Տիգրան Չուխաճեան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տիգրան Չուխաճեան

Տիգրան Չուխաճեան (1837, Կոստանդնուպոլիս - 23 Մարտ 1898, Զմիւռնիա), հայ երգահան, խմբավար, մշակութային-հասարակական գործիչ, հայ ազգային օփերայի արուեստի հիմնադիր։ Ի շարս հայ յառաջադէմ միւս մտաւորականութեան, պայքարած է յանուն հայ ազգային մշակոյթի զարգացման, մասնակցած է հայկական ազգային երաժշտական մամուլին, երգչախմբերու, երաժշտական թատրոններու ձեւաւորման աշխատանքներուն, կարդացած է դասախօսութիւններ։

Չուխաճեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ համադրուած են արեւմտահայ քաղաքային երաժշտութեան եւ արեւմտեան դասական երաշտութեան ձեւերը։ Հեղինակ է դաշնամուրային ստեղծագործութիւններու, սենեկային եւ սիմֆոնիկ գործերու, գրած է նաեւ ստեղծագործութիւններ թատերական ներկայացումներու համար։ Չուխաճեան հեղինակած է հայկական ազգային դասական առաջին օփերան՝ «Արշակ Բ․» (1868), «Զեմիրէ» օփերա-հեքիաթապատումը, «Լեպլեպիճի Հօր-հօր աղա» (1875), «Արիֆի խորամանկութիւնը»[1] (1872), «Քիոսէ Քեհեայ» (1873) օփերեթները։

Կենսագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնած է Կոստանդուպոլսոյ Բերա (թուրք.՝ Pera) թաղամասին մէջ, արքունական ժամագործի ընտանիքի մէջ։[2][3] Հայրը՝ Գէորգը, արուեստի սիրահար էր, ամէն կերպ կ՛աջակցէր տաղանդաւոր որդին ստանալու՝ երաժշտական կրթութիւն։[4] Արդէն 15-16 տարեկան հասակին, պատանի Չուխաճեան գրաւեց երաժշտական հասարակութեան ուշադրութիւնն իր դաշնամուրային կատարումներով։ Յետագային անոր երաժշտական ունակութիւններուն զարգացման օժանդակեց երգահան Գաբրիէլ Երանեանը։ Մասնագիտական երաժշտական կրթութիւնը սկսաւ՝ իտալացի դաշնակահար Չ. Մանձոնիի ղեկավարութեամբ,[5] որուն քով Չուխաճեան, տարիներ շարունակ կը սորվէր դաշնամուր եւ երաժշտութեան տեսութիւններ։ Վերջինիս խորհրդով ան կը մեկնի Իտալիա՝ կրթութիւնը կատարելագործելու նպատակով. 1861 - 1864 թթ. սորված է Միլանի քաղաքի մէջ։[6] Այսպիսով, Չուխաճեան դարձաւ հայ երգահաներու առաջիններէն մէկը, որ Եւրոպայի մէջ բարձրագոյն երաժշտական կրթութիւն ստացաւ։[2] Եւրոպայէն վերադառնալէ որոշ ժամանակ անց, երգահանը ամուսնացաւ երգչուհի Արեւիկ Ապազեանի հետ։ Այս շրջանէն սկսած զբաղած է նաեւ մանկավարժական գործունէութեամբ։

1860-ական թուականներուն Թուրքիոյ հայ ազգաբնակչութեան յառաջադէմ ներկայացուցիչներու հետ սկսաւ պայքարիլ, իր ազգային մշակոյթի զարգացման համար՝ լինելով առաջին ակրեսիւ տրամադրուած հայ երաժիշտներէն մէկը, որ կը քարոզէր յառաջադէմ եւրոպական երաժշտական մշակոյթը, երաժշտական կրթութեան կազմակերպման ձեւերը, ինչպէս նաեւ երաժշտական-հասարակական կեանքը։ Կը մասնակցէր հայ երաժշտական միութիւններու կազմաւորման, մասնաւորապէս, կը համագործակցէր «Հայկական քնար» կազմակերպութեան հետ՝[6][7] իր տեսակի մէջ եզակի Մերձաւոր Արեւելքի երաժշտական պատմութեան մէջ, եւ Գաբրիէլ Երկանեանի հետ կը մասնակցէր «Հայկական քնար» ամսագիրի կազմակերպման (1861 - 1864 թթ․)։ Կը մասնակցէր հանրամատչելի համերգներու կազմակերպման, դասախօսութիւններ կը ներկայացնէր, կը ղեկավարէր Կոստանդուպոլսոյ Խասգիւղ շրջանի հայկական նուագախումբը։

Տիգրան Չուխաճեան

1872 թվականին Չուխաճեան կը դառնայ հայկական երաժշտական թատրոնի հիմնադիրը։[6] 1877 թուականէն կը ղեկավարէ երաժշտական թատերախումբը։[2] Հիմնադրած է «Օտտոմանեան օփերայի թատրոնը», զոր աւելի ուշ վերանուանուեցաւ «Թուրքական օփերեթի հայկական թատերախումբ»։[8] …Կը համագործակցէր «Գուսաներգական» թատրոնի հետ, բայց ամենաբեղուն համագործակցութիւնը Յակոբ Վարդովեանի «Արեւելեան թատրոնի» հետ էր,[9] որուն երաժշտական ղեկավարն էր տարիներ շարունակ։[10] 1891 - 1892 թուականներուն երգահանը կը մեկնի Փարիզ, ուր կը բեմադրուին անոր օփերեթները։ Ֆրանսական մամուլը անոնց կոչեց «արեւելեան Օֆենպախ»։[9]

Տիգրան Չուխաճեանը եւ Յակոբ Վարդովեանը, ծաղրանկար, 19-րդ դար

1896 թուականին՝ Չուխաճեան, հակահայկական բռնութիւններու ուժեղացման հետեւանքով, մայրաքաղաքէն տեղափոխուեցաւ Իզմիր։ Անկէ շատ չանցած՝ 61 տարեկանին, ան մահացաւ՝ քաղցկեղէն։ Արագահաս հիւանդութեան եւ մահուան պատճառով, անոր վերջին երաժշտական-թատերական ստեղծագործութիւնները կը մնան անաւարտ։[11] Կեանքի վերջին տարիները անցուցած է ծայրահեղ աղքատութեյան մէջ։ Չուխաճեանի թաղումը կազմակերպուած է «Կարիքաւորներու միութեան» կողմէն։ Անոր մահուան մասին «Մշակ» հայկական թերթը ցաւով գրեց. «Մահ աղքատութեան մէջ եւ փառահեղ թաղում»։[4]

Չուխաճեանի աշակերտուհիներէն մէկը այսպէս կը նկարագրէ Չուխաճեանին.

Aquote1.png «Նա տարբերվում էր իմ իմացած բոլոր մարդկանցից։ Նա ներսում երբեք ֆես չէր կրում. նրա ճերմակող մազերը հիշեցնում էին Բեթհովենին։ Նա ուներ անկրկնելի բնավորություն, հպարտ կեցվածքով և նրբակիրթ շարժուձևով։ Նա ուզում էր, որ իր ուսանողները երաժշտության մեջ ներդնեին սիրտ ու հոգի։ Այլասեր և համեստ մարդ, որը միշտ կրում է մուգ մոխրագույն ֆրակ …»
- — («Մասիս» շաբաթաթերթ, 31 մայիսի, 2008)[4]
Aquote2.png


Սան-Ստեֆանոյի հաշտութեան պայմանագիրի կնքման առիթով Չուխաճեան՝ ռուսական կայսր Ալեքսանդր 2-րդի կողմէ, պարգեւատրուած է Սուրբ Ստանիսլավի շքանշանով։[12]

Թաղուած է Իզմիրի հայկական գերեզմանատան մէջ։ Չուխաճեանի մահէն երկու տարի վերջ, անոր աշակերտ Ա. Սինանեանը, անոր շիրիմին վրայ տեղադրեց՝ Չուխաճեանի մարմարեայ կիսանդրին։

Ստեղծագործական Կեանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Արիֆ» օփերայի պաստառը, XIX դար

Տիգրան Չուխաճեան ձգած է նշանակալից ստեղծագործական ժառանգութիւն, քանի մը օփերա եւ օփերեթ, առաջին սենեկային, «սիմֆոնիք» համերգային եւ դաշնամուրային ստեղծագործութիւնները՝[13][14] հայկական երաժշտութեան մէջ, ինչպէս նաեւ՝ երգեր եւ վիպերգութիւններ (romances), թատերական երաժշտութիւն՝ ներկայացումներու համար եւ այլն։ Իր դաշնամուրային ստեղծագործութիւնները կ՛ընդգրկեն բազմազան ժանրեր (այսինքն՝ տեսակներ) եւ ձեւեր՝ ընդարձակ քմանուագներ (fantasia, առանց կանոնի սահմանափակութեան նուագ), յարասականներ (paraphrases, ազատ մեկնութեամբ կամ թարգմանութեամբ նուագ) , Խուսանուագներ (fugue) եւ պարեր, սակայն առաւել բազմազան են պարային բնոյթի թատերական ստեղծագործութիւնները[13]։ Այլ ստեղծագործութիւններէն «Մեծ Վալսը», «Արեւելեան Քնարը» եւ քանի մը ուրիշներ իրենց աննախապատրաստ նուագի կամ յանկարծանուագի (improvisation) ոճով եւ կատարեալ վարպետութեամբ մօտ են Լիսթի եւ Թալպերկի[13] ռոմանթիկ երաժշտութեան յարասականներու եւ քմանուագներու բնոյթին[4]։ Չուխաճեան կը ձգտի տիրապետել առաւել արտասովոր երաժշտական ժանրերուն ու ձեւերուն։ Իր ստեղծագործութիւններուն մէջ երգահանը եւրոպական երաժշտական արտայայտութեան ոճերը կամ մեթոտները հմտօրէն կը համադրէ արեւմտահայ քաղաքային ժողովուրդական երաժշտութեան, հայկական փողային երաժշտութեան տարրերուն, ընդհանրապէս արեւելեան մեղեդիներու հետ՝ ցուցադրելով բազմաձայնութեան մեծ վարպետութիւն[15]։ Այսպէս Չուխաճեանի ստեղծագործութիւններուն հայկական երաժշտութեան մէջ առաջին անգամ յայտնուեցան բազմաձայնութեան ինքնատիպ ձեւեր[13]։ Կը նկատուի, որ իր ստեղծագործութեան մէջ տակաւին կը բացակայի հայ ազգային «ֆոլքլորը» ժողովուրդական աւանդավէպը՝ (folklore) գիւղական ժողովուրդական երգերը եւ այլն։ Այդ շարժումը հայ դասական երաժշտութեան մէջ սկիզբ կ՝ առնէ միայն 1880-ական թուականներուն[16]։

«Արշակ Բ․» օփերայի երգի նօթաշարէն էջ մը

Մեծապէս օժտուած երգահան ըլլալով՝ Չուխաճեան, կը շրջէր քաղաքի փողոցները լսելով եւ նշելով մեղեդիներու հատուածներ, «ռիթմիք մոթիֆներ» (չափական բներգ), որոնք իր ստեղծագործութիւններուն մէջ օգտագործելու համար[9]։ Իր երաժշտական ոճի ձեւաւորման մէջ մեծ դեր խաղցած են իտալական օփերայի դպրոցը եւ ֆրանսական օփերեթը։ 1868 թուականին Չուխաճեանը կը գրէ հայկական առաջին ազգային օփերան՝ «Արշակ 2-րդ»-ը[2][9][17][18][19]։

1870-ական թուականներէն սկսած Չուխաճեան կ՝ աշխատի երաժշտական կատակերգութիւններու եւ օփերեթներու վրայ։ Անոնց մէջ երգահանը նրբօրէն կը քօղարկէ ազգային, ընկերային եւ քաղաքական ակնարկները՝ առաջնային ծրագիր մղելով կենցաղային եւ երգիծական տարրեր, ռոմանթիկ գացողութիւններ։ Յատկապէս օփերեթներուն մէջ կը զգացուի հայկական քաղաքային երաժշտական Ֆոլքլորի ազդեցութիւնը։ Ան կը սկսի համագործակցիլ հայ եւ իտալացի երգաթատերագիրներ՝ (լիպրեթիսթների - անգլ.՝ librettist) Տ. Նալեանի, Ալպորեթոյի եւ այլոց հետ։ 1872 թուականին, Կոկոլի «Ռեւիզորի» պատմութեան հիման վրայ, երգահանը կը գրէ «Արիֆ»ի խորամանկութիւն օփերեթը (երգաթատերագիրք թուրքերէն լեզուով՝ հայերէն տառերով)՝ առաջինը հայ դասական երաժշտութեան մէջ, 1873 թուականին՝ «Քէօսա Քեհեա» («Ճաղատ տանուտեր») օփերեթը (երգաթատերագիրքի հեղինակ՝ Գէորգ Ռշտունի), եւ ճիշտ նոյն տարին կը բեմադրուի Վարդովեանի թատրոնին մէջ։ «Քէօսա Քեհեան» եւ ճիշտ սկզբնական շրջանին բեմադրուեցաւ աւելի քան 60 անգամ[4]։ Օփերեթներէն ամենայայտնին կը դառնայ «Լէպլէպիճի Հօր-հօր Աղան», որ Չուխաճեան աւարտած է 1875 թուականին։ Այդ օփերեթներուն մեծ ճանաչում կը բերէ երաժշտութեան քնարականութիւնը, գործողութիւններու զարգացման շեշտակիութիւնն ու սրամտութիւնը, կենդանի եւ դիպուկ բնութագրութիւնները[20]։ Ինչպէս կը նշէ Ե. Պարվարթը, իր օփերեթային ստեղծագործութիւններուն մէջ Չուխաճեան կրած է օփերեթի արեւմտաեւրոպական վարպետներու՝ Ժ. Օֆֆենպախի (Jacques Offenbach), Շ. Լեքոկի եւ Ֆ. Զուփփէի ազդեցութիւնը[21]։ Ըստ «Օքսֆորտի օփերային բառարանին»՝ այդ օփերեթները կարտացոլեն հայկական կենցաղն ու ժամանակի բարքերը։ Իր ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը հրապարակուած են դեռ 1870-1880-ական թուականներուն։ 1890 թուականին երգահանը կ՛աւարտէ «Զեմիրէ» օփերա-պարիկներու (fairy) հեքիաթապատումը։ Այս ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը բեմադրուած է հեղինակի կենդանութեան օրօք։ Չուխաճեանի համերգային ստեղծագործութիւնները կատարած է նաեւ Սինանեանի նուագախումբը[22] Ж 1897 թուականին մամուլի մէջ լուրեր կը յայտնուին այն մասին, որ Չուխաճեան աւարտած է «Ինտիանա» օփերան։ Միլան (Milan) քաղաքի ուսման շրջանէն սկսած՝ երգահանին յետագայ ստեղծագործութեան վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցեր է Ճ. Վերտիի երաժշտութիւնը[6][23]։

Nuvola apps kaboodle.svg Արտաքին տեսաֆայլեր
Nuvola apps kaboodle.svg Հատուածներ «Արշակ Բ.» օփերայէն

Երաժշտական քննադատ Ատոլֆօ Թարրասոն Չուխաճեանի ստեղծագործութեան մասին գրած է.

Aquote1.png «Տիգրան Չուխաճեանն առաջին երգահանն էր, որ կիրառեց եւրոպական երաժշտութեան արուեստի հմտութիւնը արեւելեան երաժշտութեան մէջ: Անոր խիստ իւրայատուկ միտքերը, երաժշտական լեզուի թարմութիւնը, փայլուն գործիքաւորումը, ամէն ինչ ներծծուած է Արեւելքի լոյսով: Անոր յօրինուածքը լի է հմայքով եւ իշխանութեամբ, ուշագրաւ է իր համադրութեան եւ փոխլրացման կատարելութեամբ»
- (Revue Theatrale, 1904 Paris, No. 16 )[9]
Aquote2.png


Չուխաճեան հեղինակն է նաեւ՝ սերպ-թուրքական պատերազմի[20] մասին պատմող, «Ալեքսինազ» երաժշտական տրամային։ Ըստ երաժշտական քննադատ Պ. Խերթելենտիի՝ Չուխաճեանը գլխաւորապէս Պել քանթօ (Bel canto) ոճի երգահան է։ Երաժշտական ազդեցութիւններու առումով անոր ստեղծագործութիւնը կը տատանի Պելլինիի (Vincenzo Salvatore Carmelo Francesco Bellini) եւ Պորոտինի (Alexander Porfiryevich Borodin) միջեւ՝ դառնալով Արեւելքի եւ Արեւմուտքի իսկական խառնուրդ։ Երգահանը կեդրոնացած է հիմնականօրէն զուգերքներու եւ արիաներու վրայ՝ թատերական պահերու մանրամասն ու հազուադէպ ներկայացումով[24]։ Ըստ «Օփերայի համառօտ պատմութեան»[5] եւ «Օքսֆորտի օփերային բառարանի» հեղինակներուն[25], հանդիսանալով թուրքական լուծէն Հայաստանի ազատագրման մոլի համախոհ, Չուխաճեան ազգայնականութեան շունչ հաղորդած է իր ստեղծագործութիւններուն։

Արշակ Բ․[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Արշակ Բ.» առաջին հայ ազգային օփերան է[5][14][17][20][26][27] եւ Չուխաճեանի գլուխգործոցը[6]։ Երգահանը օփերան աւարտեց 1868 թուականին, Կոստանդնուպոլիս։ Երկլեզու (հայերէն, իտալերէն) թատերակի հեղինակն էր՝ բանաստեղծ եւ թատերագիր Թովմաս Թերզեանը։ Օփերան հրապարակուեցաւ 1871 թուականին[28]։ Իր ոճով Թերզեանի թատերակը քնարա-թատերական ժանրին շարքին կը դասուի։ Թերզեանի՝ իտալերէնով գրուած գիրքը օփերայի աւարտի մասին արձանագրութիւնը դրոշմեց հայ ազգային օփերայի ծնունդը[9]։

Առաջին բեմադրութիւնը հատուածաբար իրականացուեցաւ 1868 թուականի Մարտ 10-ին՝[29] «Նաում» թատրոնէն ներս[5], իտալական թատերախումբի կողմէն։ Երգահանը մտադիր էր օփերան ամբողջութեամբ բեմադրել յաջորդ՝ 1869 թուականին[11], սակայն, Օսմանեան կայսրութեան անբարենպաստ պայմաններու[30] եւ անհրաժեշտ նիւթական միջոցներու եւ աղբիւրներու բացակայութեան պատճառաւ, մտադրութիւնը իրականացնել չյաջողուեցաւ։ Հեղինակի կենդանութեան օրօք օփերայէն առանձին համարներ համերգային կատարմամբ[20] կը հնչուէր Կոստանդուպոլսոյ (կը կատարուէր «Օլիմփիա» անուանումով), Վենետիկի եւ Փարիզի մէջ[9]։ 1873 թուականին օփերայէն հատուածներ ներկայացուեցաւ Միջազգային ցուցահանդէսին՝ Վիեննայի մէջ[31]։

«Արշակ Բ» օփերայի նախերգանքի դաշնամուրային փոխակերպման առաջին էջը՝ հրատարակուած «Օլիմփիա» անունով Կոստանդնուպոլսում, 1900 թ

Կոթողային «Արշակ Բ.» օփերան գրուած է Ռոսսինիի, Պելլինիի եւ, յատկապէս, վաղ շրջանի Վերտիի՝ 19-րդ դարու առաջին կէսի իտալական պատմական-ռոմանթիք օփերայի աւանդոյթներով[20][32] ։ Մարմնաւորելով թատերակի քնարական գաղափարը՝ Չուխաճեան նրբօրէն կը բացայայտէ նաեւ օփերայի հերոսական եւ թատերական գիծերը։ Գլխաւոր կերպարներն են՝ Մեծ Հայքի թագաւոր Արշակ Երկրորդը, Ողիմպիա թագուհին, Փառանձեմ իշխանուհին, իշխան Գնելը, Տիրիթը եւ ուրիշներ[33]։ Հայոց պատմութիւնէն վերցուած նիւթերը հիմնուած են հայ հին պատմիչներ Մովսէս Խորենացիի եւ Փաւստոս Բիւզանդի տուած տեղեկութիւններուն վրայ[34]։ Գործողութիւնները կը ծաւալին Արմաւիրի մէջ, 365-367 թուականներուն՝ Հայաստանի, Պարսկաստանի եւ Հռոմի միջեւ բարդ յարաբերութիւններու ժամանակաշրջանին։ Իր գրական-երաժշտական գաղափարով օփերան կ՝ արտացոլէ նաեւ 19-րդ դարու հայ ժողովուրդի ձգտումը ազգային եւ ընկերային ազատագրման[20]։ Ժանրի կսմ տեսակի առումով «Արշակ Երկրորդը» կը պատկանի եւրոպական «Մեծ օփերա» (Grand opera) դասին, ուր կ՝ օգտագործուին սիմֆոնիք մեծ նուագախումբ, երգչախումբ, փողային համոյթը, ծաւալուելով զանգուածային տեսարաններ։

Չուխաճեանի մահէն ետք, 1920 թուականին, անոր այրին՝ Ա. Ապազեանը, երգահանի ձեռագիրները ուղարկեց Հայաստան[35]։ Անոնք յայտնաբերուեցան երաժշտագէտ Գ. Տիգրանի կողմէն 1942 թուականին[36], որմէ ետք սկսաւ ստեղծագործութեան երկրորդ կեանքը։ Օփերան ամբողջութեամբ ներկայացուեցաւ լայն հասարակութեան 1945 թուականի Նոյեմբեր 29-ին[37]։ Նոր բեմադրութեան համար թատերակը մշակեց Արմէն Գուլակեանը, խմբավարն էր Միքայէլ Թաւրիզեանը։ «Արշակ Երկրորդը» բեմադրուեցաւ Նէափոլի, Վիեննա եւ այլուր[38]։ 1956 թուականին օփերան բեմադրուեցաւ Մոսկուայի Մեծ թատրոնին մէջ[38], 2001 թուականին՝ ԱՄՆ[39]։

Սան Ֆրանսիսքոյի օփերայի երաժշտական ղեկավար, երաժշտագէտ Քլիֆորտ Քրաննը «Արշակ Երկրորդ»-ի մասին գրած է.

Aquote1.png Իր անզուգական պալատական յեղաշրջումներով, սպանութեան փորձերով եւ սիրային հակամարտութեամբ «Արշակ Բ.» օփերան կու տայ այն ամէնը, ինչ կարելի է սպասել իսկական թատերախաղէն[39]։ Aquote2.png


«Արշակ Բ.»-ի մասին խօսելով՝ երաժշտական քննադատ Տ. Սթիւընսը նկատած է 19-րդ դարու կէսի իտալական օփերայի ազդեցութիւնը՝ ընդգծելով ստեղծագործութեան հզօր քնարական արտայայտչականութինը եւ աղերսները Վերտիի ստեղծագործութեան հետ[40]։

Զեմիրէ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Զեմիրէն» Չուխաճեանի վերջին լայնածաւալ օփերան է, գրուած 1890 թուականին։ Թատերակին (libretto) հեղինակն է Տիգրան Քելիմճեանը։ Օփերան կազմուած է չորս գործողութիւններէ։ Սիւժէի հիմքն արաբական հեքիաթն է։ Նախնական անուանումն է՝ «Ebudia e Zemire»։ Օփերան բեմադրուած է Կոստանդնուպոլիս (Constantinople) , ֆրանսական եւ իտալական թատերախումբերուն համատեղ ուժերով[2]։ Առաջին անգամ «Զեմիրէն» ամբողջութեամբ ցուցադրուած է 1891 թուականի Ապրիլ 12-ին ֆրանսական «Concordia» թատրոնին մէջ[25][41]։ Քանի մը տարի անց, եւրոպական թատերական առաջին ներկայացման համար(premiere), թարգմանուած է իտալերէն (Ֆրանսինի)։ Տեղեկութիւններ կան, որ օփերան բեմադրուած է իտալական թատերական ընկերութեան եւ Թոմասսօ Ֆրանսինիի կողմէ, «French Palais de Crystal Theater» թատրոնին մէջ, 1894 թուականին։ Այն ժամանակուան կոստանդնուպոլսեան մամուլի հաղորդագրութիւններու համաձայն՝ կը նախատեսուէր ստեղծագործութիւնը բեմադրել նաեւ Վիեննա, այնուհետեւ՝ Փարիզ, սակայն այդ մտադրութիւնները մնացին անկատար[41]։ Չնայած «Զեմիրէ»-ի յաջողութեան, այն չբարելաւեց հեղինակի նիւթական վիճակը։

Օփերա-ֆեերիան կ՝ ընդգրկէ կատակերգութեան տարրեր եւ կը դասուի որպէս (semiseria) (այսինքն՝ «կիսալուրջ») ժանր։ «Զեմիրէն» երեւակայական (fantastic) սիւժէով սիրոյ յուզիչ պատմութիւն է, ուր ներկայ են այնպիսի կերպարներ, ինչպէս՝ խորհրդապաշտ «միսթիք» (mystic) արարածները եւ ամենազօր Մեծ հրաշագործը[41]։ Գլխաւոր գործող անձեր են՝ Զեմիրէն՝ Պենեզար ցեղի առաջնորդի դուստրը, Էպուտիան՝ Մեծ հրաշագործը, Էլսանթուրը՝ Էպուլղանա ցեղի առաջնորդի որդին եւ ուրիշներ։ 1965 թուականին Բ. Սաքքիլարին փորձեց բեմադրել ստեղծագործութիւնը Երեւանի մէջ։ Ձայնագրուեցան նաեւ օփերայի առանձին հատուածներ։ 2008 թուականին «Զեմիրէ»ն բեմադրուեցաւ ԱՄՆ-ի մէջ[42]։ Դա ավելի քան հարյուր տարվա ընդմիջումից հետո օպերայի առաջին ամբողջական բեմադրությունն էր[43]։ Այդ արդէն օփերայի առաջին ամբողջական բեմադրութիւնն էր, աւելի քան հարիւր տարուան ընդմիջումէն ետք[43]։

Aquote1.png Ներկայացման ամբողջ ընթացքին ինձ հետ էր հիացմունքի զգացողութիւնը Չուխաճեանի հսկայական փորձի եւ վարպետութեան հանդէպ, եւ որ, ինչպէս ան կը տիրապետէ օփերային ժանրը եւ կը թափանցէ անոր ամենախորքերը...[44]
- Տիգրան Մանսուրյան
Aquote2.png

Օփերայի ներկայացումը կոստանդնուպոլսոյ մէջ փաստեց օփերային արուեստի աւանդոյթներու զարգացման սկիզբը թուրքիոյ մէջ[25]:

Ինտիանա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չուխաճեանի առաւել յայտնի օփերային ստեղծագործութիւնն է՝ գրուած, տարբեր տուեալներով, 1897 թուականին կամ 1870-ական[23] թուականներու երկրորդ կէսին։ Թատերակ (libretto) Յովսէփ Եազըճեանի[45], գրուած Ապու ուլհաք Համիտի համանուն ստեղծագործութեան հիման վրայ[45]։ Իր ժանրով «Ինտիանան» հայրենասիրական օփերա է, երաժշտագէտ Ա. Ասատրեանի կարծիքով, երգահանի լաւագոյն ստեղծագործութիւններէն մէկը[45]։ Օփերայի ձեռագիրները կը պահպանուին Երեւանի գրականութեան եւ արուեստի թանգարան[45], Չուխաճեանի արխիւին մէջ։ Օփերան ուսումնասիրուած է նաեւ երաժշտագէտներ Գ. Ստեփանեանի[46] եւ Մ. Մուրատեանի կողմէն[47]։

Լեպլեպիճի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1870-ական թուականներուն «լեպլեպիճի» օփերեթը կատարող խումբը։

«Լեպլեպիճին» («Ոլոռն վաճառողը») «Լեպլեպիճի Հօր-հօր աղա» Չուխաճեանի երկրորդ եւ ամենաշատ ճանչցուած օփերեթն է, գրուած՝ 1875 թուականին[2]։ թատերակի հեղինակ՝ Թագւոր Նալեան։

Ստեղծագործութիւնը սկզբնապէս կատարուած է թուրքերէն՝ պաշտօնական գրաքննութիւնը շրջանցելու նպատակով, հակառակ անոր, որ օփերեթի թատերակը թարգմանուած է հայերէն եւ այն ալ Չուխաճեանի կենդանութեան օրօք[8]։ Օփերեթի առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է 1875 թուականի Նոյեմբեր 17-ին «Français» թատրոնին մէջ[8]։ Առաջին իսկ բեմադրութիւնէն ետք օփերեթը հսկայական յաջողութիւն ունեցաւ, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Անդրկովկասի մէջ բեմադրուեցաւ աւելի քան 100 անգամ[4]։ Ստեղծագործութիւնը կը համադրէ կենցաղային կատակերգութեան գիծերը եւ 19-րդ դարու պուրժուա-ազնուական հասարակութեան ընկերային երգիծանքը։

«Լեպլեպիճի»ի եւ Չուխաճեանի միւս օփերեթներու տարածման եւ ժողովուրդականացման նպաստեց նաեւ Սերովբէ Պենկլեանի արհեստավարժ օփերեթային թատերախումբը[48]՝ Պենկլեանի եւ Չուխաճեանի համատեղ ուժերով կազմակերպուած առաջին մշտապէս գործող արհեստավարժ օփերեթային թատերախումբը[49][50] Մերձաւոր Արեւելքի մէջ։

20-րդ դարու սկիցբը օփերեթը թարգմանուեցաւ յունարէն եւ գերմաներէն[51]։ «Լեպլեպիճին» ներկայացուած է Ֆրանսայի, Եգիպտոսի, Պալքաններու, Մերձաւոր Արեւելքի տարբեր բեմերուն վրայ՝ հասարակական ճանաչում բերելով հեղինակին[4][20]։

1943 թուականին Տ. Սարեան առաջին անգամ օփերեթը բեմադրեց Հայաստանի մէջ։ Այդ ժամանակ ալ առաջարկուեցաւ ստեղծագործութեան նոր անուանումը՝ «Կարինէ»։ Անուանափոխուեցան նաեւ գլխաւոր հերոսներն ու հերոսուհիները, բացի Հօր-Հօր աղայէն։

2011 թուականին օփերեթը ներկայացուեցաւ մարսելեան հանրայայտ «Օտիոն» թատրոնին մէջ[52]։

Այլ Ստեղծագործութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չուխաճեան հեղինակ է թատերական ներկայացումներու եւ թատերախաղերու համար գրուած շարք մը երաժշտական ստեղծագործութիւններու։ Անոր աշխատանքները, ազգային՝ բներգական եւ երաժշտական լեզուով, տոգորուած են հայրենասիրութեամբ։ Աւելի շատ յայտնի են անոր երաժշտական ստեղծագործութիւնները՝ գրուած Պետրոս Դուրեանի «Վարդ եւ Շուշան», Թ. Կելեմչեանի «Արա Գեղեցիկ կամ սէր եւ հայրենիք», Թ. Թերզեանի «Սանդուխտ», Ս. Թխլեանի «Տրդատ Մեծ եւ Գրիգոր Լուսաւորիչ» ներկայացումներուն համար։

Ստեղծագործութեան այս շրջանին առաւել յատկանշական է Ռ. Սեֆեճեանի «Վարդան Մամիկոնեան՝ հայրենեաց փրկիչ» բեմադրութեան համար գրուած երաժշտութիւնը (1867), որուն ներկայացումը վերածուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ տիրող վարչակարգին դէմ քաղաքական բողոքի։ Ըստ Ե. Պարվարթի, «Մենք հայ ազգի զաւակներն ենք» ստեղծագործութիւնը նոյնպէս բողոք է թուրքական տիրապետութեան դէմ[21]։ Անոր «Թատրոնի երգը» հայկական թատրոնի բացայայտ արժէք եւ նշանակութիւն ստացաւ։

Չուխաճեան հեղինակն է նաեւ «Գարուն» ռոմանսի (խօսք՝ Մկրտիչ Պեշիկթաշլեանի)[53], որ առաջիններէն էր հայ դասական երաժշտութեան մէջ, եւ «Զէյթունցիներու քայլերգի», որ ազգային-ազատագրական պայքարի օրհներգի նշանակութիւն ստացաւ[54]։ Ըստ Ա. Ասատրեանի՝ այդ ստեղծագործութիւնը Արամ Խաչատրեանի կողմէն առաջարկուած է որպէս Հայկական ԽՍՀ օրհներգի տարբերակ[54]։ Ազգային-ազատագրական պայքարի թեման կարեւոր տեղ կը գրաւէր երգահանի ստեղծագործութեան մեջ։ Շ. Փերինչեք կը նշէ.

Aquote1.png Չուխաճեանի կողմէն գրուած «Համիտիէ քայլերգը» ուղղուած էր հիմնականին սուլթանական վարչակարգին դէմ։ «Հայրենիք կամ Սիլիսթրան», «Էգէեան ժողովուրդական քայլերգերը» նոյնպէս գրուած են այս երգահանի կողմէն[55]։ Aquote2.png


Չուխաճեան Կոստանդնուպոլսոյ հայ պատրիարք Ներսէս Վարժապետեանի յիշատակին նուիրուած «Ռեքվիեմի» հեղինակն է։ Բացի այդ, անոր գրիչին կը պատկանի նաեւ «Զէյպեկլեր» երգիծական օփերան, որուն ձեռագիրերը, ցաւօք, չեն պահպանուած[56]։

Սիմֆոնիք եւ դաշնամուրի համար գրուած ստեղծագործութիւններէն յայտնի են «Գաւոտը» (ջութակի, թաւ ջութակի, դաշնամուրի եւ հարմոնիայի համար), «Չորս ֆուկան» (լարային նուագախումբի եւ քառեակի համար)[57] «Ավե Մարիան» (դաշնամուրի համար)[58], «Աւէ Մարիան» (դաշնամուրի համար) եւ այլն։ Անոր դաշնամուրային ստեղծագործութիւնները հրատարակուած են դեռ 1870-1880-ական թուականներուն[13]։ Շատ աւելի յայտնի «Cascade de Couz» Թոքաթան՝ հրատարակուած Կոստանդնուպոլիս, 1887 թուականին[59]։

Որոշ Դաշնամուրային եւ Նուագարանային Ստեղծագործութիւններու Հակիրճ Ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Mouvement Perpetuel»
  • «Perpetuum mobile»
  • «Cascade de couz»
  • «Illusion (vals)»
  • «Apres La Gavotte»
  • «Deux Fantaisies Orientales»
  • «La Lyre Orientale»
  • «Laura»
  • «Rapelle-tois»
  • «Romans»

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Տիգրան Չուխաճեանի երաժշտական թատրոնը
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Музыкальная энциклопедия, 1973
  3. Eva-Maria Barwart "Armenische Volksmusik. Tradition einer christlichen Minderheit im Wandel der Zeit", 2009 (գերմաներէն)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 A. Keshishian-Mouradian "Tigran Tchouhadjian's Zemire Operetta In It Los Angeles Revival After 117 Years"
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 John Hamilton Warrack Ewan West "The concise Oxford dictionary of opera", 1996
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Театральная Энциклопедия, 1961
  7. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 12, էջ 467
  8. 8,0 8,1 8,2 S. Dadoyan.։ «Garine» (pdf) (ֆրանսերեն) 
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 GARINE par Gérald Papasian
  10. Հայկական Սովետական Հանրագիտարան «Խորհրդային Հայաստան», էջ 595
  11. 11,0 11,1 Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր 9, էջ 66-67
  12. Dikran Çuhacıyan Efendi (թուրքերեն)
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Апоян Ш. А. Армянская фортепианная музыка в досоветский период развития : Сб. — 1959. — С. 149-161.
  14. 14,0 14,1 Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990.
  15. Х. Кушнарев. {{{заглавие}}}. — Л., 1958.
  16. Армянская советская энциклопедия. — С. 578.
  17. 17,0 17,1 Р. А. Атаян. Армянская Советская Социалистическая Республика. XVI. Музыка // Большая советская энциклопедия.
  18. Ереванская государственная консерватория им. Комитаса
  19. Donald Jay Grout, Hermine Weigel Williams. A Short History of Opera. — 4. — Columbia University Press, 2003. — С. 672. — 1030 с. — ISBN 9780231119580"Tigranyan's first opera, Anush, firmly established an Armenian national opera style."
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 {{{заглавие}}}. — М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. I. — С. 293—294.
  21. 21,0 21,1 Eva-Maria Barwart. Armenische Volksmusik. Tradition einer christlichen Minderheit im Wandel der Zeit. — 2009. — С. 42. (գերմ.)
  22. Армянская советская энциклопедия. — С. 386.
  23. 23,0 23,1 Opera Information Directory. Opera Composers
  24. The Independent Observer of San Francisco Bay Area Opera, 10 September 2001:"…Chukhadjian was a talent, with the melodiousness of a prime bel canto composer. He straddles a region between Bellini (minus the coloratura) and Borodin, a true amalgam of east and west. Like the bel canto players, he rarely fleshes out dramatic moments, but focuses rather on alluring duets and arias…"
  25. 25,0 25,1 25,2 Donald Jay Grout, Hermine Weigel Williams., A short history of opera։
  26. Чухаджян Тигран Геворгович // Большой Российский энциклопедический словарь.
  27. George Grove, Stanley Sadie. {{{заглавие}}}.
  28. Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. — Wayne State University Press, 2005. — С. 381.
  29. N. Tahmizian. The life and work of Dikran Tchouhadjian. — Los Angeles: Drazark Press, 2001. — С. 35.
  30. David Stevens. An Armenian Opera: First Take.
  31. {{{заглавие}}}. — 1901. — № 19.
  32. Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия. — С. 485.
  33. San Francisco Opera Association, War Memorial Opera House, 2001—2002, Arsace Secondo, Page 1 of 3
  34. Kevork B. Bardakjian. A reference guide to modern Armenian literature, 1500-1920: with an introductory history. — Wayne State University Press, 2000.
  35. The California Courier. —Los Angeles, August 24, 2000.
  36. М. Рухкян. Премьера «Аршака II»: напоминание о проблемах // Голос Армении. — 2007. — № 105 (Электронная версия).
  37. Опера «Аршак II» на сайте Abril Books
  38. 38,0 38,1 Р. Давтян. Анна Асатрян. “Аршак II” – первая армянская опера. // Ист.-филол. журн.. — 2007. — С. 290-293. (հայ.)
  39. 39,0 39,1 Музыкант, открывший американцам «Аршака II»
  40. An armenian opera: first take // International Herald Tribune. — 17 October 2001.: «Arshak II comes across as basically a well-made mid-19th-century Italian opera, even in Armenian, and Chukhadjian displays a strong and well-shaped lyric expressiveness, influenced particularly by an obvious familiarity with the idiom of early Verdi.»
  41. 41,0 41,1 41,2 Dikran Tchouhadjian Zemire
  42. Armenian General Benevolent Union — AGBU Press Office
  43. 43,0 43,1 Zemire Organizing Committee
  44. Т. Мансурян После 117 летнего перерыва в Лос-Анджелесе был поставлен опера «Земире» Чухаджяна // газета «Азг», приложение «Культура». — 05-07-2008. — № 013. (հայ.)
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 А. Асатрян. Музыкальный театр Тиграна Чухаджяна. Возникновение и первый этап развития армянского оперного искусства. // Ист.-филол. журн. — 2008. — № 2. — С. 75-77.
  46. Г. Степанян. Нововыявленная опера Тиграна Чухаджяна // Гарун. — 1977. — № 4.
  47. М. Мурадян. О клавире оперы Индиана // Гарун. — 1977. — № 4.
  48. Театральная Энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. I. — С. 537.
  49. Музыкальный энциклопедический словарь. — 1990.
  50. Армянская музыка // Музыкальный словарь.
  51. G. Papasian.։ «Garine ou Leblebidji Hor-Hor Agha» (pdf) (ֆրանսերեն)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-13-ին 
  52. Оперетта “Карине” Чухаджяна будет представлена армянскому зрителю // Panarmenian. — Июль 27, 2012.
  53. Agop Jack Hacikyan, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk. The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. — Wayne State University Press, 2005. — С. 287.
  54. 54,0 54,1 А. Асатрян. Размышления о трагедии, разыгравшейся с государственным гимном страны. — № 1.
  55. Şule Perinçek. The Contributions of the Armenian People of Culture to the Turkish Revolution and Nation
  56. Армянская советская энциклопедия. — С. 553.
  57. Тигран Чухаджян, Гавот, Четыре фука, Каир, 2000
  58. Тигран Чухаджян, Аве Мария, Каир, 2000
  59. Фортепианные токкаты армянских композиторов