Jump to content

Տիեզերական հետազոտությունների ազգային կենտրոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Տիեզերական հետազոտությունների ազգային կենտրոն
պատկերանիշ
Տեսակտիեզերական գործակալություն, գիտահետազոտական ինստիտուտ և կազմակերպություն
Երկիր Ֆրանսիա[1]
ՀապավումCNES
Հիմնադրվածդեկտեմբերի 19, 1961
Գլխադասային գրասենյակՓարիզ, Ֆրանսիա
Կայքcnes.fr​(ֆր.) և cnes.fr/en​(անգլ.)
48°51′41″N 2°20′43″E / 48.86150775°N 2.3451602777778°E / 48.86150775; 2.3451602777778

Տիեզերական հետազոտությունների ազգային կենտրոն կամ ՏՀԱԿ (ֆրանսերեն՝ Centre national d'études spatiales, CNES) Ֆրանսիայի ազգային տիեզերական գործակալությունն է։ Կենտրոնակայանը գտնվում է Փարիզի կենտրոնում, իսկ գործակալությունը վերահսկվում է Զինված ուժերի, Էկոնոմիկայի և ֆինանսների և Բարձրագույն կրթության, հետազոտությունների և նորարարության նախարարությունների կողմից։

Այն գործում է Թուլուզի տիեզերական կենտրոնից և Գվիանայի տիեզերական կենտրոնից։ ՏՀԱԿ-ի նախագահն է Ֆրանսուա Ժակը[2]։ ՏՀԱԿ-ը Տիեզերքի, դրա կիրառությունների և տեխնոլոգիաների ինստիտուտի անդամ է։ Այն Եվրոպայի ամենամեծ ազգային կազմակերպությունն է իր տեսակի մեջ[3]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՀԱԿ-ը ստեղծվել է նախագահ Շառլ դը Գոլի օրոք՝ 1961 թվականին։ Այն աշխարհի երրորդ ամենահին տիեզերական գործակալությունն է՝ խորհրդային տիեզերական ծրագրից՝ Ռուսաստան, և ՆԱՍԱ-ից՝ Միացյալ Նահանգներ, հետո։ ՏՀԱԿ-ը պատասխանատու էր ֆրանսիացի տիեզերագնացների պատրաստման համար, մինչև ՏՀԱԿ-ի վերջին ակտիվ տիեզերագնացները 2001 թվականին տեղափոխվեցին Եվրոպական տիեզերական գործակալություն։

2015 թվականի դրությամբ, ՏՀԱԿ-ը աշխատում էր Գերմանիայի և մի քանի այլ կառավարությունների հետ՝ սկսելու չափավոր հետազոտական նախաձեռնություն, որի նպատակն էր մինչև 2015 թվականի կեսերը առաջարկել LOX/հեղուկ մեթանով աշխատող վերօգտագործելի կրող հրթիռ։ Եթե այն կառուցվեր, թռիչքային փորձարկումները, հավանաբար, չէին սկսվի մոտավորապես մինչև 2026 թվականը։ Նախագծային նպատակը վերօգտագործելի հրթիռի սպասարկման թե՛ արժեքի, թե՛ տևողության նվազեցումն էր, և այն մասամբ պայմանավորված էր ավելի ցածր արժեքով մրցակցային տարբերակների ճնշմամբ, որոնք ունեին նոր տեխնոլոգիական կարողություններ՝ ի տարբերություն Արիան 6-ի[4][5]։

Ժամանակագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծրագրեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՀԱԿ-ը կենտրոնանում է տիեզերք հասանելիության, տիեզերքի քաղաքացիական կիրառությունների, կայուն զարգացման, գիտական/տեխնոլոգիական հետազոտությունների և անվտանգության/պաշտպանության վրա[15]։

Տիեզերք հասանելիություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արիան 1, 3 և 4 մոդելները ՏՀԱԿ-ի ցուցափեղկում
Արիան 5-ԵԿԱ մոդելի ցուցադրությունը ՏՀԱԿ-ում, Փարիզ

Ֆրանսիան երրորդ տիեզերական տերությունն էր (Դիամանտ), որը հասավ տիեզերք՝ ԽՍՀՄ-ից և ԱՄՆ-ից հետո: Հետագայում երկրի արձակման տեխնոլոգիաների փորձի հիման վրա զարգացվեց Եվրոպայի Արիան կրող հրթիռների ընտանիքը։ Տիեզերքում առևտրային մրցակցությունը խիստ է, ուստի արձակման ծառայությունները պետք է հարմարեցվեն տիեզերական օպերատորների կարիքներին։ Արիան 5 կրող հրթիռի վերջին տարբերակները կարող են մեծ արբանյակներ արձակել գեոսինքրոն ուղեծիր կամ իրականացնել կրկնակի արձակում՝ մեկ հրթիռով արձակելով երկու լիաչափ արբանյակ, մինչդեռ եվրոպական բեռների և առևտրային արբանյակների համար օգտագործվող մյուս կրող հրթիռները՝ եվրոպական/իտալական Վեգան և ռուսական Սոյուզ-2-ը, համապատասխանաբար փոքր և միջին բեռնատարողության կրող հրթիռներ են[16]։

Կայուն զարգացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՀԱԿ-ը և նրա գործընկերները Եվրոպայում՝ Կոպեռնիկուս ծրագրի միջոցով, ինչպես նաև ամբողջ աշխարհում, ստեղծել են արբանյակներ, որոնք նվիրված են ցամաքի, օվկիանոսների և մթնոլորտի դիտարկմանը, ինչպես նաև վտանգների և ճգնաժամերի կառավարմանը։ Առավել հայտնի են SPOT արբանյակները, որոնք կրում են Վեգետացիա գործիքը, Տոպեքս/Պոսեյդոն, Յասոն-1 և Յասոն-2 օվկիանոսագրական արբանյակները, Արգոս համակարգը, Envisat-ը և Պլեյադես արբանյակները։

Քաղաքացիական կիրառություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՀԱԿ-ը մասնակցում է Գալիլեո նավիգացիոն համակարգի ծրագրին՝ Եվրոպական միության և Եվրոպական տիեզերական գործակալության (ԵՏԳ) հետ միասին, ինչպես նաև ավելի լայն միջազգային համատեքստում՝ Cospas-Sarsat միջազգային ծրագրին[17]։

Անվտանգություն և պաշտպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերոնշյալ Գալիլեո նավիգացիոն ծրագիրը, թեև նախատեսված է հիմնականում քաղաքացիական նավիգացիոն օգտագործման համար, ունի նաև ռազմական նշանակություն, ինչպես ամերիկյան Գլոբալ տեղորոշման համակարգ և ռուսական ԳԼՈՆԱՍՍ արբանյակային նավիգացիոն համակարգերը[17]։

Բացի Spot և ապագա Պլեյադես արբանյակներից, ՏՀԱԿ-ը աշխատում է պաշտպանական համայնքի համար որպես Հելիոս լուսանկարչական հետախուզական արբանյակների հիմնական կապալառու։

Շրջակա միջավայրի և անվտանգության գլոբալ մշտադիտարկումը՝ ԵՄ-ի, ԵՏԳ-ի և ազգային տիեզերական գործակալությունների համատեղ նախաձեռնությունը, միավորում է տիեզերական ռեսուրսները շրջակա միջավայրի մշտադիտարկման և բնակչության պաշտպանության համար, թեև այն ներառում է նաև արբանյակային աջակցություն զինված ուժերին՝ սահմանապահ պարեկության, ծովային անվտանգության և խաղաղապահ առաքելությունների ընթացքում[18]։

Ընթացիկ առաքելություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրանսիայի ներդրումը Միջազգային տիեզերակայանում ֆրանսիացի գիտնականներին հնարավորություն է տալիս իրականացնել ինքնատիպ փորձեր միկրոգրավիտացիայի պայմաններում։ ՏՀԱԿ-ը նաև ուսումնասիրում է ֆորմացիայով թռիչքը՝ մեթոդ, որի դեպքում մի քանի արբանյակներ թռչում են որպես ավելի ծանր և բարդ գործիքի բաղադրիչներ՝ մոտ և խիստ վերահսկվող դասավորությամբ, երբ արբանյակների միջև հեռավորությունը կարող է լինել ընդամենը տասնյակ մետրեր։ ՏՀԱԿ-ը ֆորմացիայով թռիչքը ուսումնասիրում է շվեդական ղեկավարությամբ իրականացվող Պրիզմա նախագծի շրջանակում և սեփական Սիմբոլ-x ռենտգենյան աստղադիտակի առաքելությամբ[19]։

ՏՀԱԿ-ը ներկայում համագործակցում է այլ տիեզերական գործակալությունների հետ մի շարք նախագծերում, ներառյալ ուղեծրային աստղադիտակներ, ինչպիսիք են INTEGRAL-ը, XMM-Newton-ը և COROT-ը, ինչպես նաև տիեզերական զոնդեր, ինչպիսիք են Mars Express-ը, Venus Express-ը, Կասինի-Հյուգենսը և Ռոզետան։ ՏՀԱԿ-ը ՆԱՍԱ-ի հետ համագործակցել է այնպիսի առաքելություններում, ինչպիսիք են Երկրի դիտարկման PARASOL արբանյակը և CALIPSO շրջակա միջավայրի ու եղանակի արբանյակը։

Այն նաև համագործակցել է Հնդկաստանի տիեզերական գործակալության՝ ՀՏՀԿ-ի հետ, Megha-Tropiques Mission-ի շրջանակում, որը ուսումնասիրում է ջրի շրջապտույտը և դրա վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը։ ՏՀԱԿ-ը կարևոր դեր է խաղում ԵՏԳ-ի «Կենդանի մոլորակ» Երկրի դիտարկման արբանյակների ծրագրում՝ կառուցելով Հողի խոնավության և օվկիանոսի աղիության արբանյակը։

ՉԹՕ արխիվ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2006 թվականի դեկտեմբերին ՏՀԱԿ-ը հայտարարեց, որ իր ՉԹՕ արխիվը առցանց կհրապարակի հունվարի վերջին կամ փետրվարի կեսերին։ 6,000 զեկույցների մեծ մասը ներկայացվել էր հանրության և ավիաընկերությունների մասնագետների կողմից։ Ֆրանսիայի տիեզերական գործակալության պաշտոնյա Ժակ Առնուն նշել էր, որ տվյալները կուտակվել էին 30 տարվա ընթացքում, և ՉԹՕ դիտարկումները հաճախ հաղորդվել էին Ժանդարմերիային։

20-րդ դարի վերջին երկու տասնամյակներում Ֆրանսիան միակ երկիրն էր, որի կառավարությունը վճարում էր ՉԹՕ հետազոտողներին։ Նրանք աշխատում էին ՏՀԱԿ-ի ՉԹՕ բաժնում՝ GEPAN-ում, որը հետագայում հայտնի էր որպես SEPRA, իսկ այժմ՝ GEIPAN։

2007 թվականի մարտի 22-ին ՏՀԱԿ-ը իր կայքի միջոցով հանրությանը հասանելի դարձրեց իր ՉԹՕ ֆայլերը։ Վկաների ցուցմունքների, լուսանկարների, տեսագրությունների և ձայնագրությունների 100,000 էջերը 1954 թվականից ի վեր ավելի քան 1,600 դիտարկումների հավաքածու են և ներառելու են գործակալության կողմից GEIPAN ստորաբաժանման միջոցով ստացված բոլոր ապագա ՉԹՕ զեկույցները։

Կառավարման կառուցվածք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՀԱԿ-ը ղեկավարում են նախագահը կամ գլխավոր գործադիր տնօրենը, գործառնական տնօրենը և գլխավոր տնօրենի տեղակալը։ Ստորև ներկայացված է ՏՀԱԿ-ի նախագահների ցանկը՝ հիմնադրումից մինչև այսօր։

Հետևման կայաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՏՀԱԿ-ն ունի մի քանի հետևման կայաններ։ Ստորև ներկայացված է ոչ ամբողջական ցանկը[31][32]․

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ https://www.lobbyfacts.eu/datacard/centre-national-detudes-spatiales?rid=605771724943-68
  2. 1 2 Dagorn, Gary (2025-05-23). «François Jacq prend la tête du CNES, l'agence spatiale française» (ֆրանսերեն). Վերցված է 2025-10-13-ին.
  3. ↑ «French Space Agency | French government agency». Encyclopedia Britannica (անգլերեն). Վերցված է 2021-03-26-ին.
  4. ↑ de Selding, Peter B. (2015 թ․ հունվարի 5). «CNES proposal». de Selding is a journalist for Space News. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 6-ին.
  5. ↑ de Selding, Peter B. (2015 թ․ հունվարի 5). «With Eye on SpaceX, CNES Begins Work on Reusable Rocket Stage». SpaceNews. Վերցված է 2015 թ․ հունվարի 6-ին.
  6. ↑ Maurice Vaïsse (dir.), La IVth République face aux problèmes d'armement, proceedings of the conference held on 29 and 30 September 1997 at the Military Academy of the Center for Defense of studying history, ed. Association pour le développement et la diffusion de l'information militaire (ADDIM), Paris, 1998, p.561 2-907341-63-4, 648 pages
  7. 1 2 «About CNES». CNES. 2015 թ․ ապրիլի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 14-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 27-ին.
  8. 1 2 3 Wade, Mark. «Hammaguira». Astronautix. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ սեպտեմբերի 7-ին.
  9. ↑ Burgess, Colin; Dubbs, Chris (2007). Animals in Space: From Research Rockets to the Space Shuttle. Berlin: Springer Science & Business Media. էջեր 227–228. ISBN 978-0-387-36053-9.
  10. ↑ «Diamant launchers». Արխիվացված է օրիգինալից 2006-10-01-ին. Վերցված է 2006-06-20-ին.
  11. ↑ Shah, Kierann (2016 թ․ մայիսի 27). «A Visit to Toulouse: France's Space Capital». National Space Centre Blog. National Space Centre. Արխիվացված է օրիգինալից 2023-05-06-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 27-ին.
  12. ↑ "Contact us." Arianespace. Retrieved on 24 September 2009.
  13. ↑ «Svom». Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 12-ին.
  14. ↑ Xin, Ling (2024 թ․ հունիսի 22). «China-France satellite launched to monitor most powerful explosions in space». South China Morning Post. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 22-ին.
  15. ↑ «About CNES». CNES. 2015 թ․ ապրիլի 23.
  16. ↑ Federation, International Astronautical. «IAF : Centre National d'Etudes Spatiales (CNES)». www.iafastro.org (անգլերեն). Վերցված է 2021-03-02-ին.
  17. 1 2 «Galileo and EGNOS». ESA Navigation. ESA. 2017 թ․ օգոստոսի 24. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 30-ին.
  18. ↑ «Security Service» (PDF) (Press release). Paris: European Space Agency. 2016 թ․ սեպտեմբեր. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018-05-01-ին. Վերցված է 2018-04-30-ին.
  19. ↑ «PRISMA PROGRAMME SEEKS TO ACQUIRE EXPERTISE IN FORMATION FLYING» (Press release). Toulouse: CNES. 2006 թ․ հունիսի 22. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-11-30-ին. Վերցված է 2018-04-30-ին.
  20. ↑ «Jean Coulomb (1904-1999)». www.annales.org.
  21. ↑ Casoli, Fabienne. «Jean-François Denisse, président du CNES» (PDF).
  22. ↑ «Maurice Lévy, physicien et universitaire». maurice-levy-physicien.fr.
  23. ↑ Authier, André (2005-06-01). «Hubert Curien (1924–2005)». Journal of Applied Crystallography. 38 (3): 578. doi:10.1107/S0021889805010861. ISSN 0021-8898.
  24. ↑ Ciarlet, Philippe G. (2002). «Jacques-Louis Lions 2 May 1928--17 May 2001». Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. 48: 275–287. doi:10.1098/rsbm.2002.0015. ISSN 0080-4606. JSTOR 3650260.
  25. ↑ Bonnet, Roger-Maurice; Laval, Guy; Luciani, Jean-François (2004-07-01). «René Pellat». Physics Today (անգլերեն). 57 (7): 77–78. doi:10.1063/1.1784316. ISSN 0031-9228.
  26. ↑ Selding, Peter B. de (2013-02-28). «Controversial Former CNES Chief Lebeau Dies». SpaceNews (ամերիկյան անգլերեն).
  27. ↑ Buckdahn, Rainer; Li, Juan; Peng, Shige (2022). «Special issue dedicated to Alain Bensoussan on the occasion of his 80th birthday: Preface». Probability, Uncertainty and Quantitative Risk. 7 (3): i. doi:10.3934/puqr.2022010. ISSN 2095-9672.
  28. ↑ «La biographie de Yannick D'ESCATHA, Ancien président du Cnes - L'Etudiant - Educpros». www.letudiant.fr.
  29. ↑ Federation, International Astronautical. «IAF : Jean-Yves LE GALL». www.iafastro.org (անգլերեն).
  30. ↑ «Macron names Philippe Baptiste new head of French CNES». Spacewatch Global. 2021 թ․ ապրիլ. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 2-ին.
  31. ↑ «Les stations de contrôle». Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-03-ին. Վերցված է 2008-06-22-ին.
  32. ↑ «Cnes - Fin de vie de SPOT 1». Արխիվացված է օրիգինալից 2008-06-06-ին. Վերցված է 2008-06-22-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Տիեզերական հետազոտությունների ազգային կենտրոն» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Տիեզերական_հետազոտությունների_ազգային_կենտրոն&oldid=10918552» էջից