Տողի մելիքական ապարանք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տողի մելիքական ապարանքի ավերակները

Տողի մելիքական ապարանք, գտնվում է Հադրութի շրջանի Տող գյուղում: Ապարանքի վրա հայտնաբերված արձանագրության համաձայն ապարանքը կառուցվել է 1737 թվականին՝ Դիզակի մելիք՝ Մելիք - Եգանի կողմից[1] :

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արցախի հինգ մելիքությունների պայքարով ստեղծված «Խամսայի մելիքություններ» անունով հայտնի այս ինքնավար իշխանության գլխավոր կենտրոնը Տող ավանն էր: Այստեղ էլ կառուցվեց ապարանքը, որպես Մելիք-Եգանի (Մելիք-Ավան-խան) նստոց-պալատն էր[2]: Տողի մելիքական ապարանքը, Արցախի նմանօրինակ հուշարձանների շարքում, ստույգ թվագրված ամենավաղ կառույցներից է և յուր ժամանակ պաշտպանական բնույթ է ունեցել: Պալատական համալիրը ստեղծվել է 18-րդ դարի 20-30-ական թվականներին, որը լրիվությամբ կառուցվել և իր ամբողջական տեսքն է ստացել միայն 19-րդ դարի կեսերին։ Չնայած ժամանակի ընթացքում ապարանքում տեղ գտած որոշակի փոփոխությունների, այն գործնականում պահպանել է իր սկզբնական տեսքը։ Բնակելի տարածքները և հյուրասենյակներն ունեն կամարակապ ծածկեր, սալարկված հատակներ և հայկական բուխարիներ։ Պատերի վրա պահպանվել են տվյալ ժամանակաշրջանի մասին վկայող գրառումներ։ Պալատից կարելի է հստակ պատկերացում կազմել 18-19-րդ դարերի ավանդական կովկասյան՝ մասնավորապես հայկական բնակելի տների մասին:

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մելիքական ապարանքի պեղումների ժամանակ հայտնաբերված խեցու մնացորդներ
Թանգարան Տող գյուղում

Մելիք Եգանի պալատական համալիրի սրբատաշ քարերով շարված կամարակապ շքամուտքը (1731) տանում է բակի խորքում տեղադրված ուղղանկյուն հատակագծով բնակելի մեծ հյուրասենյակ, որն ունի քանդակազարդ բուխարի, փոքր պատուհաններ, երկայնական պատի մեջ փորված կամարաձև լայն խորշեր` բակահայաց պատուհաններ և այլ մանրամասներ: Տնտեսական հարկաբաժնի առկայությունն են հաստատում հյուրասենյակից առանձնացած ուղղանկյուն հատակագծով թաղակիր սենյակները` ճարտարապետական մանրամասներով, թոնիրներով, կարասներով: Մելիք Եգանի պալատական համալիրի պահպանված փոքր մասը վերակառուցումների հետևանքով կորցրել է իր նախնական տեսքը, սակայն շինության պատերին պահպանված (Եգանի որդի բարուն Արամ` 1737 թվական և Արամ բեկ Մելիք Եգան` 1904 թվական) արձանագրությունները հաստատում են, որ շուրջ 200 տարի ապարանքը պատկանել է մելիքական տոհմի ներկայացուցիչներին, որոնք հերոսաբար շարունակել են պայքարել հայրենիքի ազատության համար: Ապարանքում հատուկ տեղ է զբաղեցնում դրա ընդունարանը[3]: Այն իր տեսակով խիստ յուրահատուկ է, թեպետև որոշակի ընդհանրություններ ունի Քաշաթաղի և Խնածախի ընդունարանների հետ: Ընդունարանից ոչ հեռու գտնվող հողակույտերի միջից հայտնաբերվել է մի քառանկյուն դահլիճ` գլխատուն: Այն ունի մուտք, կրաքարե սալերից մշակված խարիսխներ, օջախ և հարավարևմտյան պատի կենտրոնում պահպանված բուխարիի հետքեր: Նույն դարաշրջանում և հետագայում տեղի է ունենում բնակելի տների ձևափոխություն, որը հստակ երևում է ապարանքից հարավ բացված աշխարհիկ համակառույցում: Այն թաղածածկ տանիքով ուղղանկյուն սրահ է, որն իր վրա է կրել տարբեր ժամանակների շինարարական նոր լուծումների հետքեր: Բնակարանում առաջնային տեղ է հատկացված կամարաձև պսակով պահարանախորշերին, բուխարուն և հատակագծային նոր լուծումներով տեղադրված դուռ- պատուհաններին: Նման կառույցների առկայությունը թելադրված է եղել սոցիալ-տնտեսական կյանքի փոփոխություններով: Մեծ ընտանիքները տրոհվել են և կենցաղավարման նոր փուլերում տեղափոխվել են բնակության նոր միջավայր: Ապարանքի դարպասը նույնպես եզակի է իր պահպանվածությամբ և ընդունարանի հետ կարևոր դեր ունի մելիքական ապարանքների ընդհանրական կերպարի վերհանման գործում: Երկհարկանի պալատը՝ ճարտարապետական հետաքրքիր համալիր է, որը ներառում է բնակելի ու տնտեսական տարածքներ և Մելիք - Եգանի ընդունարանը։

Մեր օրերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2009 թվականից ապարանքը գտնվում է վերականգնման փուլում, իսկ արդեն 2014 թվականի հուլիսի 1-ից Արցախի կառավարության որոշմամբ սկսեց գործել «Տողի մելիքական ապարանք» պետական պատմամշակութային արգելոցը[4]: Այն հանդիսանում է մի յուրօրինակ թանգարան, որն իր բացման առաջին իսկ տարուց միացավ «Թանգարանային գիշեր» ակցիային[5]: Ինչպես նաև արդեն 3-րդ անգամ այնտեղ անց է կացվում Արցախյան գինու փառատոնը[6]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Տողի մելիքական ապարանք»։ http://karabakh.travel/։ 14:58 Օգոստոս 13, 2013 
  2. ԼՂՀ կառավարության առընթեր զբոսաշրջության վարչություն։ Հնագիտական ուսումնասիրություններն Արցախում 2005-2010 թթ.։ ԼՂՀ ԿԱ զբոսաշրջության վարչություն, 2011։ էջեր 71–81 
  3. Ժամկոչյան, Բաբայան Ա. Ֆ.։ «ԴԻԶԱԿԻ ՄԵԼԻՔ ԵԳԱՆԻ ԱՊԱՐԱՆՔԸ ՈՐՊԵՍ ՊԱՏՄԱՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆ» 
  4. «Տողի մելիքական ապարանք. ընթանում են արգելոցի պարսպապատման աշխատանքները»։ 168 ժամ։ | 22:10 | Օգոստոս 19 2014 
  5. «"Թանգարանային գիշեր" "Տողի Մելիքական ապարանք" պետական պատմամշակութային արգելոցում»։ http://artsakh.tv/am։ 2015-05-18 21:05:00 
  6. «Գինու փառատոն Արցախում»։ http://aparaj.am/։ 18.10.2014թ. 17:44:56