որ դրանք պոտենցիալ ներդրողներին տրամադրեն ազդագիր, որը բացահայտում է ներդրման վերաբերյալ էական փաստերը։
  • 1934 թվականի Արժեթղթերի բորսաների մասին օրենքը պահանջում է, որ արժեթղթերի թողարկողները, ներառյալ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները, պարբերաբար հաշվետվություն ներկայացնեն իրենց ներդրողներին. այս օրենքով ստեղծվեց նաև Արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողովը, որը փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հիմնական կարգավորող մարմինն է։
  • 1936 թվականի Եկամուտների մասին օրենքը սահմանեց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հարկման ուղեցույցները։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները չեն հարկվում իրենց եկամուտներից և շահույթից, եթե դրանք համապատասխանում են ԱՄՆ Ներքին եկամուտների օրենսգրքի որոշակի պահանջներին. փոխարենը հարկվող եկամուտը փոխանցվում է հիմնադրամի ներդրողներին։ IRS-ը հիմնադրամներից պահանջում է դիվերսիֆիկացնել իրենց ներդրումները, սահմանափակել քվեարկող արժեթղթերի սեփականությունը, ամեն տարի իրենց ներդրողներին բաշխել իրենց եկամուտների մեծ մասը (շահաբաժիններ, տոկոսներ և կապիտալի հավելաճ՝ հանած վնասները) և եկամուտների մեծ մասը վաստակել արժեթղթերում ու արժույթներում ներդրումներ կատարելու միջոցով[27]։ Հիմնադրամի եկամտի բնույթը չի փոխվում, երբ այն վճարվում է բաժնետերերին։ Օրինակ, երբ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամը շահաբաժնային եկամուտ է բաշխում իր բաժնետերերին, հիմնադրամի ներդրողները այդ բաշխումը կզեկուցեն որպես շահաբաժնային եկամուտ իրենց հարկային հայտարարագրում։ Արդյունքում, փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները հաճախ կոչվում են փոխանցիկ կամ թափանցիկ հարկվող միջոցներ (flow-through կամ pass-through vehicles), քանի որ դրանք պարզապես փոխանցում են եկամուտները և դրանց հետ կապված հարկային պարտավորությունները իրենց ներդրողներին։
  • 1940 թվականի Ներդրումային ընկերությունների մասին օրենքը սահմանում է կանոններ, որոնք հատուկ կարգավորում են փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները։ Այս Օրենքի կենտրոնացումը ներդրող հանրությանը հիմնադրամի և նրա ներդրումային նպատակների մասին տեղեկատվության բացահայտումն է, ինչպես նաև ներդրումային ընկերության կառուցվածքն ու գործառնությունները։
  • 1940 թվականի Ներդրումային խորհրդատուների մասին օրենքը սահմանում է կանոններ, որոնք կարգավորում են ներդրումային խորհրդատուներին։ Որոշ բացառություններով՝ այս Օրենքը պահանջում է, որ այն ֆիրմաները կամ անհատ ձեռնարկատերերը, ովքեր վարձատրություն են ստանում արժեթղթերում ներդրումների վերաբերյալ այլոց խորհրդատվություն տրամադրելու համար, պետք է գրանցվեն SEC-ում և համապատասխանեն ներդրողների պաշտպանության համար մշակված կանոնակարգերին[28]։
  • 1996 թվականի Արժեթղթերի ազգային շուկաների բարելավման մասին օրենքը կանոնակարգման իրավասություն տվեց դաշնային կառավարությանը՝ փոխարինելով նահանգային կարգավորողներին։ Այնուամենայնիվ, նահանգները շարունակում են իրավասություն ունենալ հետաքննելու և քրեական հետապնդում իրականացնելու փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների հետ կապված խարդախությունների դեպքերով։

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները վերահսկվում են տնօրենների խորհրդի կողմից, եթե կազմակերպված են որպես կորպորացիա, կամ խնամակալների (հոգաբարձուների) խորհրդի կողմից, եթե կազմակերպված են որպես տրեստ։ Խորհուրդը պետք է ապահովի, որ հիմնադրամը կառավարվի ի շահ հիմնադրամի ներդրողների։ Խորհուրդը վարձում է հիմնադրամի կառավարչին և հիմնադրամին ծառայություններ մատուցող այլ անձանց։

Հովանավորը կամ հիմնադրամի կառավարման ընկերությունը, որին հաճախ անվանում են հիմնադրամի կառավարիչ, իրականացնում է առևտուր (գնում և վաճառում է) հիմնադրամի ներդրումները՝ համաձայն հիմնադրամի ներդրումային նպատակի։ Այն հիմնադրամները, որոնք կառավարվում են միևնույն ընկերության կողմից միևնույն բրենդի ներքո, հայտնի են որպես հիմնադրամների ընտանիք կամ հիմնադրամների համալիր։ Հիմնադրամի կառավարիչը պետք է լինի գրանցված ներդրումային խորհրդատու։

Եվրոպական Միություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպական Միությունում հիմնադրամները կարգավորվում են իրենց ծագման երկրի կողմից սահմանված օրենքներով և կանոնակարգերով։ Այնուամենայնիվ, Եվրոպական Միությունը սահմանել է փոխադարձ ճանաչման ռեժիմ, որը թույլ է տալիս մեկ երկրում կարգավորվող հիմնադրամները վաճառել Եվրոպական Միության բոլոր այլ երկրներում, եթե դրանք համապատասխանում են որոշակի պահանջների։ Այս ռեժիմը սահմանող վարչական հրահանգը Փոխանցելի արժեթղթերում կոլեկտիվ ներդրումների իրականացման ձեռնարկությունների մասին 2009 թվականի դիրեկտիվն է (UCITS), իսկ դրա պահանջներին համապատասխանող հիմնադրամները հայտնի են որպես UCITS հիմնադրամներ։

Կանադա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանադայում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների կարգավորումը հիմնականում իրականացվում է «Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներ» 81-102 Ազգային գործիքի (National Instrument 81-102 "Mutual Funds") համաձայն, որը կիրառվում է յուրաքանչյուր գավառում կամ տարածքում առանձին։ Կանադայի արժեթղթերի վարչարարները (CSA) աշխատում են Կանադայում կարգավորումների ներդաշնակեցման ուղղությամբ[29]։

Հոնկոնգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոնկոնգի շուկայում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարգավորվում են երկու մարմինների կողմից՝

  • Արժեթղթերի և ֆյուչերսների հանձնաժողովը (SFC) մշակում է կանոններ, որոնք կիրառվում են Հոնկոնգում վաճառվող բոլոր փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների նկատմամբ[30]։
  • Պարտադիր խնայողական կենսաթոշակային հիմնադրամների սխեմաների մարմնի (MPFA) կանոնները կիրառվում են միայն այն փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների նկատմամբ, որոնք վաճառվում են Հոնկոնգի բնակիչների կենսաթոշակային հաշիվներում օգտագործելու համար։ MPFA-ի կանոնները սովորաբար ավելի սահմանափակող են, քան SFC-ի կանոնները[31]։

Թայվան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թայվանում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարգավորվում են Ֆինանսական վերահսկողության հանձնաժողովի (FSC) կողմից[32]։

Հնդկաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարգավորվում են Հնդկաստանի արժեթղթերի և բորսաների խորհրդի (SEBI) կողմից, որը հանդիսանում է Հնդկաստանի կառավարությանը պատկանող արժեթղթերի և ապրանքային շուկայի կարգավորողը[33]՝ համաձայն 1996 թվականի SEBI (Mutual Funds) կանոնակարգերի։ Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների արդյունաբերության գործառնական կողմը գտնվում է Հնդկաստանի փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների ասոցիացիայի (AMFI) իրավասության ներքո, որը հանդիսանում է երկրում SEBI-ում գրանցված փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների ակտիվների կառավարման բոլոր ընկերությունների առևտրային ասոցիացիան։ Ստեղծվելով 1995 թվականի օգոստոսին՝ այս մարմինը 2017 թվականի մարտին նախաձեռնեց «Mutual Funds Sahi hai» արշավը՝ Հնդկաստանում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների վերաբերյալ ներդրողների իրազեկվածությունը բարձրացնելու նպատակով[34]։

Հիմնադրամների կառուցվածքները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների երեք հիմնական կառուցվածքներ՝ բաց հիմնադրամներ, ունիտար ներդրումային տրեստներ (UIT) և փակ հիմնադրամներ։ Բորսայական ֆոնդերը (ETF) բաց հիմնադրամներ կամ ունիտար ներդրումային տրեստներ են, որոնցով առևտուր է իրականացվում բորսայում։

Բաց հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները պետք է պատրաստ լինեն հետ գնելու («հետգնելու») իրենց փայերը ներդրողներից՝ տվյալ օրը հաշվարկված ակտիվների զուտ արժեքով (NAV)` հիմնվելով հիմնադրամին պատկանող արժեթղթերի գների վրա։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում բաց հիմնադրամները պետք է պատրաստ լինեն հետ գնելու փայերը յուրաքանչյուր աշխատանքային օրվա վերջում։ Այլ իրավասության տարածքներում բաց հիմնադրամներից կարող է պահանջվել հետ գնել փայերը միայն ավելի երկար ընդմիջումներով։ Օրինակ, Եվրոպայում UCITS հիմնադրամներից պահանջվում է ընդունել հետգնումներ ամսական միայն երկու անգամ (թեև UCITS հիմնադրամների մեծ մասն ընդունում է հետգնումներ ամեն օր)։

Բաց հիմնադրամների մեծ մասը նաև փայեր է վաճառում հանրությանը յուրաքանչյուր աշխատանքային օր. այս փայերի գինը սահմանվում է NAV-ով։

Բաց հիմնադրամներին հաճախ անվանում են պարզապես «փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներ»։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ կար 7,945 բաց փայատիրական ներդրումային հիմնադրամ՝ 21,3 տրիլիոն դոլար ընդհանուր ակտիվներով, ինչը կազմում էր ԱՄՆ արդյունաբերության 83%-ը[8]։

Ունիտար ներդրումային տրեստներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ունիտար ներդրումային տրեստները (UIT) հանրությանը թողարկվում են միայն մեկ անգամ՝ դրանց ստեղծման ժամանակ։ UIT-ները սովորաբար ունենում են սահմանափակ գործողության ժամկետ, որը սահմանվում է ստեղծման ժամանակ։ Ներդրողները կարող են հետգնել փայերը անմիջապես հիմնադրամից ցանկացած ժամանակ (նման է բաց հիմնադրամին) կամ սպասել դրանց հետգնմանը տրեստի գործունեության դադարեցման ժամանակ։ Ավելի քիչ տարածված տարբերակ է իրենց փայերի վաճառքը բաց շուկայում։

Ի տարբերություն փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների այլ տեսակների, ունիտար ներդրումային տրեստները չունեն պրոֆեսիոնալ ներդրումային կառավարիչ։ Դրանց արժեթղթերի պորտֆելը սահմանվում է UIT-ի ստեղծման ժամանակ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ կար 4,571 UIT՝ ավելի քան 0,1 տրիլիոն դոլար ընդհանուր ակտիվներով[8]։

Փակ հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փակ հիմնադրամները սովորաբար բաժնետոմսեր են թողարկում հանրությանը միայն մեկ անգամ, երբ դրանք ստեղծվում են առաջնային հանրային առաջարկի (IPO) միջոցով։ Դրանց բաժնետոմսերն այնուհետև ցուցակվում են բորսայում։ Այն ներդրողները, ովքեր ցանկանում են վաճառել իրենց բաժնետոմսերը, պետք է դրանք վաճառեն շուկայում մեկ այլ ներդրողի. նրանք չեն կարող իրենց բաժնետոմսերը հետ վաճառել հիմնադրամին։ Գինը, որը ներդրողները ստանում են իրենց բաժնետոմսերի դիմաց, կարող է զգալիորեն տարբերվել NAV-ից. այն կարող է լինել NAV-ի նկատմամբ հավելավճարով (premium) (այսինքն՝ NAV-ից բարձր) կամ, ավելի հաճախ, NAV-ի նկատմամբ զեղչով (discount) (այսինքն՝ NAV-ից ցածր)։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ կար 500 փակ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամ՝ 0,28 տրիլիոն դոլար ընդհանուր ակտիվներով[8]։

Հիմնադրամների դասակարգումն ըստ հիմքում ընկած ներդրումների տեսակների

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամները կարող են դասակարգվել ըստ իրենց հիմնական ներդրումների, ինչպես նկարագրված է ազդագրում և ներդրումային նպատակներում։ Հիմնադրամների չորս հիմնական կատեգորիաներն են՝ դրամական շուկայի հիմնադրամներ, պարտատոմսերի կամ ֆիքսված եկամտով հիմնադրամներ, բաժնետոմսերի կամ կապիտալի հիմնադրամներ և հիբրիդային հիմնադրամներ։ Այս կատեգորիաների շրջանակներում հիմնադրամները կարող են ենթադասակարգվել ըստ ներդրումային նպատակի, ներդրումային մոտեցման կամ կոնկրետ ուղղվածության։

Այն արժեթղթերի տեսակները, որոնցում տվյալ հիմնադրամը կարող է ներդրումներ կատարել, սահմանված են հիմնադրամի ազդագրում, որը իրավական փաստաթուղթ է և նկարագրում է հիմնադրամի ներդրումային նպատակը, ներդրումային մոտեցումը և թույլատրված ներդրումները։ Ներդրումային նպատակը նկարագրում է եկամտի այն տեսակը, որին ձգտում է հիմնադրամը։ Օրինակ, կապիտալի արժևորման հիմնադրամը սովորաբար ձգտում է իր եկամուտների մեծ մասը վաստակել իր տնօրինած արժեթղթերի գների աճից, այլ ոչ թե շահաբաժիններից կամ տոկոսային եկամուտներից։ Ներդրումային մոտեցումը նկարագրում է այն չափանիշները, որոնք հիմնադրամի կառավարիչն օգտագործում է հիմնադրամի համար ներդրումներ ընտրելիս։

Պարտատոմսերի, բաժնետոմսերի և հիբրիդային հիմնադրամները կարող են դասակարգվել որպես ինդեքսային (կամ պասիվ կառավարվող) հիմնադրամներ կամ ակտիվ կառավարվող հիմնադրամներ։

Այլընտրանքային ներդրումները, որոնք ներառում են առաջատար մեթոդներ, ինչպիսիք են հեջավորումը, հայտնի են որպես «իրացվելի այլընտրանքներ» (liquid alternatives)։

Դրամական շուկայի հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դրամական շուկայի հիմնադրամները ներդրումներ են կատարում դրամական շուկայի գործիքներում, որոնք հանդիսանում են մինչև մարումը շատ կարճ ժամկետ ունեցող և բարձր վարկանիշով ֆիքսված եկամտով արժեթղթեր։ Ներդրողները հաճախ օգտագործում են դրամական շուկայի հիմնադրամները որպես բանկային խնայողական հաշիվների փոխարինող, թեև դրամական շուկայի հիմնադրամները, ի տարբերություն բանկային խնայողական հաշիվների, ապահովագրված չեն պետության կողմից։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում մանրածախ ներդրողներին վաճառվող և պետական արժեթղթերում ներդրումներ կատարող դրամական շուկայի հիմնադրամները որոշակի պայմանների պահպանման դեպքում կարող են պահպանել մեկ փայի դիմաց 1 դոլար կայուն ակտիվների զուտ արժեք։ Դրամական շուկայի այն հիմնադրամները, որոնք վաճառվում են ինստիտուցիոնալ ներդրողներին և ներդրումներ են կատարում ոչ պետական արժեթղթերում, պետք է հաշվարկեն ակտիվների զուտ արժեքը՝ հիմնվելով հիմնադրամում պահվող արժեթղթերի արժեքի վրա։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ դրամական շուկայի հիմնադրամների ակտիվները կազմում էին 3,6 տրիլիոն դոլար, ինչը ներկայացնում էր արդյունաբերության 14%-ը[8]։

Պարտատոմսերի հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարտատոմսերի հիմնադրամները ներդրումներ են կատարում ֆիքսված եկամտով կամ պարտքային արժեթղթերում։ Պարտատոմսերի հիմնադրամները կարող են ենթադասակարգվել ըստ՝

  • Տնօրինվող պարտատոմսերի կոնկրետ տեսակների (օրինակ՝ բարձր եկամտաբերությամբ կամ անպետք պարտատոմսեր, ներդրումային դասի կորպորատիվ պարտատոմսեր, պետական պարտատոմսեր կամ մունիցիպալ պարտատոմսեր)
  • Պահվող պարտատոմսերի մարման ժամկետի (այսինքն՝ կարճաժամկետ, միջնաժամկետ կամ երկարաժամկետ)
  • Պարտատոմսերի թողարկման երկրի (օրինակ՝ ԱՄՆ, զարգացող շուկաներ կամ համաշխարհային)
  • Ստացված տոկոսների հարկային ռեժիմի (հարկվող կամ հարկումից ազատված)

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ պարտատոմսերի հիմնադրամների (բոլոր տեսակների) ակտիվները կազմում էին 5,7 տրիլիոն դոլար, ինչը ներկայացնում էր արդյունաբերության 22%-ը[8]։

Բաժնետոմսերի հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաժնետոմսերի կամ կապիտալի հիմնադրամները ներդրումներ են կատարում հասարակ բաժնետոմսերում։ Բաժնետոմսերի հիմնադրամները կարող են կենտրոնանալ բաժնետոմսերի շուկայի որոշակի ոլորտի վրա, ինչպիսիք են՝

  • Միայն որոշակի արդյունաբերության ճյուղի բաժնետոմսեր
  • Նշված երկրի կամ տարածաշրջանի բաժնետոմսեր
  • Ուժեղ «աճ» ապրող ընկերությունների բաժնետոմսեր
  • Բաժնետոմսեր, որոնք պորտֆելի կառավարիչները համարում են լավ «արժեք»՝ ընկերության բիզնեսի արժեքի համեմատ
  • Բարձր շահաբաժիններ վճարող բաժնետոմսեր, որոնք ապահովում են «եկամուտ»
  • Շուկայական որոշակի կապիտալիզացիայի միջակայքում գտնվող բաժնետոմսեր

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ բաժնետոմսերի հիմնադրամների (բոլոր տեսակների) ակտիվները կազմում էին 15,0 տրիլիոն դոլար, ինչը ներկայացնում էր արդյունաբերության 58%-ը[8]։

Այն հիմնադրամները, որոնք ներդրումներ են կատարում համեմատաբար քիչ թվով բաժնետոմսերում, հայտնի են որպես «կենտրոնացված հիմնադրամներ» (focus funds)։

Հիբրիդային հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիբրիդային հիմնադրամները ներդրումներ են կատարում ինչպես պարտատոմսերում, այնպես էլ բաժնետոմսերում կամ փոխարկելի արժեթղթերում։ Հավասարակշռված հիմնադրամները, ակտիվների տեղաբաշխման հիմնադրամները, փոխարկելի պարտատոմսերի հիմնադրամները[35], թիրախային ամսաթվով կամ թիրախային ռիսկով հիմնադրամները, և կենսական փուլի կամ կենսակերպի հիմնադրամները հիբրիդային հիմնադրամների տեսակներ են։ Հիբրիդային հիմնադրամների արդյունավետությունը կարող է բացատրվել բաժնետոմսերի գործոնների (օրինակ՝ Ֆամա-Ֆրենչի երեք գործոնով մոդել), պարտատոմսերի գործոնների (օրինակ՝ պետական պարտատոմսերի ինդեքսի հավելյալ եկամտաբերություն), օպցիոնների գործոնների (օրինակ՝ բաժնետոմսերի շուկայի ենթադրյալ տատանողականություն) և հիմնադրամի գործոնների (օրինակ՝ փոխարկելի պարտատոմսերի զուտ առաջարկ) համակցությամբ[36]։

Հիբրիդային հիմնադրամները կարող են կառուցված լինել որպես հիմնադրամների հիմնադրամ, ինչը նշանակում է, որ դրանք ներդրումներ են կատարում՝ գնելով փայեր այլ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներում, որոնք իրենց հերթին ներդրումներ են կատարում արժեթղթերում։ Հիմնադրամների շատ հիմնադրամներ ներդրումներ են կատարում փոխկապակցված հիմնադրամներում (այսինքն՝ միևնույն հովանավորի կողմից կառավարվող փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներում), թեև որոշները ներդրումներ են կատարում չփոխկապակցված հիմնադրամներում (այսինքն՝ այլ հովանավորների կողմից կառավարվող) կամ երկուսի համակցությամբ։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում 2019 թվականի վերջի դրությամբ հիբրիդային հիմնադրամների ակտիվները կազմում էին 1,6 տրիլիոն դոլար, ինչը ներկայացնում էր արդյունաբերության 6%-ը[8]։

Այլ հիմնադրամներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնադրամները կարող են ներդրումներ կատարել ապրանքային ակտիվներում (commodities) կամ այլ ներդրումային գործիքներում։

Ծախսեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամի ներդրողները վճարում են հիմնադրամի ծախսերը։ Այս ծախսերից մի քանիսը նվազեցնում են ներդրողի հաշվի արժեքը, իսկ մյուսները վճարվում են հիմնադրամի կողմից և նվազեցնում են ակտիվների զուտ արժեքը։

Այս ծախսերը բաժանվում են հինգ կատեգորիաների՝

Կառավարման վճար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարման վճարը հիմնադրամի կողմից վճարվում է կառավարման ընկերությանը կամ հովանավորին, որը կազմակերպում է հիմնադրամը, ապահովում է պորտֆելի կառավարման կամ ներդրումային խորհրդատվական ծառայությունները և սովորաբար տրամադրում է իր բրենդային անվանումը հիմնադրամին։ Հիմնադրամի կառավարիչը կարող է մատուցել նաև այլ վարչական ծառայություններ։ Կառավարման վճարը հաճախ ունենում է բեկման կետեր (breakpoints), ինչը նշանակում է, որ ներդրված գումարի (կոնկրետ հիմնադրամում կամ ընդհանուր հիմնադրամների ընտանիքում) ավելացմանը զուգընթաց տոկոսային արտահայտությամբ այն նվազում է։ Հիմնադրամի խորհուրդը տարեկան կտրվածքով վերանայում է կառավարման վճարը։ Հիմնադրամի փայատերերը պետք է քվեարկեն ցանկացած առաջարկվող բարձրացման օգտին, սակայն հիմնադրամի կառավարիչը կամ հովանավորը կարող է համաձայնել հրաժարվել կառավարման վճարների մի մասից կամ ամբողջից՝ հիմնադրամի ծախսերի գործակիցը նվազեցնելու նպատակով։

Ինդեքսային հիմնադրամները սովորաբար ավելի ցածր կառավարման վճար են գանձում, քան ակտիվ կառավարվող հիմնադրամները։

Տեղաբաշխման ծախսեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ այս ծախսերը գանձվում են առանձին, տեղաբաշխման ծախսերը ծածկում են մարքեթինգի, հիմնադրամի փայերի տեղաբաշխման և ներդրողներին մատուցվող ծառայությունների ծախսերը։ Գոյություն ունեն տեղաբաշխման ծախսերի երեք տեսակներ։

  • Նախնական կոմիսիոն վճար կամ վաճառքի վճար։ Նախնական կոմիսիոն վճարը կամ վաճառքի վճարը (front-end load) միջնորդավճար է, որը փայատիրական ներդրումային հիմնադրամի կողմից վճարվում է բրոկերին, երբ փայերը գնվում են։ Այն արտահայտվում է ներդրված ընդհանուր գումարի կամ «հանրային առաջարկի գնի» տոկոսով, որը հավասար է ակտիվների զուտ արժեքին՝ գումարած մեկ փայի համար նախնական կոմիսիոն վճարը։ Նախնական կոմիսիոն վճարը հաճախ նվազում է ներդրումների գումարի աճին զուգընթաց՝ բեկման կետերի (breakpoints) միջոցով։ Նախնական կոմիսիոն վճարը վճարվում է ներդրողի կողմից. այն պահվում է ներդրված գումարից։
  • Հետագա կոմիսիոն վճար։ Որոշ հիմնադրամներ ունեն հետագա կոմիսիոն վճար (back-end load), որը վճարվում է ներդրողի կողմից, երբ փայերը հետ են գնվում։ Եթե հետագա կոմիսիոն վճարը նվազում է այնքան ժամանակ, որքան երկար է ներդրողը պահում փայերը, այն կոչվում է պայմանական հետաձգված վաճառքի վճար (CDSC)։ Նախնական կոմիսիոն վճարի նման, հետագա կոմիսիոն վճարը վճարվում է ներդրողի կողմից. այն պահվում է հետգնման հասույթից։
  • Տեղաբաշխման և ծառայությունների վճար։ Որոշ հիմնադրամներ գանձում են տարեկան վճար՝ փայերի տեղաբաշխողին փայատերերին շարունակական ծառայություններ մատուցելու համար փոխհատուցելու նպատակով։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում այս վճարը երբեմն անվանում են 12b-1 վճար՝ համաձայն SEC-ի այն կանոնի, որը թույլատրում է դա։ Տեղաբաշխման և ծառայությունների վճարը վճարվում է հիմնադրամի կողմից և նվազեցնում է ակտիվների զուտ արժեքը։

Տեղաբաշխման ծախսերը սովորաբար տարբերվում են փայերի յուրաքանչյուր դասի համար։

Հիմնադրամի կողմից կատարված արժեթղթերով գործարքների վճարներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամը վճարում է իր պորտֆելում առկա արժեթղթերի գնման կամ վաճառքի հետ կապված ծախսերը։ Այս ծախսերը կարող են ներառել բրոկերային միջնորդավճարներ։ Այս ծախսերը սովորաբար ուղղակիորեն կապված են շրջանառության (turnover) հետ։

Փայատիրոջ գործարքների վճարներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայատերերից կարող է պահանջվել վճարել որոշակի գործարքների համար, ինչպիսիք են հիմնադրամի փայերի գնումը կամ վաճառքը։ Հիմնադրամը կարող է վճար գանձել ներդրողի համար անհատական կենսաթոշակային հաշիվ վարելու համար։

Որոշ հիմնադրամներ գանձում են հետգնման վճարներ, երբ ներդրողը վաճառում է հիմնադրամի փայերը դրանք գնելուց կարճ ժամանակ անց (սովորաբար սահմանվում է գնումից հետո 30, 60 կամ 90 օրվա ընթացքում)։ Հետգնման վճարները հաշվարկվում են որպես վաճառքի գումարի տոկոս։ Փայատիրոջ գործարքների վճարները չեն հանդիսանում ծախսերի գործակցի մաս։

Հիմնադրամի ծառայությունների վճարներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փայատիրական ներդրումային հիմնադրամը կարող է վճարել այլ ծառայությունների համար, ներառյալ՝

  • Տնօրենների կամ հոգաբարձուների խորհրդի վճարներ և ծախսեր
  • Պահառության վճար. վճարվում է պահառու բանկին` հիմնադրամի պորտֆելը ապահով պահելու և արժեթղթերից ստացվող եկամուտները հավաքագրելու համար
  • Հիմնադրամի վարչարարության վճար. բոլոր վարչական գործերի վերահսկման համար, ինչպիսիք են ֆինանսական հաշվետվությունների և փայատերերի զեկույցների պատրաստումը, SEC-ի ներկայացումները, համապատասխանության մոնիթորինգը, համախառն եկամտաբերության և արդյունավետության վերաբերյալ այլ տեղեկատվության հաշվարկումը, հարկային հայտարարագրերի պատրաստումը/ներկայացումը և նահանգային «երկնագույն երկնքի օրենքներին» (blue sky laws) համապատասխանության պահպանման բոլոր ծախսերը
  • Հիմնադրամի հաշվապահության վճար. ներդրումների կամ արժեթղթերի հաշվապահական ծառայություններ իրականացնելու և ակտիվների զուտ արժեքը հաշվարկելու համար (սովորաբար յուրաքանչյուր օր, երբ Նյու Յորքի ֆոնդային բորսան բաց է)
  • Մասնագիտական ծառայությունների վճարներ՝ իրավաբանական և աուդիտորական վճարներ
  • Գրանցման վճարներ՝ վճարվում են SEC-ին և նահանգային արժեթղթերի կարգավորողներին
  • Փայատերերի հետ կապի ծախսեր՝ փայատերերին անհրաժեշտ փաստաթղթերի տպագրություն և փոստով ուղարկում, ինչպիսիք են փայատերերի զեկույցները և ազդագրերը
  • Ռեեստրավարի (տրանսֆեր-ագենտի) ծառայության վճարներ և ծախսեր՝ փայատերերի գրառումները վարելու, ներդրողներին հաշվետվություններ և հարկային ձևեր տրամադրելու, ինչպես նաև հեռախոսային, ինտերնետային կամ ներդրողների աջակցության և սպասարկման այլ ծառայություններ մատուցելու համար
  • Այլ/խառը վճարներ

Հիմնադրամի կառավարիչը կամ հովանավորը կարող է համաձայնել սուբսիդավորել այս ծախսերի մի մասը։

Ծախսերի գործակից

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծախսերի գործակիցը (expense ratio) հավասար է տարվա ընթացքում հիմնադրամից գանձվող պարբերական վճարների և ծախսերի հանրագումարին՝ բաժանված միջին զուտ ակտիվների վրա։ Կառավարման վճարը և հիմնադրամի ծառայությունների վճարները սովորաբար ներառվում են ծախսերի գործակցի մեջ։ Նախնական և հետագա կոմիսիոն վճարները, արժեթղթերով գործարքների վճարները և փայատիրոջ գործարքների վճարները սովորաբար բացառվում են։

Ծախսերի համեմատությունը հեշտացնելու համար կարգավորողները սովորաբար պահանջում են, որ հիմնադրամները կիրառեն միևնույն բանաձևը ծախսերի գործակիցը հաշվարկելու և արդյունքները հրապարակելու համար։

Առանց կոմիսիոն վճարի հիմնադրամ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում այն հիմնադրամը, որն իրեն անվանում է «առանց կոմիսիոն վճարի» (no-load), որևէ հանգամանքում չի կարող գանձել նախնական կամ հետագա կոմիսիոն վճարներ և չի կարող գանձել հիմնադրամի ակտիվների 0,25%-ից ավելի տեղաբաշխման և ծառայությունների վճար։

Վեճեր վճարների և ծախսերի վերաբերյալ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնադրամների արդյունաբերության քննադատները պնդում են, որ շատ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների ծախսերը չափազանց բարձր են։ Նրանք կարծում են, որ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամների շուկան այնքան մրցակցային չէ, որքան պետք է լիներ, և որ հաճախ առկա են բազմաթիվ թաքնված վճարներ, ինչի պատճառով ներդրողների համար դժվար է հասկանալ և նվազագույնի հասցնել իրենց վճարած գումարները։ Նրանք պնդում են, որ ներդրողների համար փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներից իրենց ստացած եկամուտները բարձրացնելու ամենաարդյունավետ միջոցը ծախսերի ցածր գործակից ունեցող հիմնադրամներում ներդրումներ կատարելն է։

Հիմնադրամների կառավարիչները հակադարձում են, որ վճարները սահմանվում են խիստ մրցակցային շուկայի կողմից, և, հետևաբար, արտացոլում են այն արժեքը, որը ներդրողները վերագրում են մատուցվող ծառայությանը։ Նրանք նաև նշում են, որ վճարները հստակորեն բացահայտված են։

Հիմնական տերմինների սահմանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին տարեկան համախառն եկամտաբերություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում փայատիրական ներդրումային հիմնադրամներից պահանջվում է հայտնել մեկ, հինգ և տասը տարվա ժամանակահատվածների միջին տարեկան բարդ տոկոսադրույքով հաշվարկված եկամտաբերությունը՝ օգտագործելով հետևյալ բանաձևը՝[37]

P × (1+T)n = ERV

Որտեղ՝

P = 1000 դոլարի ենթադրյալ սկզբնական վճարում
T = միջին տարեկան համախառն եկամտաբերություն (որպես տոկոս՝ բաժանված 100-ի, օրինակ՝ 0,05՝ 5% եկամտաբերության համար)
n = տարիների թիվը
ERV = մեկ, հինգ կամ տասը տարվա ժամանակահատվածների սկզբում կատարված 1000 դոլարի ենթադրյալ վճարման վերջնական մարման արժեքը այդ ժամանակահատվածների վերջում (կամ դրա կոտորակային մասում)։

Ակտիվների զուտ արժեք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնադրամի ակտիվների զուտ արժեքը (NAV) հավասար է հիմնադրամի տնօրինած միջոցների ընթացիկ շուկայական արժեքին՝ հանած հիմնադրամի պարտավորությունները (այս ցուցանիշը կարող է անվանվել նաև հիմնադրամի «զուտ ակտիվներ»)։ Այն սովորաբար արտահայտվում է մեկ փայի հաշվով ստացված գումարով, որը հաշվարկվում է զուտ ակտիվները հիմնադրամի շրջանառության մեջ գտնվող փայերի թվի վրա բաժանելով։ Հիմնադրամները պետք է հաշվարկեն իրենց ակտիվների զուտ արժեքը՝ համաձայն իրենց ազդագրերում սահմանված կանոնների։ Շատերը հաշվարկում են իրենց NAV-ը յուրաքանչյուր աշխատանքային օրվա վերջում։

Հիմնադրամի պորտֆելում պահվող արժեթղթերի գնահատումը հաճախ ակտիվների զուտ արժեքի հաշվարկման ամենադժվար մասն է։ Հիմնադրամի խորհուրդը սովորաբար վերահսկում է արժեթղթերի գնահատումը։

Փայերի դասեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեկ փայատիրական ներդրումային հիմնադրամը կարող է ներդրողներին առաջարկել նախնական կոմիսիոն վճարների, հետագա կոմիսիոն վճարների, ինչպես նաև տեղաբաշխման և ծառայությունների վճարների տարբեր համակցությունների ընտրություն՝ առաջարկելով փայերի մի քանի տարբեր տեսակներ, որոնք հայտնի են որպես փայերի դասեր (share classes)։ Դրանք բոլորը ներդրումներ են կատարում արժեթղթերի միևնույն պորտֆելում, սակայն յուրաքանչյուրն ունի տարբեր ծախսեր և, հետևաբար, ակտիվների տարբեր զուտ արժեքներ ու տարբեր արդյունավետության ցուցանիշներ։ Այս փայերի դասերից մի քանիսը կարող են հասանելի լինել միայն որոշակի տեսակի ներդրողների համար։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում բրոկերների կամ այլ միջնորդների միջոցով վաճառվող հիմնադրամների բնորոշ փայերի դասերն են՝

  • A դասի փայերը սովորաբար գանձում են նախնական վաճառքի կոմիսիոն վճար՝ տեղաբաշխման և ծառայությունների փոքր վճարի հետ միասին։
  • B դասի փայերը սովորաբար չունեն նախնական վաճառքի կոմիսիոն վճար. փոխարենը դրանք ունեն բարձր պայմանական հետաձգված վաճառքի վճար (CDSC), որն աստիճանաբար նվազում է մի քանի տարվա ընթացքում՝ զուգորդվելով բարձր 12b-1 վճարի հետ։ B դասի փայերը սովորաբար ավտոմատ կերպով փոխարկվում են A դասի փայերի որոշակի ժամանակահատված պահվելուց հետո։
  • C դասի փայերը սովորաբար ունեն բարձր տեղաբաշխման և ծառայությունների վճար և չափավոր պայմանական հետաձգված վաճառքի վճար, որը դադարեցվում է մեկ կամ երկու տարի հետո։ C դասի փայերը սովորաբար չեն փոխարկվում մեկ այլ դասի։ Դրանք հաճախ անվանում են «հավասարաչափ կոմիսիոն վճարով» (level load) փայեր։
  • I դասի փայերը սովորաբար ենթակա են ներդրումների շատ բարձր նվազագույն պահանջների և, հետևաբար, հայտնի են որպես «ինստիտուցիոնալ» փայեր։ Դրանք առանց կոմիսիոն վճարի փայեր են։
  • R դասի փայերը սովորաբար նախատեսված են կենսաթոշակային ծրագրերում օգտագործելու համար, ինչպիսիք են 401(k) ծրագրերը։ Դրանք սովորաբար կոմիսիոն վճարներ չեն գանձում, բայց գանձում են տեղաբաշխման և ծառայությունների փոքր վճար։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում առանց կոմիսիոն վճարի հիմնադրամները հաճախ ունենում են փայերի երկու դաս՝

  • I դասի փայերը չեն գանձում տեղաբաշխման և ծառայությունների վճար
  • Ա դասի (Class N) փայերը գանձում են տեղաբաշխման և ծառայությունների վճար, որը չի գերազանցում հիմնադրամի ակտիվների 0,25%-ը

Փայերի այս դասերից և ոչ մեկը սովորաբար չի գանձում նախնական կամ հետագա կոմիսիոն վճար։

Պորտֆելի շրջանառություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Պորտֆելի շրջանառությունը» (portfolio turnover) հիմնադրամի արժեթղթերի առևտրի ծավալի չափանիշն է։ Այն արտահայտվում է որպես պորտֆելի երկարաժամկետ արժեթղթերի միջին շուկայական արժեքի տոկոս։ Շրջանառությունը տվյալ տարվա ընթացքում հիմնադրամի գնումների կամ վաճառքների նվազագույնն է՝ բաժանված նույն ժամանակահատվածի երկարաժամկետ արժեթղթերի միջին շուկայական արժեքի վրա։ Եթե ժամանակահատվածը մեկ տարուց պակաս է, շրջանառությունը սովորաբար բերվում է տարեկան կտրվածքի։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Mutual Funds». U.S. Securities and Exchange Commission. Արխիվացված օրիգինալից 2021-10-08-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  2. ↑ «Mutual Funds That Consistently Beat the Market? Not One of 2,132». New York Times (անգլերեն). 2022-12-02. Վերցված է 2023-08-21-ին.
  3. ↑ Choi, James J. (2022). «Popular Personal Financial Advice versus the Professors». Journal of Economic Perspectives (անգլերեն). 36 (4): 167–192. doi:10.1257/jep.36.4.167. ISSN 0895-3309.
  4. ↑ Malkiel, Burton G. (2013). «Asset Management Fees and the Growth of Finance». Journal of Economic Perspectives (անգլերեն). 27 (2): 97–108. doi:10.1257/jep.27.2.97. ISSN 0895-3309.
  5. ↑ «Mutual Funds and Exchange-Traded Funds (ETFs) – A Guide for Investors». U.S. Securities and Exchange Commission. Արխիվացված օրիգինալից 2017-03-08-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  6. ↑ Deepthi Fernando; Leora Klapper; Víctor Sulla; Dimitri Vittas (2013-05-31). World Bank Policy Research Working Paper 3055 (PDF) (անգլերեն). World Bank. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2022-07-08-ին. Վերցված է 2020-12-21-ին.
  7. ↑ «Mutual Funds vs. Hedge Funds: What's the Difference?». Investopedia (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023-01-05-ին. Վերցված է 2023-01-05-ին.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 2025 Investment Company Fact Book. Investment Company Institute. 2025.
  9. ↑ Goetzmann, William N.; Rouwenhorst, K. Geert (2005). The Origins of Value: The Financial Innovations that Created Modern Capital Markets. (Oxford University Press, 978-0195175714))
  10. ↑ Rouwenhorst, K. Geert (2004 թ․ դեկտեմբերի 12). «The Origins of Mutual Funds». Yale School of Management. Social Science Research Network. SSRN 636146. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 26-ին.
  11. ↑ Rutterford, Janette (2022). «British Investment Trusts 1868 to 1928: Portfolio Diversification and the Beginnings of Institutional Investment» (PDF). Open University Business School working papers.
  12. ↑ Henriques 1995, էջ. 51
  13. ↑ Farina, Freeman & Webster 1969, էջ. 770
  14. ↑ Farina, Freeman & Webster 1969, էջ. 744
  15. ↑ Farina, Freeman & Webster 1969, էջ. 772
  16. ↑ Henriques 1995, էջեր. 53–54
  17. ↑ «Our History – MFS Investment Management». MFS Investment Management. Վերցված է 2025-11-29-ին.
  18. ↑ Farina, Freeman & Webster 1969, էջ. 748
  19. ↑ Fink, Matthew P. (2011 թ․ հունվարի 13). The Rise of Mutual Funds: An Insider's View. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-975350-5. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 29-ին.
  20. ↑ Henriques 1995, էջ. 142
  21. 1 2 3 4 Robin Wigglesworth (2021). Trillions: How a Band of Wall Street Renegades Invented the Index Fund and Changed Finance Forever. Portfolio Books, ISBN 0593087682
  22. ↑ Rex Sinquefield's Crusade Against Income Taxes. Business Week. March 12, 2012.
  23. ↑ Riley, Naomi Schaefer (2012 թ․ հոկտեմբերի 26). «The Weekend Interview with Rex Sinquefield: Meet One of the Super-PAC Men». WSJ. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 8-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 30-ին.
  24. 1 2 3 Pozen, Robert; Hamacher, Theresa (2015). The Fund Industry: How Your Money is Managed. Հոբոկեն, Նյու Ջերսի: Wiley. էջեր 8–14. ISBN 9781118929940.
  25. ↑ Gomolka, Johannes; Jasny, Ralf (2007 թ․ հունվարի 10). «Die zwei Gesichter der deutschen Fondsbranche. Cut-Off-Zeit und Zeitzonenarbitrage» [The two faces of the German fund industry. Cut-off time and time zone arbitrage] (PDF) (գերմաներեն). Հանովեր: Ibidem Press. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
  26. ↑ «Investment Company Liquidity Risk Management Programs RIN 3235-AL61». Regulations.gov. Արխիվացված օրիգինալից 2021-10-03-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  27. ↑ «26 U. Code § 851 – Definition of regulated investment company». Legal Information Institute. Cornell Law School. Արխիվացված օրիգինալից 2015-03-29-ին. Վերցված է 2015-03-09-ին.
  28. ↑ «The Laws That Govern the Securities Industry». U.S. Securities and Exchange Commission. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2017-12-02-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  29. ↑ «Canadian Securities Administrator: Overview». Արխիվացված օրիգինալից 2021-10-03-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  30. ↑ «Products». Securities and Futures Commission. Արխիվացված օրիգինալից 2021-10-03-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  31. ↑ «MPFA». Արխիվացված օրիգինալից 2021-10-24-ին. Վերցված է 2021-10-03-ին.
  32. ↑ «Financial Supervisory Commission». Financial Supervisory Commission. 2021 թ․ հոկտեմբերի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 3-ին.
  33. ↑ «Mutual Funds - India». Արխիվացված օրիգինալից 2020-10-26-ին. Վերցված է 2020-11-01-ին.
  34. ↑ Viswanathan, Ganapathy. «'Mutual Funds Sahi Hai' – The anatomy of a campaign that fortified a category - Adgully.com». www.adgully.com (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022-03-02-ին. Վերցված է 2022-03-02-ին.
  35. ↑ Ammann, Kind & Wilde (2010)
  36. ↑ Ammann, Kind & Wilde (2010), էջ. 2601-2603
  37. ↑ «Final Rule: Registration Form Used by Open-End Management Investment Companies: Sample Form and instructions». ԱՄՆ արժեթղթերի և բորսաների հանձնաժողով. 1998 թ․ մարտի 23. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 26-ին.

Լրացուցիչ գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Փայատիրական_ներդրումային_հիմնադրամ&oldid=10826891» էջից