Տիրապետման էֆեկտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Տիրապետման էֆեկտ (անգլ.՝ endowment effect), հոգեբանական ֆենոմեն, ըստ որի` մարդն ավելի շատ արժևորում է այն իրերը, որոնք արդեն ունի, քան նրանք, որոնք կարող է ունենալ: Առաջին անգամ նշվել է Ռիչարդ Թալերի կողմից 1970-ական թվականներին և նկարագրվել Դենիել Կահնեմանի հետ համատեղ: Ավելի հաճախ տիրապետման էֆեկտը դրսևորվում է «ոչ ամենօրյա օգտագործման» ապրանքների դեպքում:

Օրինակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆենոմենի պատկերավոր ներկայացման համար Կահնեմանը[1] առաջարկել է հետևյալ օրինակը. անձը երկրպագում է որևէ խմբի և գնում նրա համերգի տոմսը 200 դոլարով: Այդ նույն տոմսի համար նա կարող էր վճարել ոչ ավելի, քան 500 դոլար: Տոմսը գնելուց հետո նրան առաջարկում են վաճառել այն 3000 դոլարով, սակայն նա մերժում է: Այսպիսով՝ վաճառքի նվազագույն գինը մեծ է 3000 դոլարից, իսկ գնման առավելագույն գինը` 500 դոլարից:

Էֆեկտի հիմնավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասական տնտեսագիտության տեսությամբ այս ֆենոմենը հնարավոր չէ բացատրել: Թալերը, հիմնվելով հեռանկարների տեսության վրա, առաջարկել է, որ ինչ-որ բան գնելու կամ վաճառելու ցանկությունը կախված է հաշվարկի տեսանկյունից. արդյոք անձը ունի տվյալ առարկան հիմա, թե ոչ[2]: Եթե նա արդեն ունի այդ առարկան, ապա ակնկալում է դրանից բաժանվելուց առաջացող ցավ: Եթե չունի, ակնկալում է այն ստանալու դեպքում սպասվող հաճույք: Ստացվում է, որ այդ մեծությունները հավասար չեն կորստի մերժման արդյունքում[3]: Վերադառնալով օրինակին` համերգի տոմսից հրաժարվելը կառաջացնի ավելի շատ տխրություն, քան այդ տոմսի վաճառքից ստացված գումարը հաճույք կպարգևի:

1990 թվականին Թալերը, Կահնեմանը և Կնեթչը գիտափորձեր անցկացրին, որպեսզի ստուգեն տիրապետման էֆեկտի տարածվածությունը: Արդյունքները ցույց տվեցին, որ մարդիկ հակված են վաճառքի համար նշել էականորեն ավելի բարձր գին, քան այն, որքան պատրաստ են վճարել տվյալ ապրանքի համար[4][5]:

Առևտրային սովորական փոխանակումների ժամանակ (ինչպես կոշիկ գնելը, թղթադրամների փոխանակումը) երկու կողմից էլ բացակայում է կորստի անհանգստությունը, և տիրապետման էֆեկտը չի դրսևորվում: Դա պայմանավորված է նրանով, որ այդ դեպքում առարկաները նախատեսված են «փոխանակման համար». վաճառողի համար մեկ զույգ կոշիկը հավասարազոր է գումարի այն քանակին, որը նա ակնկալում է ստանալ գնորդից: Իսկ համերգի տոմսերի պարագայում գործ ունենք «օգտագործման համար նախատեսված» իրերի հետ: Բացի այդ, այն ապրանքի վաճառքը, որը կարող է անձին հաճույք պարգևել, խթանում է գլխուղեղի այն բաժինները, որոնք կապված են ցավն ու անհանգստությունը հաղթահարելու հետ: Երբ անձն ապրանքը գնում է բարձր գնով, և ակնհայտ է լինում, որ վաճառողն ավելի շատ գումար է ստանում փոխանակման համար, ուղեղի այդ բաժինները կրկին ակտիվանում են: Իսկ ցածր գնով առևտուրը հաճելի իրադարձություն է, որը նույնպես դրսևորվում է ուղեղի կառուցվածքում[1]:

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ տնտեսագետներ կասկածամտորեն են վերաբերում տիրապետման էֆեկտի գոյությանը: Հանեմանը (1991) նշել է, որ տնտեսագիտության տեսությունն ընդամենը առաջ է քաշում այն միտքը, որ գնվող և վաճառվող արժեքները պետք է հավասար լինեն այն ապրանքների դեպքում, որոնք անձի համար հավասարաչափ արժեքավոր են և կարող են փոխարինել միմյանց: Իսկ եթե խոսքը վերաբերում է շրջապատող միջավայրի ռեսուրսներին կամ առողջությանը, ապա այդ մեծություններն ի սկզբանե կարող են հավասարազոր չլինել, իսկ դա նշանակում է, որ այդ տարբերությունը չի կարող բացատրվել տիրապետման էֆեկտի շրջանակներում[6]: Շոգրենի և այլոց կարծիքով (1994) Կահնեմանի, Կնեթչի և Թալերի փորձարարական մեթոդիկայի մեջ[4][5] տիրապետման էֆեկտի ազդեցությունը ցույց տալու համար ստեղծվել է արհեստական դեֆիցիտի իրադրություն: Նրանք անցկացրին ավելի հուսալի գիտափորձ այն ապրանքներով, որոնք կիրառել էին Կահնեմանը, Կնեթչը և Թալերը[5] (շոկոլադե սալիկներ և բաժակներ), և այդ էֆեկտը չհաստատվեց[7]:

Կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերբերտ Հովենկամպը (1991)[8] հաստատում է, որ տիրապետման էֆեկտը էական ազդեցություն է գործում մարդու իրավունքների և տնտեսության վրա, մասնավորապես, տնտեսական բարեկեցության վրա: Այն նաև ակտիվորեն կիրառվում է նեյրոմարքեթինգում: Այս էֆեկտը կարող է դրսևորվել անձի կողմից արժեթղթերի գնանշման ժամանակ, այն դեպքում, երբ այդպիսի ակցիաներ չունեցողը կարող է ողջամտորեն գնահատել դրանց իրական արժեքը[9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Думай медленно… решай быстро / Даниэль Канеман: АСТ; Москва; 2014
  2. Thaler, Richard (1980). «Toward a positive theory of consumer choice». Journal of Economic Behavior & Organization 1 (1): 39—60.
  3. Kahneman, Daniel; Knetsch, Jack L.; Thaler, Richard H. (1990). «Experimental Tests of the Endowment Effect and the Coase Theorem». Journal of Political Economy 98 (6): 1325—1348
  4. 4,0 4,1 Против богов: Укрощение риска / Пер. с англ. — М.: ЗАО «Олимп-Бизнес», 2000.
  5. 5,0 5,1 5,2 Kahneman, Daniel; Knetsch, Jack L.; Thaler, Richard H. (1990). «Experimental Tests of the Endowment Effect and the Coase Theorem». Journal of Political Economy 98 (6): 1325—1348
  6. Hanemann, W. Michael (1991). «Willingness To Pay and Willingness To Accept: How Much Can They Differ? Reply». American Economic Review 81 (3): 635—647
  7. Shogren, Jason F.; Shin, Seung Y.; Hayes, Dermot J.; Kliebenstein, James B. (1994). «Resolving Differences in Willingness to Pay and Willingness to Accept». American Economic Review 84 (1): 255—270
  8. Hovenkamp, Herbert (1991). «Legal Policy and the Endowment Effect». The Journal of Legal Studies 20 (2): 225
  9. Huck, Steffen; Kirchsteiger, Georg; Oechssler, Jörg (2005). «Learning to like what you have — explaining the endowment effect». The Economic Journal 115 (505): 689—702.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]