Jump to content

Վարչական բաժանումներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Վարչական բաժանումներ[1] (նաև վարչական միավորներ[2][3][4], վարչական շրջաններ[5], ենթապետական կառույցներ կամ կազմող նահանգներ, ինչպես նաև բազմաթիվ նմանատիպ ընդհանուր տերմիններ), աշխարհագրական տարածքներ, որոնց բաժանվում է տվյալ անկախ և ինքնիշխան պետությունը։ Նման միավորը սովորաբար ունի վարչական իշխանություն, որն իր տարածքի համար կարող է կայացնել վարչական կամ քաղաքական որոշումներ[3]։ Վարչական բաժանումները հաճախ օգտագործվում են որպես բազմանկյուններ գեոտարածական վերլուծության մեջ[6]։

Նկարագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորաբար ինքնիշխան պետությունները ունեն վարչական բաժանման մի քանի մակարդակ։ Գլխավոր (ամենամեծ) վարչական բաժանումների տարածված անվանումներն են․ նահանգներ (ենթապետական նահանգներ, այլ ոչ թե ինքնիշխան պետություններ), պրովինցիաներ, երկրամասեր, մարզեր և շրջաններ։ Դրանք, իրենց հերթին, հաճախ բաժանվում են ավելի փոքր վարչական միավորների, որոնք կարող են կոչվել կոմարկաներ, շրջաններ, որոնք էլ հետագայում բաժանվում են համայնքների, կոմունաների կամ ավանների՝ կազմելով ամենափոքր բաժանման միավորները (տեղական ինքնակառավարում)։ Որոշ վարչական բաժանման անվանումներ (օր.՝ դեպարտամենտներ, կանտոններ, պրեֆեկտուրաներ, կոմսություններ կամ գավառապետություններ) կարող են օգտագործվել թե՛ հիմնական, թե՛ երկրորդ, թե՛ երրորդ մակարդակի բաժանումների համար[7]։

Վարչական բաժանումների մակարդակներն ու կառուցվածքը մեծապես տարբերվում են՝ կախված երկրից (երբեմն նույնիսկ՝ մեկ երկրի ներսում)։ Սովորաբար որքան փոքր է երկիրը (տարածքով կամ բնակչությամբ), այնքան քիչ մակարդակներ ունի վարչական բաժանումներում։ Օրինակ՝ Վատիկան քաղաքը ընդհանրապես վարչական բաժանումներ չունի, իսկ Մոնակոն ունի միայն մեկ մակարդակ (երկուսն էլ քաղաք-պետություններ են), մինչդեռ Ֆրանսիան և Պակիստանը ունեն հնգական մակարդակ։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները բաղկացած է նահանգներից, տիրապետություններից, տարածքներից և դաշնային շրջանից, որոնք ունեն տարբեր քանակի ենթաբաժանումներ։

Երկրի հիմնական վարչական բաժանումը երբեմն կոչվում է «առաջին մակարդակի (կամ առաջին կարգի) վարչական բաժանում» կամ «առաջին վարչական մակարդակ»։ Դրան հաջորդող բաժանումը կարող է կոչվել «երկրորդ մակարդակի վարչական բաժանում» կամ «երկրորդ վարչական մակարդակ» և այդպես շարունակ[1][4]։ Այլընտրանքային տերմինաբանություն է առաջարկում Վիճակագրական տարածքային միավորների անվանացանկը (NUTS), որի համաձայն հիմնական բաժանումը համարվում է երկրորդ մակարդակ կամ NUTS-2[8][9]։

Վարչական բաժանումները գաղափարապես տարբերվում են կախյալ տարածքներից. նախորդները պետության անբաժան մաս են, իսկ վերջիններս գտնվում են միայն որոշակի ցածրակարգ վերահսկողության ներքո։ Սակայն "վարչական բաժանում" տերմինը կարող է ներառել նաև կախյալ տարածքները, ինչպես նաև ընդունված վարչական բաժանումները (օրինակ՝ երկրաչափական տվյալների բազաներում)։

Ֆեդերացիայի կազմում միավորված համայնքներն ավելի հստակ անվանվում են դաշնային նահանգներ։ Ֆեդերացիոն նահանգը կարող է կոչվել պրովինցիա, տարածաշրջան, կանտոն, երկիր, գավառ, մարզ, էմիրություն կամ պետություն[10][11][12]։ Վարչական միավորները, որոնք չեն գտնվում ֆեդերացիայի կամ կոնֆեդերացիայի մեջ, բայց ունեն ավելի մեծ ինքնավարություն կամ ինքնակառավարում, քան երկրի մյուս տարածքները, կարող են համարվել ինքնավար շրջաններ կամ փաստացի կազմող պետություններ։ Այսպիսի հարաբերությունները որոշ հեղինակների մոտ կոչվում են ֆեդերացիա կամ անկանոն ֆեդերալիզմ[13]։ Օրինակ՝ Ուզբեկստանի կազմում գտնվող Քարաքալփակստանի ինքնավար հանրապետությունը[14][15]։

Օրինակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Համաշխարհային քաղաքական տարաձայնություններ

Տերմինաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր երկրներում անգլերենից ոչ անգլերեն լեզուներ թարգմանելիս տերմինների համատեղելիությունը հաճախ դժվարությամբ է ապահովվում։ Շատ օրինակներում, հատկապես բրիտանական մշակութային ազդեցությունից առաջացած տերմինների դեպքում, փոքր բնակչությամբ տարածքները կարող են կրել անուն, որն ակնկալելի է ավելի մեծ կամ ավելի փոքր միավորի համար։ Այստեղ չկա հստակ կանոն, քանի որ «քաղաքականությունն ամբողջությամբ տեղային է», ինչը շատ լավ արտացոլում է այս անվանումների հարաբերական համակարգային անճշտությունը[16]։

Ինքնակառավարման ոլորտում այս բոլոր ձևերը հնարավոր է հանդիպեն անգամ մի ուղու վրա, որը հիմնականում անցնում է գյուղական և անմարդաբնակ տարածքով։ Քաղաքային վարչատարածքային բաժանումները հանդիսանում են տեղական և մարզային իշխանությունների վարչական բաժանմունքներ, որոնց միջև հարաբերություններն ու սահմանումները կախված են տեղական ինքնակառավարման օրենքներից, ավանդույթներից և պետական կարգավորումներից[17]։

Բրիտանական մշակութային ժառանգության մեջ որոշ տարածքային միավորներ սկզբում շատ մեծ էին (օրինակ՝ մեծ գավառներ), որոնք ժամանակի ընթացքում բաժանվել են մի քանի փոքր միավորների։

Այս միավորների ներսում կան խոշոր և փոքր քաղաքներ կամ քաղաքներ, որոնք կարող են լինել կամ չլինել շրջանային կենտրոն։ Կախված երկրից, որոշ մեծ քաղաքներ կարող են տարածվել մի քանի գավառների վրա, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև պետական կամ մարզային սահմանների վրա, բայց հազվադեպ են ընդգրկվում մեկ տեղական ինքնակառավարման մարմնի ներքո[18]։

Շատ քույր քաղաքներ ունեն ջրային սահմաններ, որոնք հաճախ հանդիսանում են ինչպես քաղաքների, այնպես էլ գավառների սահման։ Օրինակ՝ Քեմբրիջն ու Բոստոնը, Մասաչուսեթս նահանգը արտաքինից կարող են թվալ որպես մեկ խոշոր քաղաք, սակայն տեղական մակարդակում նրանք մշակութային առումով տարբեր են և գտնվում են տարբեր վարչություններում։

Ցանկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքային կամ գյուղական տարածքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս միավորված տարածքների ընդհանուր տերմինները ներառում են՝ «քաղաքային համայնք», «նվաճում» կամ «ներգաղթ», «տարածաշրջան» և «բնակեցված տարածք»:

  • Թաղամաս, բուրգ կամ "Բորո"
  • Քաղաք
  • Գյուղ
  • Տեղական սպասարկման տարածք
  • Կոմսություն
  • Քաղաք
  • Գյուղ
  • Վարչական շրջան

Բնիկ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Ցեղ
  • Հնդկական պահոց
  • Հնդկական արգելոց
  • Խումբ
  • Ռանչերիա

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 «Administrative divisions - The World Factbook». Central Intelligence Agency. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 25-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 26-ին.
  2. ↑ «General maps | Geospatial, location information for a better world». United Nations. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 26-ին.
  3. 1 2 «02003R1059-20191113». EUR-Lex (անգլերեն). Article 3(1). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 25-ին.
  4. 1 2 «Global Administrative Unit Layers (GAUL)». GeoNetwork. FAO. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին.
  5. ↑ «OECD Glossary of Statistical Terms - Administrative regions Definition». OECD Statistics. 2004 թ․ օգոստոսի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 27-ին.
  6. ↑ «Polygon Simplification for the Efficient Approximate Analytics of Georeferenced Big Data».
  7. ↑ «UNSD — Methodology». unstats.un.org. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 10-ին.
  8. ↑ «Overview - NUTS - Nomenclature of territorial units for statistics - Eurostat». ec.europa.eu. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 10-ին.
  9. ↑ «Second Administrative Level Boundaries | Geospatial Information Section & Statistics Division | United Nations». unsalb.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 4-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 26-ին.
  10. ↑ Bird, Richard M (2009). «Overview: Constituent units risk lengthy dependency on federal aid». Forum of Federations. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ դեկտեմբերի 18-ին. Վերցված է 2009 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
  11. ↑ The Australian National Dictionary: Fourth Edition, pg 1395. (2004) Canberra. 978-0-19-551771-2.
  12. ↑ California Արխիվացված 2015-05-04 Wayback Machine. Encyclopædia Britannica. Accessed 2009-11-01.
  13. ↑ Stepan, Alfred (1999), «Federalism and Democracy: Beyond the U.S. Model» (PDF), Journal of Democracy, 10 (4): 19–34, doi:10.1353/jod.1999.0072, S2CID 201765897(չաշխատող հղում)
  14. ↑ International Covenant On Civil And Political Rights Արխիվացված 2017-10-10 Wayback Machine, p 5. United Nations Human Rights Committee. Accessed 2009-11-01.
  15. ↑ «Karakalpakstan | Uzbekistan, Map, & Facts | Britannica». www.britannica.com (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 10-ին.
  16. ↑ Hendriks, Frank; Lidström, Anders; Loughlin, John, eds. (2010 թ․ նոյեմբերի 4). The Oxford Handbook of Local and Regional Democracy in Europe (անգլերեն). Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780199562978.001.0001. ISBN 0-19-956297-0.
  17. ↑ Territorial Choice: The Politics of Boundaries and Borders. {{cite book}}: |first= missing |last= (օգնություն)CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
  18. ↑ «A Charter for local democracy».

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • SALB Արխիվացված 2014-01-15 Wayback Machine Second Administrative Level Boundaries (SALB) programme of the United Nations.
  • Statoids, an international convention with standardized two-letter-based multi-level summaries of administrative divisions worldwide (e.g. GH.AH.AS represents Adansi South (AE) in the Accra Home (AH) region of Ghana (GH)).
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Վարչական_բաժանումներ&oldid=10436869» էջից