Վրացիները Թուրքիայում
| Վրացիներы Թուրքիայում ქართველები თურქეთში Türkiye'deki Gürcüler | |||
|---|---|---|---|
 | |||
| Ընդհանուր քանակ | |||
| Բնակեցում | |||
| |||
| Լեզու(ներ) | |||
| վրացերեն, թուրքերեն, լազերեն | |||
| Հավատք(ներ) | |||
| սուննի իսլամ, վրաց ուղղափառ եկեղեցի |
Վրացիները Թուրքիայում (վրաց.՝ ქართველები თურქეთში ` քարթվելեբի թուրքեթշի), վրացական սփյուռքի այն մասը, որը բնակվում է պատմական Վրաստանի՝ ներկայիս Թուրքիաի հսկողության տակ գտնվող տարածքներում և Թուրքիայի այլ շրջաններում ու քաղաքներում։
Աշխարհագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Տարի | Որպես առաջին լեզու | Որպես երկրորդ լեզու | Ընդամենը | Թուրքիայի բնակչություն | Ընդհանուր բնակչության տոկոս |
|---|---|---|---|---|---|
| 1935 | 57,325 | 16,255 | 73,580 | 16,157,450 | 0.46 |
| 1945 | 40,076 | 9,337 | 49,413 | 18,790,174 | 0.26 |
| 1950 | 72,604 | 0 | 72,604 | 20,947,188 | 0.35 |
| 1955 | 51,983 | 24,720 | 76,703 | 24,064,763 | 0.32 |
| 1960 | 32,944 | 54,941 | 87,885 | 27,754,820 | 0.32 |
| 1965 | 34,330 | 44,934 | 79,234 | 31,391,421 | 0.25 |
1965 թվականի մարդահամարի ժամանակ, որպես առաջին լեզու վրացերեն խոսողները համամասնորեն ամենաշատն էին Արդվինում (3,7%), Օրդուում (0,9%) և Քոջայելիում (0,8%)։
Վրացիներն ապրում են ցրված ամբողջ Թուրքիայում, չնայած նրանք հիմնականում կենտրոնացած են երկու խոշոր տարածաշրջաններում[7]՝
- Սևծովյան տարածաշրջան՝ Գիրեսուն, Օրդու, Սամսուն, Սինոփ, Ամասիա և Թոքաթ մարզերում։ Չվենեբուրի վրացիները (մասնավորապես Ֆաթսայում, Ունիեում, Օրդուում, Թերմեում և Չարշամբաjում) հիմնականում պահպանում են իրենց լեզուն և ավանդույթները:
- Մարմարածովյան տարածաշրջան՝ Դյուզջե, Սաքարյա, Յալովա, Քոջայելի, Բուրսա և Բալըքեսիր մարզերում։
Մագնարելլան գնահատում էր, որ 1979 թվականին Թուրքիայում վրացիների թիվը գերազանցում էր 60,000-ը[8]:
Իմերխևցիներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Իմերխևցիները (շավշեթցիները) վրացիների ազգագրական ենթախումբ են, ովքեր խոսում են վրացերենի իմերխևյան բարբառով (իմերխեուլի), որը շատ ընդհանրություններ ունի հարևան աջարերենի հետ[9]։ Իմերխևները Արդվինի նահանգի բնիկ բնակչությունն են։
Իմերխևացիների մեծամասնությունն այսօր ապրում է մի տարածքում, որը նրանք անվանում են Իմերխևի: Իմերխևիի բնակչությունը հիմնականում բաղկացած է վրացիներից, որոնք բնակվում են Մեյդանջիկի (նախկինում՝ Դիոբանի) շրջակայքում գտնվող 14 գյուղերում։ Այս բնակավայրերն ունեն ինչպես պաշտոնական թուրքական, այնպես էլ ոչ պաշտոնական վրացական անվանումներ։ Արտացոլելով որոշ ներքին տարբերակում, որը պահպանվում է Թուրքիայի վրացական համայնքում, իմերխևցիները պնդում են, որ այլ ծագում ունեն Բորչկայի տարածքում գտնվող վրացիներից, որոնք ունեն աջարական ինքնություն: Իմերխևցիները սուննի մուսուլմաններ են՝ սերտորեն ինտեգրված թուրքական հասարակության հետ։ Գրեթե բոլորը երկլեզու են վրացերեն և թուրքերեն[9]:
Թուրքիայի վրացիները ձուլվել են, այդ մարդիկ այսօր լազերն ու իմերքարթվելներն են, ովքեր հիմնականում ապրում են Արդվինում։
Չվենեբուրի
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Չվենեբուրի (վրաց.՝ ჩვენებური ), որը վրացերեն նշանակում է «մեզնից», վրացական ծագում ունեցող մուսուլման ներգաղթյալների էնդոնիմն է, որոնք բնակություն են հաստատել Թուրքիայի ոչ վրացական մեծամասնությամբ շրջաններում, ուստի «մեզնից» նշանակում է՝ քրիստոնյա վրացիներ, մուսուլման թուրքեր և արդվինցի մուսուլման վրացիներ։ Ինչպես Թուրքիայի քաղաքացիների մեծամասնության դեպքում, Չվենեբուրիի մեծ մասը բաժանորդագրվում է սուննի իսլամի հանաֆիական մազհաբին:
Չվենեբուրի վրացիները Թուրքիա էին ժամանել գաղթի երեք ալիքներով՝ Ռուսական կայսրության ջարդերի պատճառով, որն այժմ կոչվում է չերքեզների ցեղասպանություն: Առաջին ալիքը տեղի ունեցավ 1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո, երբ Բարձր դուռն իր ինքնիշխանությունը Վրաստանի մի քանի հատվածների վրա հանձնեց Ռուսական կայսրությանը:
Ներգաղթի փոքր ալիքները հաջորդեցին մինչև 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի ավարտը, երբ Օսմանյան կայսրությունը թույլ տվեց չվենեբուրիներին ներգաղթել։ Ներգաղթի այս ալիքը ներառում էր առնվազն 500,000 մարդ Վրաստանի պատմական շրջաններից, որոնք ունեին զգալի իսլամադավան բնակչություն, ինչպիսիք են Բաթումը և Կարսը[11]: Արդյունքում, Վրաստանի իսլամական մեծամասնությամբ շատ շրջաններ փաստացիորեն դատարկվեցին:
Ներգաղթի վերջին զգալի ալիքը եղավ 1921 թվականին, երբ Թուրքիան վերջնականապես հրաժարվեց Աջարիայի նկատմամբ իր հավակնություններից խորհրդային հանրապետությունների հետ Կարսի պայմանագրով։ Այս վերջին ալիքին ներգրավված էին նաև Վերին Աջարիայի թյուրքալեզու մուսուլմանները։ Աջարացիները հայտնի էին նաև իրենց ծագման վայրերով, օրինակ՝ Batumlular՝ Բաթումիների համար կամ Çürüksulular՝ Քոբուլեթիների համար։
Մամուլ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքիայի ամենակարևոր վրացական մշակութային ամսագիրը կրում է նաև Չվենեբուրի անունը։ Այն հիմնադրվել է 1977 թվականին Շվեդիայի Ստոկհոլմ քաղաքում Շալվա Թևզաձեի կողմից։ Այն տարածվում է Թուրքիայում Ահմեդ Օզքան Մելաշվիլիի կողմից, ով նաև գրել է Gürcüstan (Վրաստան) գիրքը 1968 թվականին։ 1980 թվականին Օզկանը Բուրսայում սպանվել է Գորշ գայլերի կողմից[12]։ Այդ ժամանակվանից ամսագրի պատասխանատուն է Ֆահրեթթին Չիլօղլուն։ 1997-2006 թվականներին Օսման Նուրի Մերջանը եղել է ամսագրի խմբագիրը։ Ամսագրի բովանդակությունը գրեթե ամբողջությամբ թուրքերեն է և ներկայացնում է հոդվածներ Չվենեբուրի վրացիների, Վրաստանի պատմության և աշխարհասփյուռ վրացիների մասին: Մեկ այլ ամսագիր՝ «Փիրոսմանին», վրացերեն և թուրքերեն երկլեզու, լույս է տեսնում Ստամբուլում, որը հովանավորում է վրացի կաթոլիկ Սիմոն Զազաձեն։
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic, and Educational Perspectives, p. 420, at Google Books
- ↑ «Turquie: situation générale». Axl.cefan.ulaval.ca. Արխիվացված է օրիգինալից 2019-01-28-ին. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 2-ին.
- ↑ «Türkiye'deki Kürtlerin sayısı!». 2008 թ․ հունիսի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 18-ին.
- ↑ Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook, p. 291, at Google Books
- ↑ «Ethnic groups in Turkey: Georgians». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2013 թ․ օգոստոսի 11-ին.
- ↑ Fuat Dündar, Türkiye Nüfus Sayımlarında Azınlıklar, 2000
- ↑ «Türkiye'deki Gürcü Köylerinde Alan Çalışmasının Sonuçları». Çveneburi. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 28-ին.
- ↑ Peter A. Andrews & Rüdiger Benninghaus (1989), Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Vol. 1, p. 174. Reichert, 3-88226-418-7.
- ↑ Kevin Tuite (1998), Kartvelian morphosyntax: number agreement and morphosyntactic oritntation in the South Caucasian languages, p. 178. Lincom Europa.
- ↑ BERAT YILDIZ, EMIGRATIONS FROM THE RUSSIAN EMPIRE TO THE OTTOMAN EMPIRE: AN ANALYSIS IN THE LIGHT OF THE NEW ARCHIVAL MATERIALS, BILKENT UNIVERSITY
- ↑ «Muhacir Gürcüler yada Çveneburiler - მუჰაჯირი ქართველები ან ჩვენებურები». Çveneburi. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-05-ին. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 28-ին.
- ↑ «Sayfa Bulunamadı - Türkiye'nin İlk Gürcü Web Sitesi Chveneburi.Net». Արխիվացված է օրիգինալից 2018-06-16-ին. Վերցված է 2025-01-09-ին.
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Black Sea: Encyclopedic Dictionary (Özhan Öztürk. Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2. Cilt. Heyamola Publishing. Istanbul. 2005. 975-6121-00-9.)
- Paul J. Magnarella, The Peasant Venture: Tradition, Migration, and Change among Georgian Peasants in Turkey. (Schenkman Publishing Company: Cambridge, MA, 1979) 0-8161-8271-X
- Mikaberidze, Alexander (ed., 2007). Özkan, Ahmet. Dictionary of Georgian National Biography.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Chveneburi
- Pirosmani / ფიროსმანი
- Gezgin, Ulas Basar (2004) Republican and Post-Republican Responses to New Georgian Nationalisms (PhD Proposal in Anthropology) Արխիվացված 2018-10-01 Wayback Machine. teori.org (includes a list of selected publications on the Georgian communities of Turkey)
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Վրացիները Թուրքիայում» հոդվածին։ |
| ||||||||||||||
