Վուլկանիզմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Plate tectonics map.gif

Վուլկանիզմը կամ հրաբխայնությունը հալված ժայռի՝ մագմայի ժայթքումն է Երկիր մոլորակի, Լուսնի, մոլորակների մակերեսի վրա, որտեղ լավան, պիրոկլաստիկները և հրաբխային գազերը ժայթքման միջոցով ստեղծում են կափույր կոչվող միջավայր[1]։ Այն ներառում է բոլոր երևույթները, որոնք առաջացնում է մագման երկրի ընդերքում կամ կեղևի մեջ և բարձրանալով ընդերքից՝ մակերևույթին ձևավորում է հրաբխային ժայռեր։

Հրաբխային գործընթացներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ թանձր, մածուցիկ լավա ժայթքման ընթացքում

Մագման մակերևույթից կամ խորը ընդերքից բարձրանում է դեպի մակերեսը: Եթե մագման հասնում է մակերեսին, ապա նրա վարքագիծը կախված է հալված ժայռի բաղադրության խառնուրդից և մածուցիկությունից: Թանձր, մածուցիկ (հաստ) մագման ստեղծում է պայթուցիկ ժայթքման հատկանիշներով հրաբուխներ, մինչդեռ ոչ թանձր, հեղուկ մագման առաջացնում է առատահոս, հեղուկ ժայթքումներով հրաբուխներ, որոնք մեծ քանակությամբ լավա են ժայթքում դեպի մակերևույթ։

Որոշ դեպքերում բարձրացող կամ աճող մագման կարող է սառել և ամրանալ առանց մակերևույթի հասնելու: Փոխարենը, սառեցված և ամուր հրաբխային զանգվածը բյուրեղանում է ընդերքում։

Մագմայի սառեցման արդյունքում ձևավորված բյուրեղների քիմիական նյութերը արդյունավետորեն դուրս են գալիս մագմայի հիմնական խառնուրդից, ուստի մնացած մագմայի քիմիական բաղադրությունը զարգանում է, քանի որ այն դանդաղ է ամրանում։ Թարմ չձևավորվածված մագմայի ժայթքումները կարող են վերափոխել ավելի զարգացած կամ հասունացած մագման՝ թույլ տալով ավելի մածուցիկ մագմայի ժայթքումներ։

Վուլկանիզմի շարժիչ ուժերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Tectonic plate boundaries.png

Ջերմային կոնվեկցիոն հոսանքների հետևանքով կեղևում հալված ժայռի շարժումը, որը զուգորդված է երկրի մակերևույթի փոփոխությունների գրավիտացիոն ազդեցությամբ (էրոզիա, կուտակում, նույնիսկ աստերոիդային ներազդեցություն), բերում է տեկտոնիկ շարժման և, ի վերջո, հանգեցնում հրաբխայնության:

Վուլկանիզմի կամ հրաբխայնության ոլորտները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրաբուխներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Volcano scheme.svg

Հրաբուխները տեղակայված են այն վայրերում, որտեղ մագման հասել է Երկրի մակերևույթին։ Հրաբուխների տեսակները կախված են ժայթքման վայրից և մագմայի բաղադրությունից։

Ներժայթքման տեսակներ

Երկրաշարժեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրաշարժերը, ընդհանուր առմամբ, կապված են Երկրի տեկտոնական ակտիվության հետ, սակայն որոշ երկրաշարժեր առաջանում են հրաբխային ակտիվության արդյունքում (թեպետ դրանք էլ, ինքնին, ի վերջո, նույն ուժերով են պայմանավորված)[2]:

Հիդրոթերմալ կափույրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դրանք ձևավորվում են, երբ ջուրը համագործակցում է հրաբխի հետ[3]: Դրանք ընդգրկում են գեյզերներ, տաք աղբյուրներ և ցեխի կաթսաներ, որոնք հաճախ օգտագործվում են որպես երկրաջերմային էներգիայի աղբյուր[3]:

Հրաբխային ձմեռ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրաբխային ժայթքումների ժամանակ արտանետվող գազի և մոխրի քանակությունը զգալի ազդեցություն ունի երկրագնդի կլիմայի վրա: Խոշոր ժայթքումները առնչվում են կլիմայի որոշ փոփոխությունների հետ[4]։

Ժայռերի ձևավորումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ մագման սառում է, այն ամրանում է և ձևավորում ժայռեր: Ժայռի տեսակը կախված է մագմայի քիմիական կազմից և սառեցման արագությունից: Մակերևույթին հասնող մագման լավա դառնալու համար արագորեն սառչում է, որպես արդյունք առաջանում են փոքր բյուրեղներով ժայռեր, ինչպես օրինակ բազալտը: Չափազանց արագ սառչող մագմայից ստեղծվում են հրաբխային ապակիներ (ժայռեր առանց բյուրեղների), ինչպիսիք են՝ օբսիդիանները: Թեթև ներժայթքումների ավելի դանդաղ սառող մագման արտադրում է միջին բյուրեղներով կրաքարեր: Ստորին նստվածքներում մնացող մագման սառչում է դանդաղ, հանգեցնելով ավելի մեծ բյուրեղներով ժայռերի, ինչպիսիք են գրանիտը եւ գաբրոն:

Մագմայի հետ շփվող գոյություն ունեցող ժայռերը կարող են հալվել և վերածվել մագմայի: Մագմային հարակից այլ ժայռերը կարող են փոփոխվել շփման մետամորֆիզմի կամ մետասոմատիզմի միջոցով, քանի որ դրանք վնասվում են ջերմությունից և խուսափում հիդրոթերմալ հեղուկներից:

Այլ մարմինների հրաբխայնությունը կամ վուլկանիզմը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վուլկանիզմը չի սահմանափակվում միայն Երկրի վրա, այն կարող է դրսևորել ամուր կեղև և հեղուկ թիկնոց ունեցող ցանկացած մարմնի վրա: Վուլկանիզմի գոյությունը ցանկացած ամուր մարմնի վրա դեռ պետք է ապացուցվի: Հրաբուխները հստակորեն դիտարկվում են Արեգակնային համակարգի այլ մարմինների վրա։ Մարսի վրա դրանք լեռնային հին հրաբուխներ են (օրինակ՝ Օլիմպոս Մոնսը), սակայն մոլորակի Իո արբանյակի վրա նույնպես նկատվել է փաստացի շարունակվող ժայթքում: Կարելի է ենթադրել, որ հրաբխականություն գոյություն ունի նաև այլ մոլորակային համակարգերում, այս տեսակի մոլորակների և արբանյակների վրա: 2014 թվականին գիտնականները հայտնաբերել են 70 լավային հոսքեր, որոնք վերջին 100 մլն տարիների ընթացքում ձևավորվել են Լուսնի վրա[5]:

Ներքին մոլորակների ընդերքների կառուցվածքը

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Cooling Planets: Some Background: What is volcanism?»։ The Lunar and Planetary Institute, Department of Education and Public Outreach։ 2006։ էջ 4։ Վերցված է 2012-10-14 
  2. Watson, John, Watson, Kathie (January 7, 1998)։ «Volcanoes and Earthquakes»։ United States Geological Survey։ Վերցված է May 9, 2009 
  3. 3,0 3,1 Nemzer J։ «Geothermal heating and cooling» 
  4. Robock, Alan (2000). "Volcanic eruptions and climate". Reviews of geophysics 38 (2): 191-219. doi:10.1029/1998RG000054
  5. http://news.sciencemag.org/space/2014/10/recent-volcanic-eruptions-moon?rss=1

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաղապար:Types of volcanic eruptions