Վարանդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Վարանդ
Varand2.jpg
Ծնվել էմարտի 10, 1954(1954-03-10) (65 տարեկան)
ԾննդավայրԹեհրան, Իրան
ՔաղաքացիությունFlag of Armenia.svg Հայաստան
Մասնագիտությունլեզվաբան, բանաստեղծ և թարգմանիչ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Մովսես Խորենացու մեդալ

Վարանդ Քիորքչեան (Սուքիաս Հակոբի Գուրջյան, ծնվ. է 1954 թ. Թեհրան), իրանահայ բանաստեղծ և թարգմանիչ։

Իրանահայ նկարիչ, ասմունքող, բանաստեղծ եւ թարգմանիչ Վարանդը (բուն անունով՝ Սուքիաս Քիւրքչեան), ծնւել է 1954 թ. Թեհրանում՝ Ցեղասպանութիւնից վերապրածների գերդաստանում։ Տարրական եւ միջնակարգ կրթութիւնն ստացել է Թեհրանի հայոց ազգային «Քուշեշ-Դաւթեան» դպրոցում։ 1978-79 թթ. եղել է Փարիզում եւ Անգլիայում, աշխատել եւ հետեւել արւեստի ու լեզւի դասընթացներին։ Ուսանել է հայերէնագիտութիւն՝ Թեհրանի Ազատ համալսարանի օտար լեզուների ֆակուլտետում, ուր եւ դասաւանդել է իբրեւ հայոց լեզւի եւ գրականութեան դասախօս։ Անց է կացրել նաեւ Արւեստից պատմութեան դասընթացների մագիստրական շրջանը։ 2000 թ. Էջմիածնի «Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ» համալսարանից արժանացել է դոկտորական կոչման։ Վարանդը նախ ընդունակութիւն է ցուցաբերել երաժշտութեան եւ կերպարւեստի մէջ, սովորել հայ եւ օտարազգի վարպետների մօտ, միջնակարգում շահել գեղանկարչական Ա ցիկլի մրցանակ՝ բովանդակ մայրաքաղաքում, ապա իր գրական առաջին փորձերը կատարել է «Ալիք պատանեկան» երկշաբաթաթերթում։ Այնուհետեւ աշխատակցել է Հայաստանի եւ Սփիւռքի մի շարք հանդէսներին։ Նրա բանաստեղծութիւնների առաջին ժողովածուն՝ «Արեւի ճամբով», լոյս է տեսել 1972 թ.՝ Թեհրանում, ապա հրատարակել է բանաստեղծութիւնների ու պոէմների աւելի քան երեք տասնեակ հաւաքածոներ, որոնցից «Բոհեմական օրագիրը», «Մեղքի վարդերը», «Կրկներեւոյթը» (Միրաժ) եւ «Կարօտի նշխարներ»-ը շահել են «Ս. Ներսէս Շնորհալի», Հայաստանի «Վահան Թեքէեան» եւ Բէյրութի «Գէորգ Մելիտինեցի» գրական առաջին մրցանակները՝ 1998-ին եւ 2012-ին՝ (կրկնակի անգամ)։ 1990 թւին՝ հայ ժողովրդի վերջին 100-ամեայ զինեալ պայքարին նւիրւած բանաստեղծութեան համար՝ արժանացել է առաջին մրցանակին։ 1980-1995 թթ. Վարանդը եղել է Թեհրանի «Գեղարդ» երիտասարդական հրատարակչութեան եւ Հայկաշէնի «Ներսէս Շնորհալի» Գրական-Մշակութային ֆոնդերի կենտրոն-գրասենեակի վարիչ։ Հայաստանի «Հայ միասնութեան խաչ» կազմակերպութեանը կատարած բարոյական օժանդակութեան համար պարգեւատրւել՝ Ա. Մանթաշեանի անւան պատւոգրով։ Վարանդը մաս է կազմել իրանահայ թեմերի ազգային պատւիրակութեանց՝ արտասահմանեան ուղեւորութիւնների մէջ, Հայ Դատին ու մշակոյթին նւիրւած թեմաներով եւ ասմունքներով ելոյթներ ունեցել «Սորբոն» համալսարանում, միջին արեւելեան եւ եւրոպական երկրներում։ Հայաստանի Գրողների միութեան հրաւէրով՝ 1994 թ. Վարանդը այցելել է հայրենիք, միութեան այն ժամանակւայ նախագահ Վահագն Դաւթեանի միջոցով անդամագրւել Հայաստանի Գրողների միութեան։ Նոյն թւականին պարգեւատրւել՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի անւան շքանշանով։ 1997 թ. Հալէպում լոյս է տեսել դոկտ. Թորոս Թորանեանի գրչին պատկանող «Իրանահայ ոգեշունչ բանաստեղծը՝ Վարանդ» հատորը։ 1997-98 թթ. անւանի կինոքննադատ-ռեժիսոր Զաւէն Ղուկասեանը պատրաստել է «Այսօրւայ բանաստեղծը՝ Վարանդ» ժապաւէնը՝ Իրանի պետական ռադիօ-հեռուստատեսութեան հովանաւորութեամբ։ Վարանդի ընտրանին պարսկերէնի է թարգմանել ու հրատարակել պարսիկ անւանի հայագէտ ու թարգմանիչ Ահմադ Նուրիզադէն։ Բազմաթիւ անգամներ բեմականացւել են նրա «Առիւծասպանն ու արքան», «Նեմեսիսը», «Դերւիշ»-ն ու «Մեծ ջահակիրը» ստեղծագործութիւնները,‎ ֆրանսիացի Ռոբեր Թոմայից թարգմանւած «Թակարդ»-ը պիէսան՝ Թեհրանում եւ այլուր։ Հայաստանում քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակելու 1700-ամեակի նախօրեակին քաղաքապետի պաշտօնական հրաւէրով՝ Վարանդը ընտանիքով եղել է Ս. Էջմիածնում, ելոյթներ ունեցել կրթամշակութային օջախներում։ 1994 թ. Երեւանում, Թեհրանում, Թաւրիզում, Կիպրոսում եւ այլուր նշւել է Վարանդի գրական գործունէութեան 25-ամեակը (հետագայում՝ 30-ամեակը), յոբելեանական հանդէսներով ու գրական երեկոներով։ Նրա գրւածքներից հարիւրաւոր կտորներ ձայնագրւել են երգչախմբերի եւ անհատ երգիչների համար։ 2002 թ. Վարանդի բառերի հիման վրայ գրւած «Կարաւան» երգը մրցանակ է շահել Երեւանի «Դօ-Ռէ-Մի» էստրադային երգի միջազգային փառատօնում։ 2001 եւ 2002 թթ. ԱՄՆ-ի «Իւ. Սի. Էլ. Էյ.» համալսարանի եւ Հայաստանի Գրողների միութեան կողմից ստացել է պաշտօնական հրաւէր՝ մասնակցելու Հայ գրողների համաշխարհային համագումարներին։ 2004 թ. նախագահել է իրանահայ պատւիրակութեանը՝ Հայ գրողների համահայկական համագումարում՝ Երեւանում, որի ընթացքում պարգեւատրւել է Մշակոյթի զարգացման բարեգործական հիմնադրամի ոսկէ շքանշանով։ 2004-2006 թւականին մեքսիկուհի հասարագէտ Վերոնիկա Կաստրօն եւ դոկտ. Ա. Գիվեանը պատրաստել են իրանահայութեան վերաբերող «Lullaby» վաւերագրական ֆիլմը, որում առանցքային կերպարը հանդիսացել է Վարանդը։ 2006 թ. հրաւիրւել է Լոնդոն, ելոյթներ ունեցել «SOAS» եւ «Օկսֆորդ» համալսարաններում եւ այլ կենտրոններում։ Այդ շրջանում, քննութիւններ յանձնելով, արժանացել է Արւեստի վարպետի դոկտորի կոչմանը։ Նոյն թւականին Կանադայում թողարկւած նրա «Ահա, այս ես եմ» երգերի խտասալիկը (CD) շահել է Համահայկական մրցանակ։ Վարանդի բնագրից թարգմանած «Լեդի Մակբէթի անիծեալ ճակատագիրը» մենախաղը՝ 2007 թ. ամռանը բեմադրւել է Երեւանի Շեքսպիրեան փառատօնում։ 2008 թ. յուլիսի 6-ից 12-ը Հայաստանում եւ Արցախում կայացած Գրողների համահայկական 4-րդ համաժողովին պարգեւատրւել է ՀՀ Մշակոյթի նախարարութեան ոսկէ շքանշան-մեդալով, ԼՂՀ-ի Գրողների միութեան «Եղիշէ»-ի անւան տարեկան մրցանակով։ Նոյն թւականին Վարանդը ընտրւել եւ պաշտօնապէս գրանցւել է իբրեւ Անգլիայի Միջազգային բանաստեղծների եւ երգահանների ընկերակցութեան մնայուն անդամ (The Guild of international songwriters and composers)։ Դեռ 90-ականների սկզբին, անւանի ճարտարապետ-յուշարձանագէտ դոկտոր Արմէն Հախնազարեանի միջոցով արձանագրւել է արձակագիրների եւ պոէտների «Pen» միջազգային կազմակերպութեանը։ 2010 թ. կրկին գլխաւորել է ԻԳՄ-ի պատւիրակութիւնը Հայաստանում կայացած հայ գրողների 5-րդ համագումարում, ուր պարգեւատրւել է Սփիւռքի նախարարութեան պատւոգրով։ 2012 թ.՝ Անկախութեան տօնի առիթով ՀՀ նախագահի կողմից պարգեւատրւել է «Մովսէս Խորենացի» շքանշանով։ 2012 թւականից Վարանդի երգերից գրանցւել են ՀՀ «Հայհեղինակ» հասարակական կազմակերպութիւնում։ Մասնակցել է գեղանկարչական ցուցահանդէսների։ 2013 թ. ապրիլին պաշտօնապէս հրաւիրւել ու մասնակցել է ԻՒՆԵՍԿՕ-ի հաստատումով Հայաստանում կայացած Պոէզիայի առաջին միջազգային փառատօնին, ուր 30 տարբեր երկրներից մասնակցել են շուրջ 50 լաւագոյն բանաստեղծներ, եւ լոյս տեսել համաշխարհային պոէզիայի ստւար, երկլեզւեան «In the begining was the word» անտոլոգիայում։ 2013 թ. ձմռան սկզբին Վարանդի իտալերէնի թարգմանւած գործերին նւիրւած «Գրական երեկոյ» է նախաձեռնւել նոյն երկրի Գրողների միութեան կողմից, ուր առաջադրւել է Եւրոպայի գրող. միութեան անդամ՝ Իտալիայի կողմից։ 2014 թ. գարնանը ՀԳՄ «Գրական թերթ» օրգանը միութեան եւ խմբագրութեան անունից շնորհաւորել է նրա 60-ամեակը ՝ մի ամբողջ էջ յատկացնելով նոր եւ անտիպ նրա ստեղծագործութիւններին։ Նոյն թւականի ապրիլի 10-ից 19-ը Հայաստանի Գիւմրի քաղաքում իրանականացած երաժիշտ-կատարողնեի «Վերածնունդ» միջազգային մրցոյթ-փառատօնում՝ Վարանդի գրչին պատկանող տողերի վրայ մայեստրօ Ռազմիկ Օհանեանի միջոցով՝ լարային նւագախմբի եւ սոպրանօ սոլոյի համար գրւած երգը՝ ժիւրիի կողմից արժանացել է լաւագոյն հեղինակային դիպլոմ-մրցանակին։ Հաւաքագրել ու խմբագրել է տասնեակ գրքեր (սկսնակ գրողների՝ յատկապէս), հեղինակել հարիւրաւոր յօդւածներ, ակնարկներ։ Հաւաքական հատորներից Վարանդը ընդգրկւել է ՝ Մ. Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութիւն» (ԱՄՆ), «111 հատընտիր հայ բանաստեղծութիւններ (Մեսրոպ արք. Աշճեան, 2002, Երեւան), «100 տարւայ հայ բանաստեղծութիւն») (պրս.) եւ այլ բազմաթիւ հանրագիտարաններում, հաւաքածոներում եւ դասագրքերի մէջ։ Եղել է Բէյրութի «Բագին» բազմամեայ ամսագրի խորհրդի անդամ։ Տարիներ եղել է Իրանահայ գրողների միութեան նախագահ։ Նրա ստեղծագործութիւնները թարգմանւել են՝ անգլերէնի, ֆրանսերէնի, իտալերէնի, ռուսերէնի, ռումիներէնի, պարսկերէնի եւ ճապոներէնի։ Ներկայիս Վարանդը իրանահայ միակ օրաթերթ՝ բազմամեայ «Ալիք»-ի խմբագրատանը վարում է գրականութեան եւ արւեստի բաժինը։

Մրցանակներ և պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Բոհեմական օրագիրը» («Արևի ճամբով» ժողովածու, 1972) - «Ս. Ներսէս Շնորհալի» մրցանակ (Իրան)
  • «Մեղքի վարդերը» («Արևի ճամբով» ժողովածու, 1972) - «Վահան Թեքէյան» մրցանակ (Հայաստան)
  • «Կրկներևույթը» (Միրաժ) («Արևի ճամբով» ժողովածու, 1972) - «Գևորգ Մելիտինեցի» մրցանակ (Բեյրութ)
  • Հայաստանի «Հայ միասնության խաչ» կազմակերպությանը կատարած բարոյական օժանդակության համար պարգևատրվել է Ա. Մանթաշյանի անվան պատվոգրով։
  • 1994 թվականին պարգևատրվել է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի անվան շքանշանով
  • 2001 թվականին Էջմիածնի «Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ» համալսարանի գիտական խորհրդի որոշմամբ՝ պարգևատրվել է պատվո դոկտորի կոչումով։
  • 2004 պարգևատրվել է Հայաստանի Մշակույթի զարգացման բարեգործական հիմնադրամի ոսկե շքանշանով։

Վարանդի հրատարակած աշխատութիւնները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Արեւի ճամբով 1972 Թեհրան
  2. Արշաւանք (պոէմ) 1973 Թեհրան
  3. Հոլովոյթ 1975 Բէյրութ
  4. Հողմ հրոց (պոէմ) 1978 Թեհրան
  5. Արեւաքար 1978 Թեհրան
  6. Շիրխորն ու շահը (պոէմ) 1979 Թեհրան
  7. Սիդհարտա (պոէմ-ազատ փոխառութիւն) 1980 Թեհրան
  8. Սուր եւ ստւեր 1982 Թեհրան
  9. Բոհեմական օրագիր 1988 Թեհրան
  10. Մեղքի վարդեր 1989 Թեհրան
  11. Անդէնական շշունջներ (պրսկ.) 1989 Թեհրան
  12. Նոր նեմեզիդա (պոէմ) 1993 Երեւան
  13. Յովհաննու-14 (պոէմներ) 1994 Թեհրան
  14. Կրկներեւոյթ (Միրաժ) 1998 Անթիլիաս
  15. Անվերադարձ 1999 Թեհրան
  16. Մեծ ջահակիրը (կոմպոզիցիա) 2000 Թեհրան
  17. Փրփուրից մրուր (ընտրանի) 2000 Թեհրան
  18. Գլխատում (պոէմ) 2003 Երեւան
  19. Ջերմ ստւերներ 2003 Երեւան
  20. Սաւառնող աշուն (պրսկ.) 2004 Թեհրան
  21. Շիրխորն ու շահը (Առիւծասպանն ու արքան) (Բ տպագրութիւն) 2004 Անթիլիաս
  22. Սխրատեսիլ (երեք պոէմա) 2005 Թեհրան
  23. Տանգօ -21 2005 Երեւան
  24. Դիմակ եւ հայելի 2007 Թեհրան
  25. Այս աչքերը 2008 Թեհրան
  26. Իմ հոգում արեւն է Իրանի… (թրգմ.) 2009 Երեւան
  27. Լաբիրենտներում (թարգմանութիւն) (պրսկ.) 2011 Թեհրան
  28. Շառաչող շղթաներ (7 պատմական պոէմա) 2011 Թեհրան
  29. Կարօտի նշխարներ 2012 - Անթիլիաս, Լիբանան
  30. Լուսակաթ մատներ… (աշխատասիրութիւն) 2013 թ.
  31. Քաւարան-7 (թատերախաղ) 2014 թ.

Վարանդի երկերի թարգմանությամբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վարանդի ընտրանին պարսկերենի է թարգմանել ու հրատարակել պարսիկ անվանի հայագետ ու թարգմանիչ Ահմադ Նուրիզադեն։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են՝ անգլերեն, ֆրանսերեն, ռուսերեն, ռումիներեն, պարսկերեն և ճապոներեն։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Թորանենան Թ., Իրանահայ ոգեշունչ բանաստեղծը՝ Վարանդ, Հալէպ, 1997։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Վարանդ հոդվածին