Տոմահավկ
Տոմահավկ, միաշեղբ կացնի տեսակ, որն օգտագործվում է Հյուսիսային Ամերիկայի բազմաթիվ հնդկացի ժողովուրդների և ազգերի կողմից: Այն ավանդաբար նման է ուղիղ բռնակով կացնի[1][2]: Գործիքի անունը ծագում է պովաթան լեզվի «տամահաակ» բառից, որն իր հերթին ծագում է նախաալգոնկինյան temah-«գործիքով կտրել» արմատից[3]։ Այլընտրանքային աղբյուրները նշում են, որ այն ծագում է ալգոնկինյան otomahuk («գցել ցած») բառից[4]։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տոմահավկը ստեղծել են ալգոնկինները։ Մինչև եվրոպացիների մայրցամաք գալը, բնիկ ամերիկացիներն օգտագործում էին ծայրերը սրած քարեր[5], որոնք հում կաշվե փոկերի միջոցով ամրացված էին փայտե կոթերին։ Ալգոնկյան մշակույթից տոմահավկը արագ տարածվեց Հարավի և Մեծ հարթավայրերի ցեղերի շրջանում։ Բնիկ ամերիկացիները ստեղծել են նաև տոմահավկի շեղբի հակառակ կողմը, որը բաղկացած էր մուրճից, ցցից կամ խողովակից։ Սրանք հայտնի են որպես սնամեջ տոմահավկներ, որոնք բաղկացած են ձողի վրա գտնվող թասից և խոռոչավոր լիսեռից[6]։ Սրանք ստեղծվել են եվրոպացի և ամերիկացի արհեստավորների կողմից՝ որպես բնիկ ցեղերի համար առևտրային և դիվանագիտական նվերներ[7]։ Նախագաղութային ժամանակաշրջանում շեղբը պատրաստվում էր քարից, ոսկորից կամ եղջյուրից, իսկ եվրոպացի գաղութարարները հետագայում ներմուծեցին երկաթից և պողպատից պատրաստված շեղբեր։ Տոմահավկերը ունիվերսալ գործիքներ էին, որոնք օգտագործվում էին բնիկ ամերիկացիների, իսկ ավելի ուշ՝ եվրոպացի գաղութարարների կողմից, որոնց հետ նրանք առևտուր էին անում, և հաճախ օգտագործվում էին որպես ձեռնամարտում կռվելու զենք։ Մետաղական սայրերով տոմահավկերը սկզբնապես կիրառվում էին Թագավորական նավատորմի կողմից որպես թեթև ձեռքի կացին, որը նախատեսված էր թշնամական նավեր բարձրանալիս գիշերակացի ճոպանները կտրելու համար և օգտագործվում էին որպես առևտրային փոխանակման ապրանք բնիկ ամերիկացիների համար՝ սննդի և այլ պարենամթերքի դիմաց[1][2]։
Բաղկացուցիչ մասեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սկզբնական տեսակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տոմահավկի սկզբնական տեսակները բաղկացած էին շեղբերից կամ սրված քարից կամ եղջերուի եղջյուրից պատրաստված սայրերից[3][8]։
Մայք Հասկյուի խոսքերով՝ ժամանակակից տոմահավկի բռնակը սովորաբար 2 ոտնաչափից (61 սմ) պակաս երկարություն ունի և ավանդաբար պատրաստված է հիկորիի, հացենու կամ թխկու փայտից[1][2][9]։ Շեղբերը կշռում են 9-ից 20 ունցիա (260-ից 570 գ), իսկ կտրող սայրը սովորաբար մինչև 10 սմ (4 դյույմ) երկարություն ունի[2]։ Քուղակը կարող է ունենալ մուրճ, ցցիկ կամ պարզապես կլորացված լինել։ Դրանք սովորաբար ելուստներ չունեն[1][2]։
Գաղութային ժամանակաշրջանի տեսակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Եվրոպացի առևտրականները իրենց հետ բերեցին մետաղական կացինների գլուխներ, որոնք ինչպես բնիկ ամերիկացիները, այնպես էլ սպիտակամորթ գաղութարարները հարմարեցրին իրենց տոմահավկի դիզայնին[10]։ 1800-ական թվականներից սկսած՝ դրանց մեջ երբեմն փորագրված էր ծխամորճ, իսկ լիսեռի կենտրոնում՝ մետաղական գլխիկի միջով, անցք էր բացվում ծխախոտ ծխելու համար[2]։ Սնամեջ կամ ծխամորճով տոմահավկերը Հյուսիսային Ամերիկային բնորոշ առարկաներ են, որոնք ստեղծվել են եվրոպացիների կողմից որպես առևտրային առարկաներ, բայց հաճախ փոխանակվում են որպես դիվանագիտական նվերներ[1]։ Դրանք այն ընտրության խորհրդանիշներն էին, որին եվրոպացիներն ու բնիկ ամերիկացիները բախվում էին, երբ հանդիպում էին. մի ծայրը խաղաղության ծխամորճն էր, մյուսը՝ պատերազմի կացինը[1][2][9]։ Գաղութային ֆրանսիական տարածքում ֆրանսիացի գաղութարարներն ու տեղացի ժողովուրդները օգտագործում էին տոմահավկի այլ դիզայն, որն ավելի մոտ էր հին եվրոպական ֆրանցիսկային[9]։ 18-րդ դարի վերջին բրիտանական բանակը Ամերիկյան անկախության պատերազմի ժամանակ իրենց գաղութային կանոնավոր զորքերին տոմահավկներ էր տրամադրում որպես զենք և գործիք[11]։
Ժամանակակից մոդելներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ժամանակակից տոմահավկերից շատերը պատրաստված են կռած, ջերմամշակված, համաձուլվածքային պողպատից։[12]։ Դիֆերենցիալ ջերմային մշակումը թույլ է տալիս, որ կտրման հատվածը և սուր ծայրը ավելի կարծր լինեն, քան միջին հատվածը, ինչը թույլ է տալիս ստանալ դիմացկուն, հարվածակայուն[12]։
Մրցակցային տեսակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տոմահավկի մրցումներն ունեն կանոնակարգեր, որոնք վերաբերում են նետելու համար օգտագործվող տոմահավկի տեսակին և ոճին։ Այսօրվա ձեռքով կռած տոմահավկերը պատրաստվում են վարպետ արհեստավորների կողմից ամբողջ Միացյալ Նահանգներում[13][14]։ Այս տեսակի մրցումների համար կան հատուկ նետվող տոմահավկներ: Թոմահավկի նետման մրցույթի ամենատարածված կանոնները այնպիսի պահանջներ են, ինչպիսիք են բռնակի նվազագույն երկարությունը և սայրի առավելագույն լայնությունը (սովորաբար 4 դյույմ [100 մմ])[15]։
Իրավապահ մարմինների կողմից օգտագործում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Որոշ ընկերություններ արտադրում են «մարտավարական տոմահավկներ», որոնք նախատեսված են իրավապահ մարմինների կողմից գործածության համար:
Ժամանակակից կիրառություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Քաղաքացիական կիրառություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թոմահավկները օգտակար են քեմփինգի և թփուտային արշավների ժամանակ։ Դրանք հիմնականում օգտագործվում են որպես կացնի այլընտրանք, քանի որ դրանք սովորաբար ավելի թեթև և բարակ են, քան կացինները։ Դրանք հաճախ կացնի գլխիկից բացի պարունակում են նաև այլ գործիքներ, ինչպիսիք են ցցերը կամ մուրճերը[16]։
Տոմահավկի նետում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տոմահավկի նետումը[17][15] տարածված սպորտաձև է ամերիկյան և կանադական պատմական խմբերի շրջանում, և նոր մարտարվեստներ, ինչպիսիք են Օկիչիտոն, սկսել են վերակենդանացնել գաղութային դարաշրջանում օգտագործվող տոմահավկի մարտական տեխնիկան[18]։
Ռազմական կիրառություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ժամանակակից, ոչ ավանդական տոմահավկերը վնասվածքներ պատճառելու համար օգտագործվել են ԱՄՆ զինված ուժերի հատուկ ստորաբաժանումների կողմից Վիետնամի պատերազմի ժամանակ և կոչվում են «վիետնամական տոմահավկեր»[13][19]։ Տոմահավկեր օգտագործվել են Աֆղանստանում ԱՄՆ բանակի «Ստրայկեր» բրիգադի առանձին անդամների, Գրաֆենվյորում (Գերմանիա) տեղակայված 172-րդ «Ստրայկեր» բրիգադի մարտական խմբի, Ֆորտ Լյուիսից դուրս գտնվող 2-րդ հետևակային դիվիզիայի 3-րդ բրիգադի, 183-րդ հեծելազորային 2-րդ էսկադրիլիայի (116-րդ հետևակային բրիգադի մարտական խումբ) հետախուզական դասակի և բազմաթիվ այլ զինվորների կողմից[13][12]։ Տոմահավկը ստացել է ՆԱՏՕ-ի պահեստային համար (4210-01-518-7244) և դասակարգվել է որպես «9-րդ դասի փրկարարական հավաքածու»՝ «Արագ դաշտային գործողությունների նախաձեռնություն» կոչվող ծրագրի արդյունքում։ Այն նաև ներառված է Սթրայկեր զրահամեքենաների մեջ՝ որպես «մոդուլային մուտքի գործիքների հավաքածու»[13][12]։ Այս դիզայնը վերածնունդ ապրեց Իրաքում և Աֆղանստանում ԱՄՆ զինվորների կողմից ձեռնամարտում օգտագործման շնորհիվ[20]։
Ժամանակակից մարտեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տոմահավկը ֆիլիպինյան էսկրիմա մարտարվեստում օգտագործվող զենքերի շարքում է[21]։
Հանրածանոթ մշակույթում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]20-րդ և 21-րդ դարերում տոմահավկերը բազմաթիվ անգամներ ներկայացվել են ֆիլմերում և տեսախաղերում (օրինակ՝ «Գայլերի հետ պարողը», «Վերջին Մոհիկանը», «Հայրենասերը», «Ջոնա Հեքս», «Փրի», «Աբրահամ Լինքոլն. Վամպիրների որսորդը»[22], «Գնդակ գլխին», «Red Dead Redemption»)[23][24], ինչը հանգեցրել է հանրության հետաքրքրության աճին։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 4 5 6 Haskew, Mike (2003 թ․ սեպտեմբերի 1). «Pipe Hawks». Blade. 30 (9): 26–34.
- 1 2 3 4 5 6 7 Haskew, Mike (2006 թ․ սեպտեմբերի 1). «Star-Spangled Hawks Take Wing». Blade. 33 (9): 30–37.
- 1 2 Cutler, Charles L. (2002). Tracks that Speak: The Legacy of Native American Words in North American Culture. Boston: Houghton Mifflin Harcourt. էջ 139. ISBN 0-618-06509-1.
- ↑ «Tomahawk | Native American, Throwing, War Club | Britannica». www.britannica.com (անգլերեն). 2025 թ․ մայիսի 1. Վերցված է 2025 թ․ հունիսի 22-ին.
- ↑ «History and Origins of the Tomahawk». Tomahawk History. 2021 թ․ հունիսի 3. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 10-ին.
- ↑ Shannon, Timothy J. (2005). «Queequeg's Tomahawk: A Cultural Biography, 1750-1900». Ethnohistory. Gettysburg College. 52 (3): 589–633. doi:10.1215/00141801-52-3-589 – via The Cupola: Scholarship at Gettysburg College.
- ↑ «Tomahawk History». Hawk Throwing. Վերցված է 2014 թ․ հուլիսի 22-ին.
- ↑ Taylor, Colin F. (2001). Native American Weapons. Norman, Okla.: University of Oklahoma Press. էջ 30. ISBN 0806133465. Վերցված է 2012 թ․ նոյեմբերի 17-ին. «The wooden ballheaded club at this time was also generally referred to as a 'tomahawk'»
- 1 2 3 Haskew, Mike (2004 թ․ սեպտեմբերի 1). «Legends and Lore Through the Spike Tomahawk». Blade. 28 (9): 12–19.
- ↑ «Activity Maine». activitymaine.com. Վերցված է 2025 թ․ հունիսի 9-ին.
- ↑ Dick, Steven (2002 թ․ մայիսի 1). «Frontier Hatchets still On Duty». Tactical Knives. 10 (5): 43–47.
- 1 2 3 4 Emerson, Ernest (2007). «The Modern Tomahawk». American Handgunner: 15.
- 1 2 3 4 Steele, David E. (2005 թ․ սեպտեմբեր). «Wedged Edges at War». Blade: 12–19.
- ↑ «Tomahawk Makes Front Page News in San Francisco» (PDF). Mountaineer-Herald. 1968 թ․ հունվարի 25. էջ 8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2006 թ․ օգոստոսի 22-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 14-ին.
- 1 2 «Tomahawk Throwing Competitions». Awesome Axes. 2022 թ․ հունվարի 1.
- ↑ Fadala, Sam (2006). The Complete Blackpowder Handbook. Iola, Wisconsin: Gun Digest Books. էջ 348. ISBN 0-89689-390-1.(չաշխատող հղում)
- ↑ «How to Throw a Tomahawk». Hatchets and Axes. 2011 թ․ փետրվարի 23. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 3-ին.
- ↑ Taillon, Joan (2004 թ․ սեպտեմբերի 1). «Toronto martial arts group visits North Korea». The Aboriginal Newspaper of Ontario. Vol. 3, no. 8. էջ 2. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 20-ին.
- ↑ «Marines Stuck On Tomahawk» (PDF). The Pittsburgh Press. 1968 թ․ փետրվարի 25. էջ 2. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2006 թ․ օգոստոսի 25-ին. Վերցված է 2008 թ․ հուլիսի 14-ին.
- ↑ Tillett, David (2003 թ․ ապրիլի 15). «Lethal Weapon:Historic Tomahawk Returns to the Battlefield with Some U.S. Troops». ABC News. Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 24-ին.
- ↑ McLemore, Dwight C. (2010). The Fighting Tomahawk. Boulder, Colorado: Paladin Press. էջ 27. ISBN 978-1-58160-729-1.
- ↑ Grahame-Smith, Seth (2010 թ․ մարտի 2). Abraham Lincoln, Vampire Hunter. New York: Grand Central Publishing. էջ 336. ISBN 978-0-446-56308-6. OCLC 458890478.
- ↑ Assassin's Creed III - Strategy Guide. Game Guide. 2015 թ․ հոկտեմբերի 28. էջ 125. ISBN 9781621545316.
- ↑ Altson, John; Lee, Bob (2013 թ․ հունվարի 29). The Id from Eden. John Altson. էջ 89. ISBN 9781482021271.
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տոմահավկ» հոդվածին։ |
| ||||||
