Տվյալների լրագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Տվյալների լրագրություն (անգլ.՝ data journalism), լրագրության ուղղություն, որի հիմքում ընկած է տվյալների մշակումը և դրանց օգտագործումը` լրագրողական նյութ ստեղծելու համար: Տվյալները կարող են ծառայել ինչպես լրագրողական որոշակի պատմության բացահայտման գործիք, այնպես էլ` դրա աղբյուր։ Տվյալների լրագրության զարգացումը կապված է տեխնոլոգիաների զարգացման հետ, որոնց շնորհիվ կարելի է պահպանել և մշակել մեծ ծավալով տվյալներ, ինչպես նաև` տեղեկատվության` ավելի բաց դառնալու հետ: Տվյալների լրագրությունը կապված է այնպիսի ոլորտների հետ, ինչպիսիք են ինֆորմատիկան, դիզայնը և վիճակագրությունը:

Աշխատանքային ուղղություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Լրագրողի աշխատանքը տվյալների հետ:
  2. Ինֆոգրաֆիկան և տվյալների վիզուալիզացումն ընդհանրապես (ստատիկ կամ ինտերակտիվ, խաղարկային ձևաչափեր):
  3. Տվյալների բազայի հետ աշխատանքի վրա հիմնված լրագրություն:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին լիարժեք նյութը, որը ներկայացրել է տվյալների լրագրությունը, եղել է «The Guardian»-ի 1821 թվականի հետազոտությունը[1], որում պատմվում է Բրիտանիայի տարբեր բուհերում բարձրագույն կրթության վճարների մասին: Նյութի հեղինակները պատրաստել են ամփոփման աղյուսակներ, որոնցում նշել են ուսման գինը յուրաքանչյուր ուսումնական հաստատությունում։ Աշխատանքը դրական արձագանքներ է ստացել այն բանի համար, որ լրագրողական պրակտիկայում առաջին անգամ այդպես «բացահայտ ներկայացվել են բոլոր տվյալները ընթերցող լսարանի համար»:

1858 թվականին Ֆլորենս Նայթինգեյլը ուսումնասիրություն է արել՝ նվիրված բրիտանական բանակի դրության և տարեկան կորուստների վերլուծությանը[2] 54 էջանոց նյութում հեղինակը ներկայացրել է մեծ քանակությամբ տվյալներ, որոնք բերվել են աղյուսակային և դիագրամային տեսքի: Նյութի համար հիմք են դարձել «հում» տվյալները, որոնք ստացվել են այդ պահին հասանելի աղբյուրներից: Նայթինգեյլի աշխատանքից ձևավորվել է ամբողջական լրագրողական հետաքննություն, որից եզրակացվել է, որ անգամ խաղաղ ժամանակներում բանակում մահացությունների թիվը գրեթե երկու անգամ ավել է, քան նույն տարիքայինների` քաղաքացիական կյանքում մահացությունների թիվը: Նրա աշխատանքի նորարարությունը ոչ թե գրաֆիկների և դիագրամների օգտագործումն էր (դրանք լրգրողական նյութերում օգտագործվել էին նաև Նայթինգեյլից առաջ), այլ «հում» տվյալների հանդեպ մոտեցումը։ Դրանց օգնությամբ հեղինակը թողարկել է ամբողջովին թափանցիկ նյութ, որը ցանկության դեպքում կարող է ինքնուրույն վերլուծել նաև յուրաքանչյուր ընթերցող՝ օգտագործելով հոդվածում հրապարակված տվյալները:

Տվյալների լրագրություն իր ժամանակակից մոտեցմամբ հայտնվել է 1952 թվականին. հենց այդ ժամանակ համակարգիչն առաջին անգամ օգտագործվել է լրագրողի աշխատանքում:[3]: CBS հեռուստաալիքը վարձույթով վերցրել է UNIVAC I համակարգիչներ` նախագահական ընտրությունների արդյունքները հաշվելու և յուրաքանչյուր թեկնածուի արդյունքը գնահատելու համար: Լրագրության մեջ համակարգչի օգտագործումը սկիզբ է դրել նոր՝ «համակարգչային լրագրություն» հասկացությանը:

60-ականների վերջից լրագրողական նյութ ստեղծելու համար համակարգչային տվյալների օգտագործումը ավելի լայն տարածում է ստացել։ 1967 թվականին «Detroit Free Press» թերթի լրագրող Ֆիլիպ Մեյերը համակարգչային տվյալներ է օգտագործել` քաղաքում տեղի ունեցած բողոքի ակցիաների մասին նյութ ստեղծելու համար[3]: Մեկ այլ լրագրող` Բիլ Դեդմենը, 1980-ական թվականներին ստեղծել է «Փողի գույնը» սյուժեների շարք, որը բացահայտել էֆինանսական ինտիտուտների կողմից քարտային քաղաքականության մեջ գոյություն ունեցող ռասսայական պարբերական նախապաշարմունքների մասին տեղեկատվություն[3]. 1990-ականների սկզբին Սթիվ Դոյգն իր «Ինչ սխալ է եղել» աշխատանքում փորձում է վերլուծել «Էնդրյու» փոթորկից կրած վնասը, որպեսզի հասկանա, թե որքանով է այդ վնասը ազդել քաղաքականության թերությունների և քաղաքային զարգացման վրա: Տվյալների հիման վրա արված ռեպորտաժները դարձել են արժեքավոր հասարակական աշխատանք և լրագրողներին թույլ են տվել ստանալ հայտնի մրցանակներ[3]:

1980-ական թվականների վերջին մի քանի նշանակալի իրադարձություններ են տեղի ունեցել տվյալների լրագրության համար: 1989 թվականին «The Atlanta Journal-Constitution» թերթը Պուլիցերյան մրցանակ է ստացել ռեպորտաժների շարքի համար, որոնցում օգտագործվել է տվյալների համակարգչային մշակումը: Միսսուրիի համալսարանին կից լրագրության դպրոցում ստեղծվել է համակարգչային լրագրության ազգային ինստիտուտը[4]: 1990 թվականին այս ինստիտուտը կազմակերպել է համակարգչային տեխնոլոգիաներ օգտագործող լրագրության վերաբերյալ առաջին խորհրդաժոողվը: Այդ ժամանակից սկսած` այդպիսի համաժողովներ անցկացվում են ամեն տարի և հանդիսանում են տվյալների լրագրության խոշորագույն հանդիպումները:

Տվյալների լրագրության բուն հասկացությունն առաջին անգամ ձևակերպվել է 2010 թվականին, Ամստերդամում կայացած միջազգային համաժողովում[5], որից հետո լրագրության այս ուղղությունը համարվում է պաշտոնապես ձևավորված։ 2010 թվականի երկրորդ կեսից սկսած՝ տվյալների լրագրության հասկացությունն ակտիվորեն օգտագործվում է ինչպես գիտաժողովներում, այնպես էլ` ակադեմիական ամսագրերում։

Տվյալների լրագրությունը մեր ժամանակներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին ԶԼՄ-ները, որոնք սկսել են մշտապես զբաղվել տվյալների լրագրությամբ, դարձել է The Guardian-ը, որը 2009 թվականին թողարկել է Datablog բաժինը[6], որտեղ բոլոր նյութերը ստեղծվում են տվյալների մշակման և ներկայացման միջոցով:

Այլ ԶԼՄ-ներ ևս ստեղծել են տվյալների հետ աշխատելու համար ծրագրեր: Այսպես, «Las Vegas Sun» թերթի խմբագրությունը երկու տարվա ընթացքում ստեղծել է «Do No Harm» նախագիծը, որի շրջանակներում կայքում մի ամբողջ բաժին է բացվել` նվիրված Լաս Վեգասի բժշկության ոլորտի խնդիրներին: նախագծի շրջանակներում խմբագրությունը թողարկել է հոդվածների, ֆոտոհաշվետվությունների, վիդեոռեպորտաժների, ընթերցողական պատմությունների շարքեր, ինչպես նաև` ինտերակտիվ ինֆոգրաֆիկաներ` սկզբնական փաստաթղթերի ու հետազոտությունների հրապարակումներով, որոնք հիմք են դարձել լրագրողական նյութերի համար: 2,9 միլիոն հիվանդանոցային գրառումների հետ աշխատանքի արդյունքում Las Vegas Sun-ին հաջողվել է բացահայտել վնասվածքների ու բարդությունների ավելի քան 3500 դեպք, որոնք տեղի են ունեցել քաղաքի հիվանդանոցներում բժիշկների մեղքով (ներառյալ` մահվան ելքով դեպքեր): Նախագիծը մեծ արձագանք է ստացել ինչպես ընթերցողների շրջանում, այնպես էլ կառավարությունում և փորձագիտական բժշկական համայնքում:

2009 թվականին The New York Times-ի «Toxic Waters» («Թունավոր ջրեր»)[7] նախագիծը Պուլիցերյան մրցանակ է ստացել։ Այն դարձել է լրագրողական` տվյալների լրագրության և ռեպորտաժի համադրությամբ նյութի կարևորագույն օրինակներից մեկը: Նախագծի շրջանակներում լրագրողների թիմն ստեղծել է ինֆոգրաֆիկայի, ինտերակտիվ քարտեզների, հարցումների և տվյալների մի ամբողջ շարք, որոնք հիմնված էին ԱՄՆ տարբեր նահանգների խմելու ջրի աղտոտվածության մակարդակի վերաբերյալ մասնագիտական փաստաթղթերի վրա: Բացի ջրի մեջ վնասակար նյութերի պարունակության վերաբերյալ հարցերի քննարկումից, նախագծի վրա աշխատող լրագրողների թիմը նաև ուսումնասիրել է առողջության համար հնարավոր վտանգները, որոնք կարող են հանգեցնել որոշ նյութերի բարձր դոզաներ, ինչի պատճառով նախագիծն ունի լրագրողական գիտական հետազոտության հատկանիշներ:

Տվյալների լրագրության զարգացման նոր փուլ է դարձել ՎիքիԼիքսի շնորհիվ հասանելի դարձած տեղեկատվության վիզուալացումը։ Associated Press-ի լրագրողներ Ջոնաթան Սթրենը և Ջուլիան Բերջեսը The Overview Project-ի և Gephi-ի արտացոլման բաց գործիքների միջոցով մշակել են 391832 փաստաթուղթ և վիզուալիզացրել Իրաքի պատերազմի մասին տարբեր հաշվետվություններ[8]: Նախագծի շրջանակներում լրագրողները թեգերի ամպ են ստեղծել, որոնք հանդիպում են Իրաքում ռազմական գործողությունների մասին Wikileaks-ի նախագծից ստացված բոլոր փաստաթղթերի մեջ: Արդյունքում ստացվածը հնարավորություն է տվել առանձնացնել փաստաթղթերի հիմնական բառերը՝ «ձերբակալված», «սպանված», «պայթուցիկ», «խոշտանգումների ենթարկված»: Վիզուալիզացման[9] վերաբերյալ գրախոսականում լրագրողները նշել են, որ առկա տվյալների համաձայն, Իրաքում գործողությունների ընթացքում զոհվել է մոտ 4000 ամերիկացի զինծառայող և մոտ 100 000 քաղաքացի: Նկարագրված տասնյակ հազարավոր կրակոցների և խոշտանգումների դեպքեր թույլ են տվել լրագրողներին հաստատ համոզված ասել, որ կառավարությունը թաքցնում է բազմաթիվ փաստեր Իրաքում տեղի ունեցող գործողությունների մասին:

Մրցանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012 թվականին «Global Editors Network» ընկերությունը հիմնել է «Data Journalism Awards» մրցանակը` տվյալների լրագրության ոլորտում[10]։ Այդ ժամանակից սկսած մրցանակներ ամեն տարի շնորհվում են մի քանի անվանակարգերում, որոնց թվում են տվյալների լավագույն վիզուալացումը, տարվա հետաքննությունը, լավագույն անձնական պորտֆոլիո, լրատվամիջոցների լավագույն կայք և այլն:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Rusbridger Alan (2009-03-10)։ «Free the facts»։ The Guardian (անգլերեն)։ 0261-3077։ Վերցված է 2016-03-28 
  2. «Mortality of the British Army, 1858»։ Scribd։ Վերցված է 2016-03-28 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 «Пособие по журналистике данных: введение»։ ria.ru։ Վերցված է 2016-03-28 
  4. Investigative Reporters and Editors, Inc.։ «Investigative Reporters and Editors | About»։ IRE։ Վերցված է 2016-03-28 
  5. «Technology Tank | All About Data Journalism»։ technologytank.org։ Վերցված է 2016-03-28 
  6. «Data»։ the Guardian։ Վերցված է 2016-03-28 
  7. «Toxic Waters - Series - The New York Times»։ projects.nytimes.com։ Վերցված է 2016-03-28 
  8. Stray Jonathan (2010-12-16)։ «Wikileaks Iraq: how to visualise the text»։ The Guardian (անգլերեն)։ 0261-3077։ Վերցված է 2016-03-28 
  9. «A full-text visualization of the Iraq War Logs | Jonathan Stray»։ jonathanstray.com։ Վերցված է 2016-03-28 
  10. «Data Journalism Awards | GEN»։ GEN։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-06-20-ին։ Վերցված է 2016-03-28