Տրիսկաիդեկաֆոբիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Վերելակ Շանհայում․ հարկերը համարակալված են 13, 4 և 14 թվերի բացթողումներով։

Տրիսկաիդեկաֆոբիա (կամ տերդեկաֆոբիա, հին հուն․՝ τρεισκαίδεκα՝ տասներեք և φόβος՝ վախ), վախ 13 թվից: Այս վախը համարվում է սնահավատություն, որը պատմականորեն կապված է կրոնական նախապաշարմունքների հետ: Վախը ուրբաթ 13-ից անվանում են պարասկևիդեկատրիաֆոբիա կամ ֆրիգգատրիսկայդեկաֆոբիա:

Տասներեքերորդ տունը Ապելդորնում

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս հետազոտողները չունեն ընդհանուր կարծիք տրիսկաիդեկաֆոբիայի առաջացման մասին:

Կա տարբերակ, ըստ որի 13-ը համարվում է «վատ» թիվ այն պատճառով, որ այն մեծ է 12-ից՝ թվից, որը սուրբ է համարվում շատ ազգերի համար:

Կա աստվածաշնչյան պատմություն, համաձայն որի Հուդա Իսկարիովտացին, ով դավաճանել է Հիսուսին, գաղտնի երեկոյի ժամանակ նստել է տասներեքերորդ սեղանի մոտ: Այդ դավաճանության հետ է կապված XIX դարում տարածված կարծիքը, որ եթե ճաշի սեղանի շուրջ հավաքվել են 13 մարդ, ապա նրանցից մեկը այդ տարվա ընթացքում կմահանա:

Քրիստոնեության մեջ տարածվել է համոզմունք, որ Սատանան եղել է 13-րդ հրեշտակը:

Ըստ մեկ այլ տարբերակի վախը պայմանավորված է նաև նրանով, որ հրեական օրացույցում (լուսնա-արևային տոմար) որոշ տարիներ ունեն 13 ամիս, հակառակ նրան, որ արևային գրիգորյան օրացույցը և լուսնային Իսլամական օրացույցը ունեն 12 ամիս:

Տրիսկաիդեկաֆոբիան արմատներ ունի վիկինգների առասպելաբանության մեջ. աստված Լոկին (խորամանկության և խարդախության աստված) եղել է 13-րդը հին սկանդինավյան պանթեոնում:

Բացի այդ, XIII քարտը «Տարո» խաղաթղթերում նշանակում է մահ:

Օրինակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայն տարածում ունի ավանդությունը, որ տրիսկաիդեկաֆոբիայի ամենավաղ օրինակը Միջագետքի Համմուրաբի թագավորի օրենքներն են (մոտավոր Մ.թ.ա. 1780 թվական), որոնցում իբր թե բացակայում է 13-րդ հոդվածը: Սակայն իրականում 13-րդ հոդվածն այնտեղ առկա է[1]:

Որոշ շինություններում (օրինակ, Նյու-Յորքի հյուրանոցներում) հարկերը համարկալվում են այնպես, որ տրիսկաիդեկաֆոբները չնյարդայնանան. 12-րդ հարկին միանգամից հաջորդում է 14-րդը, կամ շինությունը կարող է ունենալ 12Ա և 12Բ հարկեր, կամ 13-րդ հարկն օգտագործվում է տեխնիկական նպատակներով: Նյու-Յորքի Դաշնային պահուստային բանկում երկար ժամանակ վերջին հարկը 12-րդն էր՝ շատ բարձր առաստաղով: Սակայն այն ի վերջո բաժանվեց 2 հարկի[2]: Երբեմն դա վերաբերվում է նաև տների համարակալմանը:

Ադոլֆ Հիտլերն ունեցել է տրիսկաիդեկաֆոբիա[3]:

Օդաչուների սնահավատության պատճառով ԱՄՆ-ում երբեք չի եղել F-13 համարով կործանիչ: YF-12 մոդելին (SR-71 կործանիչային մոդիֆիկացիայի նախատիպ) միանգամից հաջորդում էր F-14-ը: Շատ ավիաընկերություններ ուղևորային ինքնաթիռների նստատեղերի համարակալման մեջ խուսափում են 13-րդ շարքից (12-րդին հաջորդում է 14-րդը):

Ժամանակակից «Ֆորմուլա 1»-ում չկա 13 համարի մեքենա: Որպես բացատրություն ենթադրվում է, որ համար 13-ը հանվել է Գրան-պրի ավտոաշրավների մեկնարկային ցուցակներից 1925 և 1926 թվականներին տասներեքերորդ համարի մեքենաների վթարներից հետո:

Տասներեքերորդ շարքը բացակայում է Lufthansa օդանավում

Ավստրիացի կոմպոզիտոր Առնոլդ Շյոնբերգը տրիսկաիդեկաֆոբ է եղել: Ահա այդ պատճառով իր վերջին օպերան կրում է «Մոիսեյ և Արոն» («Moses und Aron») անվանումը՝ «Մոիսեյ և Աարոնի»-ի («Moses und Aaron») փոխարեն. տառերի քանակը երկրորդ անվանման մեջ տասներեք է: Նա ծնվել է սեպտեմբերի 13-ին, ինչը միշտ համարել է վատ նախանշան, և մահացել է հուլիսի 13-ին[4]: Նա կտրականապես հրաժարվել է վարձով վերցնել 13 համարի տուն: Կոմպոզիտորը վախեցել է այն օրից, երբ կլրանա իր 76-ամյակը, քանի որ 7-ի և 6-ի գումարը կազմում է 13: Շատերին է հայտնի այն լեգենդը, ըստ որի Շյոնբերգը սարսափելի վախենում էր իր 1951 թվականի հուլիսի 13-ից, որը ուրբաթ 13 էր և լրանում էր իր 76 տարին: Նա ամբողջ այդ օրը պառկում է անկողնում՝ պատրաստվելով ենթադրյալ մահվանը: Կինը փորձում է համոզել ամուսնուն վեր կենալ և «վերջ տալ այդ հիմարությունները», և որքան էլ դա զարմանալի է, նա միայն արտասանում է «հարմոնիա» բառը և մահանում: Առնոլդ Շյոնբերգը հեռանում է կյանքից 23:47՝ կեսգիշերից 13 րոպե առաջ:

Ամերիկացի հեղինակ-կատարող Ջոն Մեյերը թողարկել է «Room for Squares» ալբոմը 14 երգերով, որոնցից 13-րդը տևում է ընդամենը 0.2 վայրկյան և իրենից ներկայացնում է ոչ այլ ինչ, քան լռություն: 13-րդ ստեղծագործությունը չի նշվում ալբոմի շապիկի վրա: Նույն կերպ 13 թվից խուսափում է «Hot Hot Heat» խումբը. «Elevator» ալբոմում՝ 13-րդը չկա երգերի ցուցակում, իսկ ձայնագրության մեջ նրան փոխարինում է 4 վայրկյան աղմուկ:

Իսպանացի Անխել Նիետոն, իր խոսքերով, հաղթել է 12+1 մոտոցիկլետային սպորտի համաշխարհային առաջնությունը: Իր կյանքի մասին ֆիլմը հենց այդպես էլ կոչվում է՝ «12+1»

Կան նաև հակառակ օրինակներ. շախմատիստ Գարրի Կասպարովը միշտ համարել է 13-ը իր երջանիկ թիվը: 1985 թվականին հաղթելով Անատոլի Կարպովին 13:11 հաշվով՝ նա դարձել է շախմատի աշխարհի տասներեքերորդ չեմպիոնը:

Իտալիայի և Չինաստանի մշակույթներում 13-ը ավանդաբար երջանիկ թիվ է համարվում:

Նման ֆոբիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]