Վիքիպեդիա:Վիքին սիրում է Երևանը/Երևանի պատմության թանգարան/Բարեկենդան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բարեկենդան

Հայկական Բարեկենդանը եվրոպական տոների համակարգում

Պատմական Հայաստանի բոլոր շրջաններում մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Բարեկենդանը որպես գարնանային շարքի առաջին տոն, անչափ սիրված և սպասված էր /«Ահա եկավ հայոց ազգի օրերը, հանեցեք հիները, հագեք նորերը...»/: Գյուղական վայրերում այն տևում էր երկու շաբաթ, քաղաքներում՝ մեկ, բայց բոլոր դեպքերում էլ գագաթնակետը վերջին կիրակին էր, որը կոչվում էր Բուն Բարեկենդան: Տոնին բնորոշ ծիսաշարքի ամենակարևոր հատվածները կատարվում էին այդ օրը /որոշ վայրերում Բուն Բարեկենդանը տևում էր մի քանի օր /: [1]

Շատ քրիստոնեական տոների նման Բարեկենդանը նույնպես արմատներով հեթանոսական է և կապվելով բնապաշտպան հավատալիքների հետ, խորհրդա-նշել է բնության զարթոնքը և նոր կյանքի սկիզբը: Տոնի անունը՝ Բարեկենդան, առաջացել է բարի և կենդանություն, ուրախություն բառերից, որոնք սերտորեն կապված են նրա ծիսական իմաստի, բերքը, շատացնելուն, կյանքը չար ուժերից ապահովելուն նվիրված հմայական պատկերացումների հետ: Բարեկենդանով ազդարարվել է նաև տնտեսական տարվա սկիզբը: [2]

Եկեղեցական տոնացույցում Բուն Բարեկենդանը շարժական է՝ ունի 35 օրվա շարժականություն /փետրվարի 1-ից մինչև մարտի 7-ը / և նշվում է Զատկի տոնից յոթ շաբաթ առաջ: Չնայած Հայոց Առաքելական եկեղեցին այդ տոնի առիթով հատուկ պատարագ չունի, բայց տոնի քրիստոնեական խորհրդին առնչվող որոշակի տարրեր են պարունակում Բուն Բարեկենդանի շարականները, որոնցում արտացոլվում են Աստծո կողմից մարդու արարման և դրախտում նրա բնակվելու իրադարձությունները: Քրիստոսը հիշատակվում է որպես երկրորդ Ադամ, որի զոհաբերությամբ մարդիկ արժանի դարձան դրախտի փրկությանը: Եկեղեցական կանոնակարգի համաձայն Բուն Բարեկենդանին նախորդող շաբաթ երեկոյան եկեղեցու խորանը վարագուրվում է և այսպես մնում մինչև 40-օրյա Պահքի ավարտը՝ բացվելով միայն բացառիկ դեպքերում /օրինակ՝ Տեառնընդառաջի առիթով /: Բուն Բարեկենդանի օրը պատարագը մատուցվում է փակ՝ վարագուրված խորանի հետևում: Պատարագի ժամանակ երգվում են Բարեկենդանի շարականները: Այդ օրը եկեղեցին քահանայական դասին և հավատացյալ ժողովրդին թույլ է տալիս ճոխ սեղան և զվարճություն՝ Մեծ Պահքը ուրախ սրտով ընդունելու և դիմակայելու համար:[1] [2]

Ճոխ սեղանները, զանգվածային թեժ խնջույքներն ու զվարճություններն ընդհանրապես Բարեկենդանի ամենաբնորոշ հատկանիշներն էին: Մարդիկ տոնին նախապատրաստվում էին իրենց կարողությունների չափով՝ շատ ունեցողներն՝ առատ սեղաններով, քիչ ունեցողները՝ պակաս: Բայց տոնական խրախճանքներին մասնակցում էին բոլորն՝ անկախ սոցիալական վիճակից, ավելին՝ աղքատներն ուշադրության կենտրոնում էին և բոլորի հետ միասին վայելում էին բազմատեսակ մսեղենով, թխվածքով և գինով ծանրաբեռնված տոնական առատ սեղանները: Խնջույքներն առանձնապես թեժանում էին Բուն Բարեկենդանի օրը: Հրավիրվում էին հայտնի աշուղներ, հեքիաթասացներ և երգն ու պարը, ուրախ տրամադրությունը միախառնվում էր կերուխումին:[2]

Բուն Բարեկենդանի ժամանակ հաճախակի էին նաև խնամախոսությունները, հարսանիքներն ու նշանադրությունները: Քանի որ ավանդույթի համաձայն Մեծ Պահքի շրջանում դրանք արգելվում էին, մարդիկ աշխատում էին ծրագրած հարսանիքները կատարել Բարեկենդանի օրերին:

Բարեկենդանին բնորոշ էին նաև փոխայցելությունները: Գյուղերում ընդունված էր այցելել նախ քահանային, ապա համաքաղաքացիներին, շնորհավորել և բարեմաղթանքներ հղել միմյանց. « Շնորհավոր Բարեկենդան, բարով հասնենք Սուրբ Հարություն »: Այդ փոխայցելությունները նաև հարմար միջոց էին երիտասարդների ծանոթության, շփման և նոր նշանադրությունների ձևավորման համար:[2]

Տոնին հայոց տիկինները պատրաստվում էին ամենայն լրջությամբ: Թխում էին մեծ քանակությամբ թխվածք՝ հատկապես գաթա և հալվա: Այս առիթով նույնիսկ ասացվածք է ձևավորվել վանեցիների մոտ. «Անոթցեր է՝ Բարեկենդանի գաթեն միտքն ընկի »: Կերակուրներից պարտադիրը խաշիլն էր, որը պատրաստվում էր բոլոր ընտանիքներում: Առավել ավանդապաշտ շրջաններում Բուն Բարեկենդանի օրը հավաքվել են գերդաստանի ավագի տանը՝ տանելով նաև իրենց պատրաստած ուտելիքները: Այդ օրը օջախ վառվում էր միայն այստեղ՝ ավագի տանը: Ուրախ կերուխումից հետո օջախի վրա ձվածեղ էր պատրաստվում, կամ ձու խաշվում, որն ուտելով՝ ասում էին. « Բերաններս փակում ենք սպիտակ ձվով, Աստված արժանացնի կարմիր ձվով բացելու համար », որից հետո առնելով գերդաստանի ավագի օրհնությունը՝ գնում էին իրենց տները: Բուն Բարեկենդանի գիշերը նաև կաթնապուր և մածուն էին ուտում: Բարեկենդանի ընդունված սովորույթներից էր նաև տոնի ընթացքում ուտելիքի տեսականու աճը՝ մի քանի տեսակից կիրակի օրը հասցնելով 12 տեսակի: Ուտելիքի առատության և բազմազանության պատճառով տոնն անվանում էին նաև «Փորեկենդան»: Իսկ երևանցիները, որոնք նույնպես Բարեկենդանը մեծ շուքով ու առատ սեղաններով էին դիմավորում՝ բացելով իրենց յուղի և ղաուրմայի կճուճները, Բուն Բարեկենդանը կոչում էին « տրաքելու օր »:[1] [3]

Այս հավաքույթների ժամանակ վերանում էին սեռատարիքային և դիրքային անհավասարությունները: Սկեսուրը, սկեսայրը և չխոսկան հարսը նստում էին նույն սեղանի շուրջ, ուտում, խմում կատակում էին՝ մոռանալով բոլոր տեսակի ավանդույթային արգելքները: Սա այն գլխավոր ազատություններից մեկն էր, որ հնարավոր էր դառնում Բուն Բարեկենդանի ժամանակ. «Բարեկենդան-Փորեկենդան, Բարեկենդան օրեր է, խելքս գլխես կորեր է... »:[1]

Բարեկենդանի անբաժան և ամենահետաքրքիր մասն են կազմել զանազան ժողովրդական խաղերը: Մանուկները սիրում էին վեգ կամ ճան խաղալ: Երիտասարդներն իրենց ուժն էին փորձում գոտեմարտում կամ ձիարշավում: Աղջիկներն ու հարսները ճոճանակ էին խաղում / ճլորթի /: Տոնի ամենամեծ յուրահատկությունը հումորի մթնոլորտի ապահովումն էր: Եվ առատ ուտելիքի յուրացման մեջ և խաղերի բնույթի մեջ ընդգծված էր առողջ հումորի առկայությունը, որով մարդիկ վերաբերվում էին իրար: Այս առումով առանձնանում էին հատկապես թատերականացված, ծիծաղաշարժ խաղերը, որոնք հայտնի էին «Խան- փաշա» կամ «Շահ- շահ» անուններով: Դրանց հիմքում ընկած էր դատի թեման: Թուրք փաշայի կամ պարսիկ խանի նմանությամբ հագնված և դիմակավորված գլխավոր «դերասանները»՝ կատարելով դատավորի դեր, քննադատում, ծաղրում, դատում և տուգանում էին տարվա ընթացքում վատ արարքներով, չարությամբ աչքի ընկածներին՝ ներառյալ նաև գյուղի, թեմի, համայնքի մեծերին, տանուտերերին:

Բարեկենդանի ամենասիրված խաղը Վարդանանց պատերազմն էր: Հեթանոսական ժամանակներում այդ օրը կայծակի, փոթորիկի աստծո օրն էր և խաղի մեջ նկատվում էին հետքեր՝ կապված ջրի, ցանքի աստված Վարդի հետ, որից էլ առաջացել է Վարդան անունը: Սովորույթի ուժն այնքան մեծ էր, որ եկեղեցին այդ օրերին սկսեց նշել Վարդան Մամիկոնյանի և 1036 նահատակների հիշատակի տոնը / եկեղեցական օրացույցում այդ տոնը նշվում է Մեծ Պահքին նախորդող հինգշաբթի օրը, չնայած որ ճակատամարտը տեղի էր ունեցել 451թ. մայիսի 26-ին: Շատ վայրերում ներկայացումները տեղի էին ունենում հենց հինգշաբթի օրը: Մեծ Պահքից առաջ երեքշաբթի օրը Հայ Առաքելական եկեղեցին նշում է Ղևոնդյանց հիշատակի օրը /: Խաղի մասնակիցները բաժանվում էին երկու խմբի՝ հայերի և պարսիկների: Բեմադրվել է կազմակերպված ձևով՝ նախօրոք հրավիրելով շրջակա գյուղերի տղամարդկանց և նրանց մեջ բաժանելով դերերը: Պատրաստվել են նաև հագուստ, դրոշներ: Ավարայրի ցուցքն՝ ինչպես շատ տեղերում կոչվում էր խաղը, սկսվում էր երթով դեպի եկեղեցի, որի գլուխ կանգնում էր հոգևորական հերոսներին մարմնավորող մասնակիցը՝ քահանայի հագուստով: Նրա աջ և ձախ կողմերում կանգնում էին Վարդանը և Վասակը: Խաղն այնքան բնական ընթացք էր ստանում, որ հանդիսատեսը մոռանալով մասնակիցների իր համագյուղացիներ լինելու հանգամանքը, քարեր էր շպրտում, հայհոյում և քաշքշում խաղի «պարսիկ» մասնակիցներին: Այս խաղը մեծ ոգևորությամբ խաղում էին ոչ միայն բուն Հայաստանում /Վասպուրականում, Կարինում, Շիրակում և այլն/, այլև հայկական գաղթօջախներում՝ Լվովում, Վենետիկում, Կ.Պոլսում: Խաղին առավել լրջորեն էին նախապատրաստվում Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունում: Այստեղ նույնիսկ հրավիրատոմս էին պատրաստում՝ նշելով օրը, ժամը, ներկայացման բովանդակությունը, տևողությունը և բաժանում միաբանության անդամներին: Հրավիրում էին նաև նշանավոր հայրենակիցների:[1]

Մեր նկարագրած բարեկենդանյան սովորույթներից գրեթե ոչինչ չի հասել մինչև մեր ժամանակները: Ճոխ սեղաններն ու զանազան խաղերը պահպանվել և փոխանցվել են այլ տոների՝ հիմնականում Ամանորին և Վարդավառին: Լեգենդի համաձայն Վարդան Մամիկոնյանի դին Վասակ Սյունին տանում է Սյունիքի Անգեղակոթ գյուղը և թաղում մի ժայռի մոտ, որտեղ հետագայում կառուցվում է ժամատուն: Այստեղ Վարդավառի ժամանակ կատարվում էր ուխտագնացություն:

Բայց Վարդանանց ցուցքն ավելի կենսունակ և ժողովրդին հոգեհարազատ գտնվելով, վերջին ժամանակներս նոր վերելք է ապրում: 2008 թվականից սկսած մայրաքաղաքում և այլ վայրերում կազմակերպվում են ներկայացումներ, երթեր: 2011թ. այս տոնակատարություններին միացավ նաև Հայ Առաքելական սուրբ եկեղեցին: Բարեկենդանի հինգշաբթին հռչակվեց հայ զինվորի օր:

Բարեկենդանի ժամանակ անձեռնմխելի անձեր և թեմաներ չեն եղել: Այդ վերաբերում է նաև հոգևորականությանը: Տոնի վերջին շաբաթ և կիրակի օրերին թատերախաղեր կազմակերպվել են նաև վանքերում՝ վանականների մասնակցությամբ և կոչվել են «Աբեղաթող»: Ի տարբերություն ժողովրդական խաղերի, այստեղ հանդիսատես չկար: Հավաքվում էին միայն վանականները և իրենց միջից ընտրում թափորապետ: Թղթից պատրաստված շուրջառով և նույնպիսի թղթե խույրով, որի վրա գրված էին վանականների անունները, խոտից հյուսված գավազանով, նա բազմում էր եպիսկոպոսական գահավորակին և դատում « մեղավորներին »: [3]

Խաղերն ու զվարճություններն ավարտվում էին Բարեկենդանի խորհրդանիշ «Ուտիս տատին» արտաքսելու և Մեծ Պահքի խորհրդանիշ «Պաս պապին» հրավիրելու ծեսով: «Ուտիս տատը» շերեփը ձեռքին, կերած, խմած, կարմրաթուշ, գզգզված մազերով տիկնիկ էր: Նա տոնի տիրուհին էր, բայց երիտասարդներն իրենց վերջին խնջույքն անելուց հետո նրան բարձր սարից գլորում էին ցած: Բոլոր տներում և սրտերում սկսվում էր «Պաս պապի» իշխանության շրջանը, որն ի տարբերություն Բարեկենդանի՝ խստությունների շրջան էր և ընդգրկում էր համեստ, չափավոր կյանքի, բուսական ուտելիքի և հոգևոր արգելքների յոթ շաբաթներ:[2]

Եթե համեմատելու լինենք հայոց Բարեկենդանը մյուս երկրների հետ, ապա կտեսնենք, որ նա իր քույր տոներն ունի քրիստոնյա շատ երկրներում, որոնք հայտնի են հիմնականում Կառնավալներ անունով: Ռուսաստանում այդ տոնը կոչվում է Մասլենիցա: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դրանք բոլորն էլ խորհրդանշում են գարնան գալուստն ու բնության զարթոնքը և բավական նման են իրար:

Եվրոպական կառնավալներից ամենահայտնին Վենետիկյանն է, որը 11-13-րդ դարերից սկսած տեղի է ունենում Մեծ Պահքից մի քանի օր առաջ: Սկզբում կոչվել է կառնեսիալ՝ այսինքն մսակեր: Հաճախ կառնավալ են անվանում ողջ Բարեկենդանի ընթացքը, իսկ հինգշաբթին այսօր էլ կոչվում է մսակեր, կամ յուղոտ հինգշաբթի: Կառնավալի ընթացքում քաղաքային հրապարակում տեղի էին ունենում ժանգլյորների, ծաղրածուների, կերպարանափոխված, ծպտված կուզիկների ներկայացումներ, որոնք երգում, պարում էին, պատմում տարբեր առասպելական պատմություններ: Այս կերպարները մեր Բարեկենդանի ժամանակ փոխարինվում են ճաղատներով, այծի, արջի, կապիկի, կամ ուխտի կերպարանափոխություններով, որը Բարեկենդանին տալիս էր ինչ որ չափով կառնավալի բնույթ: Այսօր Վենետիկի կառնավալները կրում են հիմնականում տուրիստական բնույթ՝ շարունակվելով փետրվարի 6-ից մինչև 16-ը և պահպանելով իրենց ավանդական ոգին: [3]

Բարեկենդանի եվրոպական հանդիսությունների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նրանց հիմնական սկզբունքն էլ հայկականի նման լիակատար ազատությունն է՝ բոլոր կանոններից, որոնց պետք է խստորեն հետամուտ լինեին տարվա մյուս օրերին: Հարգանքը մեծերի նկատմամբ փոխարինվում է ծաղրով, հարևանների նկատմամբ՝ մտնելով նրանց տները, կանանց նկատմամբ՝ անհարգալից վերաբերմունքով և այլն: Մյուս համարժեք գիծը՝ յուղոտ ուտելիքի և մսի օգտագործումն է /եվրոպացիների մոտ հատկապես խոզի մսի /: Կառնավալն ավարտվում էր պարտությամբ: Նրան՝ կառնավալի խորհրդանիշ խրտվիլակին, դատապարտում էին մահվան և գցում խարույկի մեջ: [3]

Հետաքրքիր կառնավալներ են կազմակերպվում նաև Գերմանիայում: Տոնն այստեղ կոչվում էր Ֆաշինգ: Մեծ Պահքից առաջ, չորեքշաբթի օրը, որը կոչվում էր յուղոտ, ուտում էին 7-10 տեսակի յուղոտ և մսով կերակուրներ: Իրենց ճոխ կառնավալներով աչքի են ընկնում հատկապես Քյոլնը և Մյունխենը: Ամենուր հանդիսություններն ավարտվում են հրավառությամբ և ձմռան խորհրդանիշ տիկնիկի այրումով, կամ գետը գցելով:

Համաժողովրդական ուրախ տոնախմբության է վերածվում նաև ռուսական Բարեկենդանը՝ Մասլենիցան, որն այսպես է կոչվում շատ յուղոտ կերակուրներ օգտագործելու պատճառով: Այսպես է կոչվում նաև նրա խորհրդանիշը՝ հեթանոսական աստվածության, կամ կուռքի մարդակերպ պատկերումը, որին տոնի ընթացքում սահնակով պտտեցնում էին, ամենուր դիմավորում երգ ու պարով, ուրախ խաղերով, սահնակներով սահելով, բացականչելով՝ «Եկել է Մասլենիցան ...», իսկ վերջում քշում էին, այրում, կամ պատառոտում՝ ասելով. «Հեռացիր քանի դեռ ողջ ես»: Բարեկենդանի ժամանակ սահնակներով սահելը ոչ միայն հաճույք էր, այլև ուներ ծիսական նշանակություն. հաշվում էին, որ ով ավելի շատ կսահի, նրա վուշը ավելի բարձր կաճի: Ռուսաստանում Պետրոս 1-ի ժամանակներից սկսած կատարվում էին նաև եվրոպականից փոխառնված կառնավալներ:[1]

Բարեկենդանի սովորույթների նմանությունների շարքում ուզում ենք առանձնահատուկ նշել տիկնիկների դերը: Ամենանշանավոր «հայ» տիկնիկը Կարագյոզն էր, որին ուսումնասիրողները նույնացնում են եվրոպական Պանչի և ռուսական Պետրուշկայի հետ: Կարագյոզ անունն էլ նրանց կարծիքով առաջացել է քյարաուզ՝ պետրուշկա բառից: Հայոց Կարագյոզը «Ստվերների թատրոնի» գլխավոր հերոսն էր /թատրոնն այսպես է կոչվում մութ սենյակում, ճրագներով լուսավորվող սպիտակ սավանի հետևում տիկնիկների ստվերներով խաղ ներկայացնելու պատճառով/:[2]

Բարեկենդանի ավարտին հայոց մեջ պատրաստվում էր վերջին խորհրդանիշը՝ Ակլատիզը: Մեծ Պահքին նախորդող գիշերը, երբ բոլորը քնած են, մեծ տատը բոլորից թաքուն Ակլատիզ է պատրաստում և կախում թոնրի վերևում, կամ մեկ այլ երևացող տեղում: Ակլատիզը պետք է վախեցներ նրանց, ովքեր Պահքի շրջանում կփորձեին խախտել կանոնները: Սովորաբար այն պատրաստվում էր սոխից և 7 փետուրներից /4 սպիտակ, 3 սև /, բայց ամեն տանտիրուհի փորձում էր իր Ակլատիզն ավելի գեղեցիկ պատրաստել՝ հասցնելով դեկորատիվ արվեստի մակարդակի: Մրցակցության արդյունքում Ակլատիզը դարձավ մարդակերպ, որի թևերից ահաբեկելու նպատակով քարեր և կծու պղպեղներ էին կախում:[1]

Եթե Ակլատիզը կախված է, ուրեմն Բարեկենդանն ավարտված է...

Ծանոթագրություններ[խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Խառատյան-Առաքելյան Հ., Հայ ժողովրդական տոները, Երևան, 2005թ.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Մկրտչյան Ս., Տոներ, հայկական ժողովրդական ծեսեր, սովորույթներ, հավատալիքներ, Երևան, 2010թ.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Петросян Э., Праздники армян в контексте европейской куйьтуры, Ережан, 2011г.