Տետրիկոս I
| Տետրիկոս I լատիներեն՝ Gaius Pius Esuvius Tetricus | |
|---|---|
 | |
| Ծնվել է | 3-րդ դար |
| Ծննդավայր | Բորդո[1] |
| Մահացել է | միգուցե 275[1] |
| Մահվան վայր | Լուկանիա, Իտալիա |
| Քաղաքացիություն | Գալլական կայսրություն |
| Մասնագիտություն | կառավարիչ |
| Ամուսին | Nera Pivesuvia? |
| Զբաղեցրած պաշտոններ | Emperor of the Gallic Empire? և կոնսուլ |
| Երեխաներ | Tetricus II? |
 Tetricus Վիքիպահեստում | |
Գայոս Պիոս Էսուվիոս Տետրիկոս (լատիներեն՝ Gaius Pius Esuvius Tetricus, 3-րդ դար, Բորդո[1] - միգուցե 275[1], Լուկանիա, Իտալիա), հունական պատմության մեջ հայտնի որպես Տետրիկոս I, Գալական կայսրության կայսր, որը կառավարել է 271-274 թվականներին։
Գահ բարձրանալուց առաջ եղել է Ակվիտանիայի կառավարիչ։ Վիկտորինոսի մահից հետո, մոր՝ Վիկտորիայի օգնությամբ, զորքերը նրան հռչակել են կայսր։ Գալայի հողերի վրա դիմադրել է գերմանական ցեղերի ասպատակություններին։ Կառավարել է իր որդու՝ Տետրիկոս II-ի հետ միասին։ Նա պարտություն է կրել Հռոմի հետ պայքարում և 274 թվականին հանձնվել է կայսր Ավրելիանոսին։ Հետագայում դարձել է Իտալիայի նահանգներից մեկի կառավարիչ և մահացել խոր ծերությունում։
Կենսագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կյանքը մինչև իշխանության գալը։ Գահ բարձրանալը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տետրիկոսի ծննդյան թիվն անհայտ է[2]։ Նա ծագել է հարուստ ազնվական գալական ընտանիքից[3][4]։ Նրա տոհմական ազգանունը՝ Էսուվիուսը բնորոշ է հին գալական արիստոկրատիային, որը փորձել է պահպանել ավանդույթները։ Այն կարող է ծագել Գայոս Հուլիոս Կեսարի գրություններում հիշատակված Էսուբի ցեղի անունից, որը բնակվել է Բրետանի ափին, կամ գալական աստված Էսուսի անունից[5]։ Աղբյուրներում նշվում են, որ Տետրիկոսը սենատոր է եղել։ Ամենայն հավանականությամբ որպես հարուստ արիստոկրատ և խոշոր հողատեր, սենատում ընդգրկվել է Պոստումոսի կողմից։ Է. Մ. Շտեյրմանը կասկածի տակ է դրել այս տեղեկատվության իսկությունը, սակայն ֆրանսիացի հետազոտող Ժ. Քոլինը վստահ է, որ դա ճիշտ է[6]։ Ավրելիոս Վիկտորը նշել է, որ Տետրիկոսը սենատորական տիտղոս է ստացել Ավրելիանոսից՝ որպես պարգև կամավոր հանձնվելու համար[7]։
Գալական կայսր Վիկտորինոսի մահվան ժամանակ՝ 271 թվականին, Տետրիկոսը զբաղեցրել է Ակվիտանիա նահանգի նախագահի պաշտոնը[8]։ Գահակալի բացակայությունը այդ ժամանակ կարող էր բացասաբար անդրադառնալ բնակչության և բանակի վրա, ուստի Վիկտորինոսի մայրը՝ Վիկտորիան, որը վայելել է մեծ իշխանություն և ազդեցություն, ստիպել է ընտրել Տետրիկոսին որպես կայսր։ Լեգիոնները միայն մեծ գումարների դիմաց են համաձայնվել նրա թեկնածության հետ[4]։ Վարկած կա, որ Տետրիկոսը կարող էր ազգական լինել Վիկտորիայի հետ, սակայն նրանց հարաբերությունները կա՛մ շատ հեռավոր էին, կա՛մ հորինված՝ բանակի հավանությունը ստանալու համար[9]։ Հետազոտողները Վիկտորիայի կողմից Տետրիկոսի ընտրությունը զարմանալի են համարում, քանի որ նա զինվորների համար բոլորովին անծանոթ է եղել, իսկ նրա Բուրդիգալայի (ժամանակակից Բորդո) բնակավայրը գտնվել է հիմնական իրադարձությունների վայրից հեռու։ Ակվիտանիան, կարծես, չեզոք է եղել Գալական կայսրության և Հռոմեական պետության նկատմամբ, ինչի մասին վկայում է տարածաշրջանում Վիկտորինոսի և Կլավդիոս II-ի արձանագրությունների բացակայությունը: Հայտնի է, որ այն ապաստան է եղել Ավգուստոդունից (ժամանակակից Ատյուն) եկածների համար, որոնց Վիկտորինոսը պարտության է մատնել[9]։ Գերմանացի հետազոտող Քյոնիգը կարծում է, որ այս ժամանակահատվածում գոյություն է ունեցել «կրկնակի սկզբունք»[10]։ Ամեն դեպքում, ինչպես հաղորդում է Եվտրոպիուսը, Տետրիկոսը թագադրվել է Բուրդիգալայում[3]։ Կա վարկած, որ Տետրիկոսի իշխանության գալը հողատիրական ազնվականության արձագանքն է եղել նախորդ զինվորական կայսրերի կառավարման նկատմամբ[6]։
Գահակալություն։ Գալլական կայսրության անկում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տետրիկոսի գահակալումը սկսվել է Գալական կայսրության աղետալի պայմաններում։ Սահմանամերձ նահանգների վրա բարբարոսների ասպատակություններից բացի, տեղի են ունեցել տեղացիների և լեգեոնների ապստամբություններ, իսկ տնտեսությունը անկում է ապրել[6]։ Թետրիկոսի իշխանությունը տարածվել է միայն Բրիտանիայի և Գալայի վրա, իսկ Իսպանիայում նա արդեն ճանաչված չի եղել, թեև «Օգոստոսի պատմությունը» հակառակն է հաստատում[8]։ Լուգդունիկ Գալիայում և Ակվիտանիայում հայտնաբերված կարևորագույն հուշարձաններն ու արձանագրությունները վկայում են Տետրիկոսի վարչակազմի ակտիվ գործունեության մասին։ Իր գահակալության երկրորդ տարում Տետրիկոսը իր ազդեցությունը տարածել է մինչև Միջերկրական ծովի ափերը։ Սակայն նման ապացույցներ չեն հայտնաբերվել ո՛չ Գերմանիայում, ո՛չ էլ Բելգիկայում, ինչը, հավանաբար, պայմանավորված է գերմանական լեգեոնների ապստամբությամբ նոր կայսեր իշխանության դեմ։ Բացի այդ, Մեծ Բրիտանիայում հայտնաբերվել են նաև Տետրիկոսի մասին հիշատակող արձանագրություններ[11]։ Գալական կայսրը ոչ մի գործողություն չի ձեռնարկել, որպեսզի ընդլայնի իր վերահսկողության տակ գտնվող տարածքի սահմանները Գալայի և Բրիտանիայի սահմաններից դուրս՝ նախաձեռնությունը տալով օրինական կայսր Ավրելիանոսին։ Պալմիրական կայսրության դեմ Ավրելիանոսի կատարած արշավի ժամանակ՝ Տետրիկոսը կարողացել է վերահսկողություն վերցնել Ակվիտանիայի հարավ-արևելքի և Նարբոնյան Գալայի արևմտյան մասերը, որոնք Հռոմին են հանձնվել Կլավդիոս II-ի օրոք[8]։
Բուրդիգալայից Ավգուստ Տրևերովի ուղղությամբ Տետրիկոսը հաջող ռազմական արշավ է ձեռնարկել գերմանացիների դեմ, որոնք օգտվելով Վիկտորինի մահվան կապակցությամբ իրենց տրված հնարավորությունից, հատել են Ռեյնյան սահմանը և զբաղվել կողոպուտներով[8]։ Տետրիկոսը մայրաքաղաքում հաստատվել է միայն 271 թվականի վերջին, բայց հաջորդ տարվա սկզբին նա ստիպված է եղել կրկին արշավել գերմանացիների դեմ: 272 թվականի վերջին արշավանքից հետո կայսրը վերադարձել է Ավգուստ Տրևեր, որը մինչև Գալական կայսրության անկումը եղել է նրա նստավայրը: Գտնվելով մայրաքաղաքում 273 թվականի հունվարի 1-ին Տետրիկոսը տոնել է երկրորդ հյուպատոսության ընդունումը և այստեղ էլ իր որդուն՝ Տետրիկոս II-ին բարձրացրել է կայսրի կարգավիճակով[8]։ Նրա հրամանով Վիկտորինոսը աստվածացվել է, ինչի մասին վկայել են մետաղադրամների գրությունները։ Այդպիսով, Տետրիկոսը ցանկացել է իրեն ներկայացնել որպես նրա օրինական ժառանգորդ և քաղաքականության շարունակող։ Սա ակնհայտորեն ցույց են տվել նաև մետաղադրամները, որոնց վրա պատկերված են Տետրիկոսի և Վիկտորինոսի դիմանկարները[12]։
Տետրիկոսի կառավարման վերջում տեղի է ունեցել Բելգիկայի նահանգապետ Ֆաուստինի ապստամբությունը։ Քանի որ Ավգուստա Տրևերոսը աջակցել է ապստամբին, Տետրիկոսը իր որդու հետ ստիպված է եղել լքել մայրաքաղաքը[13]։ Հին հեղինակները միաձայն հաղորդել են, որ կայսրը, որը բախվել է զինվորական ապստամբություններին, գերմանացիների ներխուժումներին, գավառներում ապստամբություններին դիմել է Ավրելիանոսին՝ Գալիան իր վերահսկողության տակ վերցնելու խնդրանքով[3][14][15]։ Տրեբելիոս Պոլիոնը հաղորդել է, որ իր նամակում մեջբերել է Վերգիլիոսի տողերը. «Անպարտելի՛, փրկի՛ր ինձ իմ դժբախտություններից»[16]։ Չնայած Կլավդիոս II-ը չի միջամտել Գալական կայսրության գործերին, հայտնի է, որ սենատորները նրան դիմել են Տետրիկոսի անունից[17]։ Հավանաբար, Տետրիկոսը ցանկացել է համաձայնության գալ նրա հետ, սակայն կայսեր վաղաժամ մահվան պատճառով այդ ծրագրերը չեն իրականացվել[18]։ Ավրելիանոսը վարել է Հռոմեական կայսրության միասնության վերականգնման քաղաքականություն և այդ ժամանակ վերադարձրել է արևելյան նահանգները։ Երկուսի միջև նամակագրությունը շարունակվել է որոշ ժամանակ, որից հետո տեղի է ունեցել անձնական հանդիպում, որի ընթացքում Տետրիկոսը հայտարարել է Ավրելիանոսին հավատարմության երդում տալու իր պատրաստակամության մասին, ստացել է երաշխիքներ, որ իր կյանքն ու ունեցվածքը կխնայվեն[18]։ 274 թվականի հունվարի 1-ին Տետրիկոսը որդու հետ մտել է հյուպատոսություն և բանակի հետ գնացել դեպի հարավ: Փետրվարին կամ մարտին տեղի է ունեցել Դուրոկատալունի մոտ ճակատամարտ[8]։ Տետրիկոսը «ձևականորեն մարտական գիծ է կազմել նրա (Ավրելիանոսի) դեմ և հանձնվել է նրան, մարտի ընթացքում առաջնորդը բացակայել է մարտից, ինչի արդյունքում ջախջախվել են և ցրվել»[14]։ Այսպիսով, Գալական կայսրությունն ավարտել է իր գոյությունը:
Հռոմի կայսրը պահել է իր խոսքը և փրկել Տետրիկոսին և նրա որդուն: 274 թվականի գարնանը երկուսն էլ քայլել են Ավրելիանոսի կառքի առջև՝ հաղթանակի շքերթի ժամանակ[8]։ Դրանից հետո Տետրիկոսը նշանակվել է Լուկանիայի կորռեկտորի պաշտոնում (այլուր նշվում է, որ նա դարձել է ամբողջ Իտալիայի կորռեկտոր), հավանաբար՝ տարածաշրջանում կարգուկանոն վերականգնելու համար[19]։ Նա շատ տարիներ ապրել է Իտալիայում, մահացել ծերությունում, չնայած նրա մահվան ճշգրիտ ամսաթիվն անհայտ է[19][8]։ Գալական կայսրության անկման հանգամանքների քննադատական վերլուծության համաձայն՝ անտիկ հեղինակների կողմից իրադարձությունների ընթացքի նկարագրությունը արտացոլում է միայն Ավրելիանոսի քարոզչության դիրքորոշումը և հետևաբար հավաստի չէ։ Կա մի տարբերակ, որ Տետրիկոսը վստահ է եղել իր ուժերի վրա և չի դավաճանել զորքերին Դուրոկատալաունի ճակատամարտում։ Եվ նա կենդանի է մնացել ոչ թե դավաճանության, այլ այն պատճառով, որ Ավրելիանոսը պետք է ստեղծեր վարչակազմ նվաճված տարածքում և ամրապնդեր իր իշխանությունը այնտեղ[20]։
Այնուամենայնիվ, Գալական կայսրության գաղափարը շարունակել է գոյություն ունենալ: Հայտնի են «աստվածային Տետրիկոսին» նվիրված մետաղադրամներ, որոնք շատ ավելի ուշ են հատվել նրա կողմնակիցների կողմից։ Այլ մետաղադրամների վրա Տետրիկոսը հիշատակվել է որպես Պրոբոսի (կառավարել է 276-282) համագահակալ։ Հետևաբար, կարելի է եզրակացնել, որ Տետրիկոսը պահպանել է իր ժողովրդականությունը նույնիսկ իր գահընկեցությունից հետո, ինչը ցույց է տվել գալական արիստոկրատիայի դժգոհությունը[21]։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
- ↑ Kienast, 1990, s. 247
- 1 2 3 Евтропий, кн. IX, 10, 1
- 1 2 Аврелий Виктор, XXXIII, 14
- ↑ Куликова, 2012, էջ 195
- 1 2 3 Куликова, 2012, էջ 196
- ↑ Аврелий Виктор, XXXV, 5
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Polfer, 2000
- 1 2 Куликова, 2012, էջ 194
- ↑ König, 1981, s. 159—160
- ↑ Куликова, 2012, էջ 196—197
- ↑ Куликова, 2012, էջ 192
- ↑ Куликова, 2012, էջ 198
- 1 2 Аврелий Виктор, XXXV, 4
- ↑ История Августов, 1992, XXIV, 2-3
- ↑ История Августов, 1992, XXIV, 3
- ↑ История Августов, 1992, Божественный Клавдий. IV, 4
- 1 2 Куликова, 2012, էջ 199
- 1 2 Jones, Martindale, Morris, 1971, էջ 885
- ↑ Drinkwater, 1987, էջ 42
- ↑ Куликова, 2012, էջ 203—204
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Аврелий Виктор. Аврелиан // О цезарях.
- Евтропий. Бревиарий от основания Города.
- Требеллий Поллион. Тетрик Старший // История Августов. — М. : Наука, 1992.
- Drinkwater, J.F. The Gallic Empire: Separatism and continuity in the north-western provinces of the Roman Empire. — Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 1987.
- Jones A. H. M., Martindale J. R., Morris J. The Prosopography of the Later Roman Empire. — Cambridge: Cambridge University Press, 1971. — Т. I A.D. 260—395. — 1152 p.
- Kienast, D. Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie. — Darmstadt, 1990.
- König, I. Die gallischen Usurpatoren von Postumus bis Tetricus. — München, 1981.
- Куликова, Ю.В. Тетрики // «Галльская империя» от Постума до Тетриков. — СПб.: Алетейя, 2012.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- «Տետրիկոս I-ի Հռոմեական մետաղադրամները» (անգլերեն). Wildwinds. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 19-ին.
- Միշել Պոլֆեր (2000). «Տետրիկոս I (271-273)» (անգլերեն). Հռոմեական կայսրերի մասին առցանց հանրագիտարան. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 19-ին.