Վերադարձված հողեր

Վերադարձված տարածքները ժամանակակից Լեհաստանի քարտեզի վրա (նախկինում Լեհաստան)

Վերադարձված հողեր (նաև Վերադարձված տարածքներ, ոչ պաշտոնապես՝ Գերմանական Լեհաստան, լեհ.՝ Ziemie Odzyskane, Ziemie Zachodnie), Լեհաստանում Գերմանիայի նախկին արևելյան տարածքների ընդունված անվանում: Այդ տարածքների մեծ մասը 1945 թվականին, Յալթայի և Պոտսդամի կոնֆերանսների պայմանների համաձայն, փոխանցվել է Լեհաստանին, ինչպես նաև 1945-1956 թվականներին ԽՍՀՄ-ի հետ երկկողմանի պայմանագրերի արդյունքում։

Սահմանների տեղափոխման և տարածքների վերագտնման փաստը որպես հետպատերազմյան ռեպարացիա լուրջ սոցիալ-տնտեսական հետևանքներ է ունեցել Լեհաստանի և լեհ ժողովրդի համար։ Դրանց ազդեցությունը լեհ-գերմանական հարաբերությունների վրա մշտապես մնացել է հակասական, քանի որ տարածքների փոխանցմանը ուղեկցել է զանգվածային փախուստն ու/կամ գերմանացիների հարկադիր տեղահանությունը Գերմանիա։

Տերմինաբանություն

«Վերադարձված հողեր» տերմինը, ըստ հեղինակների մտահղացման, պետք է արտացոլեր սլավոնական և, մասնավորապես, լեհական պատմական անցյալն այդ տարածաշրջաններում, որոնք ենթարկվել են երկարատև, այդ թվում՝ բռնի, գերմանացման միջնադարում և նոր ժամանակաշրջանում։ Լեհաստանը փաստացի կարողացել է վերադառնալ իր սահմաններին 10-11-րդ դարի սկզբին, Պյաստների դինաստիայի ժամանակներում։

Չնայած այն հանգամանքին, որ պոլաբները, մազուրները և սերբերը բնակեցրել էին այս հողերը դեռ 7-9-րդ դարերում, նրանք չկարողացել դիմակայել արևմտյան սահմաններում ուժեղացող գերմանական պետությունների ռազմական և քաղաքական-տնտեսական էքսպանսիային։ Անկախ Լեհաստանն իր պատմության վաղ փուլում փորձել է ազդեցություն ունենալ բալթյան սլավոնների ծայրամասային խմբերի վրա՝ հասնելով առավելագույն վերահսկողության 10-րդ դարի վերջին, սակայն 1018 թվականին լեհական վերահսկողությունը Պոմերանիայի և Օդերի ավազանի նկատմամբ վերջնականապես կորսվեց։ Պոմերանիայում իշխող սլավոնական Գրիֆիչների դինաստիան ձեռք բերեց Սրբազան Հռոմեական կայսրության ենթակայություն՝ որպես կայսերական իշխաններ և խորը ինտեգրվել է գերմանական պետությունների քաղաքականությանը (տես Էրիկ Պոմերանացի)։ Քաղաքները ձեռք են բերել ինքնակառավարում (Լյուբեկյան, Մագդեբուրգյան իրավունք) և դարձել Հանզայի անդամներ։ Ռեֆորմացիայի ընթացքում Պոմերանիայի բնակիչները հիմնականում լյութերականություն ընդունել են, ինչը նրանց էլ ավելի հեռացրեց կաթոլիկ Լեհաստանից։ 17-րդ դարում Գրիֆիչների դինաստիան դադարեց գոյություն ունենալ, և նրանց տիրույթները բաժանվել են Վեսթֆալիայի խաղաղության պայմանագրով Բրանդենբուրգի և Շվեդիայի միջև։

Քյորզոնի գիծ

Դիմացի Շլեզիան դինաստիական ժառանգության ճանապարհով 15-րդ դարում անցավ Չեխիայի թագավորներից Ավստրիայի Հաբսբուրգներին։ Այս բոլոր գործընթացները ուղեկցվում էին վերաբնակիչների ներհոսքով հին գերմանական տարածքներից և բնակչության խառնմամբ։ Պոմերանական բարբառները տեղը զիջում էին ավելի հեղինակավոր Հանզեի գերմաներեն լեզվին՝ այն ժամանակվա Բալթյան ծովի առափնյա գոտու հիմնական առևտրական և արհեստավորական լեզվին։

Լեհաստան 960 - 992

Պրուսական պետությունը, Լեհաստանի բաժանման ընթացքում Ավստրիայի և Ռուսաստանի հետ, իր Շլեզիայում և Պոմերանիայում ունեցած հին տիրույթներին ավելացրեց մի շարք հարակից տարածքներ (Պոզնան)։ 19-րդ դարի վերջին արդյունաբերական զարգացած տերությունները սկսել են իրականացնել բնակչության մշակութային և լեզվական համախմբման քաղաքականություն․ Ռուսական կայսրությունում փորձեր արվում էին իր արևմտյան գուբերների գիրը փոխել կյուրեղագրի, իսկ Ֆրանսիայում կրթական քաղաքականություն էր վարվում տարածաշրջանային բարբառները դուրս մղելու (Բրետան) ուղղությամբ։ Պրուսիան նույնպես փորձում էր արգելել լեհերենով կրթությունը։ Պոզնանի Մեծ իշխանությունը աստիճանաբար կորցրեց իր ինքնավարությունը, և այնտեղ լեհերի մասնաբաժինն անընդհատ նվազում էր։

Միաժամանակ, արդյունաբերական կենտրոնների աճի գործընթացում, հին գերմանացված տարածքներ (Արևմտյան Շլեզիա, Պոմերանիա) ուժեղանում էր գյուղական բնակչության ներհոսքը Լեհաստանի խորքից։

«Մենք այստեղ երեկվանից չենք»

1917 թվականից հետո ստեղծված անկախ Լեհաստանը սեփական ուժերով չէր կարողանում վերադարձնել արևմտյան լեհական տարածքները, չնայած Գերմանիայի պարտությանը Առաջին համաշխարհային պատերազմում (բացառություն կազմել են Արևմտյան Պրուսիան, ներառյալ ռազմավարական կարևորության Լեհական միջանցքը, և Պոզնանը)։ Սահմանը հաստատվեց Անտանտի տերությունների կողմից՝ մոտավորապես այն գծով, որտեղ լեհական բնակչության գերակշռությունը փոխարինվում էր գերմանականով։ Լեհ ապստամբների փորձերը սահմանը դեպի արևմուտք տեղափոխելու, որոնք հայտնի են որպես Շլեզյան ապստամբություններ, հանդիպել են գերմանական աշխարհազորի դիմադրությանը և անհաջողության մատնվել են։ Այդ ժամանակահատվածում Լեհական պետության ջանքերը կենտրոնացած էին ռազմական հակամարտությունների վրա Ուկրաինական Ժողովրդական Հանրապետության (Գալիցիա, Լվով), երիտասարդ Լիտվական պետության (Վիլնյուսի շրջան) և դեռևս չամրապնդված ԽՍՀՄ-ի հետ՝ այսպես կոչված Արևելյան Կրեսների համար։ Սակայն 1939 թվականի Լեհաստանի բաժանումը ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև վերջ դրեց այդ ծրագրերին

Լեհաստան 14-03-1945

Լեհաստանին Օդերի այն կողմում գտնվող տարածքների փոխանցումը նախևառաջ աջակցեց հենց Խորհրդային Միությունը, որի զորքերը զբաղեցրին այդ տարածքները Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում։ Շուտով խորհրդային զորքերին միացան նաև լեհական զորքերը։ Դաշնակից երկրների առաջնորդները՝ Ֆրանկլին Ռուզվելտը ԱՄՆ-ից, Ուինսթոն Չերչիլը Մեծ Բրիտանիայից և Իոսիֆ Ստալինը ԽՍՀՄ-ից, համաձայնել են, որ Լեհաստանի սահմանները պետք է տեղաշարժվեն դեպի արևմուտք (չնայած նրանք չեն նշել՝ որքան հեռու), ինչպես նաև այդ տարածքներից գերմանական բնակչության վտարման վերաբերյալ։ Նրանք այդ մասին տեղյակ պահել են Լեհաստանի և Չեխոսլովակիայի կառավարություններին:

Խորհրդային իշխանությունները գերմանական տարածքների փոխանցումը Լեհաստանին ընկալում էին որպես համարժեք փոխհատուցում Լեհաստանից 1939 թվականին պոկված տարածքների դիմաց, թեև արևելքում ԽՍՀՄ-ը մինչև 1947 թվականը Լեհաստանին է վերադարձրել Պոդլյաշիեն Բելոստոկով և Նադսանիեն։

Այնուամենայնիվ, Լեհաստանի ընդհանուր տարածքը 1947 թվականին 77,000 կմ²-ով փոքր էր 1939 թվականի համեմատ (Բելգիան և Նիդեռլանդները միասին վերցրած), ինչը մասամբ փոխհատուցվում էր երկրի հասանելիության մեծացմամբ Բալթիկ ծովին, ինչպես նաև նախկին գերմանական տարածքներում ավելի զարգացած լոգիստիկ ենթակառուցվածքներով։ Սակայն պատերազմի տարիներին մեծ վնասներ էին կրել բազմաթիվ կարևոր վարչական և արտադրական շենքեր։

Ընդհանուր առմամբ, համաձայն Պոտսդամի կոնֆերենցիայի (հուլիս-օգոստոս 1945) որոշումների, որոնց հաջորդեց Խորհրդա-լեհական պայմանագիրը (1945) (օգոստոսի 16), անկախ Լեհաստանին միացվել են Գերմանական կայսրության արևելյան տարածքները, որոնք գտնվում էին Օդեր-Նեյսե սահմանագծից արևելք․ մասնավորապես՝ Արևմտյան Պրուսիայի մի մասը, Շլեզիայի մի մասը, Արևելյան Պոմերանիան, Արևելյան Բրանդենբուրգը (Նոյմարկ), նախկին Ազատ քաղաք Դանցիգը, ինչպես նաև Շչեցինի շրջանը՝ գետից արևմուտք գտնվող տարածքով։

Պոմերանիա

Պոմերանիայի (արևմտապոմերանական) վերադարձված հողերի հատվածները մի քանի անգամ անցել են լեհական իշխանության տակ 10-րդ դարի վերջից, երբ Մեշկո I-ն ձեռք բերեց դրանց զգալի մասը։ Մեշկոյի որդին՝ Բոլեսլավ I-ը, 1000-1005/07 թվականներին Կոլոբժեգի շրջանում հիմնել է եպիսկոպոսություն, մինչև այդ տարածքը կրկին կորցվեց։ Չնայած լեհական իշխանների հետագա փորձերին վերահսկողություն սահմանել պոմերան ցեղերի նկատմամբ, Բոլեսլավ III Կռիվոստին միայն մասնակի հաջողության հասավ 1116-1121 թվականների մի քանի արշավների արդյունքում։ Հաջող քրիստոնեական քարոզչություններ անցկացվել են 1124 և 1128 թվականներին, սակայն երբ Բոլեսլավը մահացավ 1138 թվականին, Արևմտյան Պոմերանիայի մեծ մասը (Գրիֆինների դինաստիայի վերահսկողության տակ գտնվող շրջանները) այլևս Լեհաստանի վերահսկողության տակ չէր։

Պիաստ ամրոց Օպոլեում, լուսանկարվել է 1925 թվականին

Արևմտյան Պոմերանիայի առավել արևելյան հատվածը (ներառյալ Սլուպսկ քաղաքը) 13-րդ դարում Արևելյան Պոմերանիայի մաս էր կազմում, որը կրկին ինտեգրվեց Լեհաստանի հետ, իսկ 14-րդ և 15-րդ դարերում ձևավորեց դքսություն, որի իշխանները վասալներ էին Յագելլոնյան Լեհաստանի։ Հաջորդ դարերի ընթացքում Արևմտյան Պոմերանիան մեծապես գերմանացվեց, թեև այնտեղ շարունակում էր գոյատևել փոքր սլավոնական կամ լեհական փոքրամասնություն։ Տեղաբնիկ սլավոնները և լեհերը ենթարկվել են խտրականության գերմանացի վերաբնակիչների կողմից, որոնք 16-րդ դարից սկսած տեղական մակարդակում ընդունում էին խտրական կանոններ, օրինակ՝ արգելում էին սլավոններից/լեհերից ապրանքներ գնել կամ նրանց անդամակցել արհեստավորական գիլդիաներին։

Պոմերանիայի դքսությունը, Գրիֆինների տեղական դինաստիայի ղեկավարությամբ, գոյություն ունեցավ ավելի քան 500 տարի, մինչև 17-րդ դարում այն բաժանվեց Շվեդիայի և Բրանդենբուրգ-Պրուսիայի միջև։ 20-րդ դարի սկզբին Պոմերանիայի նահանգում (Արևելյան Պոմերանիայի արևելքում, Արևմտյան Պրուսիայի սահմանի մոտ) ապրում էր մոտ 14,200 լեհերեն խոսող բնակիչ և 300 կաշուբերեն խոսող (Լեբա լճի և Գարդնո լճի մոտ)՝ նահանգի գրեթե 1,7 միլիոն բնակչության ընդհանուր թվով։

Տարածաշրջանի շատ քաղաքներում լեհական համայնքները, ինչպիսիք են Շչեցինը և Կոլոբժեգը, բախվել են ուժեղացած ճնշումների, երբ նացիստները 1933 թվականին եկան իշխանության Գերմանիայում։

Շչեցին

Առավել լարված իրավիճակ էր ստեղծվել Շչեցինի (Շտետտին) շրջանում, որի փոխանցումը գերմանացիների համար ծայրաստիճան ցավոտ էր, քանի որ քաղաքը գտնվում էր կարևոր սահմանային գետի գետաբերանից դեպի արևմուտք, և նրա միացումը Լեհաստանին իրականացվեց միայն խորհրդային միջնորդությամբ մինչև 1956 թվականը։

Հետևանքներ

Լեհական և խորհրդային իշխանությունները շուտով ձեռնամուխ եղան գերմանական բնակչության բռնի արտաքսմանը, որը, չնայած պատերազմական տարիներին զանգվածային արտագաղթին և կորուստներին, 1946 թվականի մարդահամարի տվյալներով դեռևս կազմում էր 2,3 միլիոն մարդ կամ 41% փոխանցված տարածքների բնակչության։ Միայն փոքրաթիվ գերմանացիներ մնացին Լեհաստանում, հիմնականում՝ խառը ընտանիքների անդամներ։ Սկսվեց մնացած գերմանացիների լեհականացումը։

Վտարված գերմանացիների փոխարեն Լեհաստան էին ժամանում լեհեր, ովքեր կամ հեռացել էին ԽՍՀՄ-ից, կամ վտարվել էին նրան հանձնված Կրեսների տարածքներից։ Արևմտյան Լեհաստանի վերաբնակեցման գործում առանձնահատուկ դեր ունեցան Լվովի և Տերնոպոլի լեհերը, որոնցից ավելի քան 100,000-ը տեղահանվել են Արևմուտք։

Բացի այդ, Արևելյան Լեհաստանից (Զաբուժե, Պոդլյաշիե) 150,000 ուկրաինացիներ տեղափոխվել են նոր տարածքներ «Վիսլա» գործողության ընթացքում։

Քաղաքականություն

Տարածքների փոխանցումը կարևոր քաղաքական հետևանքներ ունեցավ Լեհաստանի համար՝ ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին քաղաքականության մեջ։ Պատերազմից հետո Լեհաստանի նոր իշխանությունները հիմնականում ակտիվորեն աջակցում էին խորհրդամետ քաղաքական ուղեգծին, քանի որ հենց ԽՍՀՄ-ի հետ համագործակցությունն էր, որ բերեց երկրին նոր տարածքներ։

Լեհական ինտելեկտուալ շրջանակները չէին համակրում ԽՍՀՄ-ին, սակայն կարծում էին, որ հենց Խորհրդային Միությունն էր, որ երկրին «առաջ մղեց» դեպի Արևմտյան Եվրոպա, հատկապես Շչեցինի միացումից հետո։

Ժամանակի ընթացքում, երբ «Վերադարձված տարածքներում» պոլոնիզացիան խորացավ, Լեհաստանի խորհրդամետ կողմնորոշումը սկսեց կորցնել իր նշանակությունը, քանի որ գերմանացիների մասնաբաժինը երկրում նվազեց մինչև 1%-ից էլ պակաս։

Սակայն Լեհաստանի՝ Եվրոպական միություն մուտքը անսպասելի խնդիրների պատճառ դարձավ։ Այսպես, լեհերը հանկարծ բախվել են սեփական հողերի զանգվածային գնման, ինչպես նաև գերմանացի քաղաքացիների կողմից բռնագրավված գույքի վերականգնման (ռեստիտուցիա) (հատկապես՝ բալթյան երկրների օրինակով) հնարավորությանը, որոնցից շատերն այս «վերադարձված տարածքների» բնիկներ էին կամ նրանց հետնորդները։

Տնտեսություն

Նախկին գերմանական և բնիկ լեհական տարածքների զարգացման մակարդակի տարբերությունը շարունակում է մնալ էական և ընկալվում է հենց լեհերի կողմից, թեև այդ տարբերությունները հետպատերազմյան շրջանում աստիճանաբար նվազել են։

Տնտեսական տարբերությունները «վերադարձված» և բնիկ տարածքների միջև արտացոլվում են նաև լեհերի քաղաքական նախասիրություններում։ Այս հանգամանքը, մասնավորապես, բացատրում է Լեհաստանի հյուսիս-արևմուտքի բնակիչների քաղաքական նախասիրությունների զգալի տարբերությունը երկրի հարավ-արևելքի և կենտրոնական շրջանների ընտրողների նախասիրություններից՝ խորհրդարանական հերթական ընտրությունների