Սև լեգենդ

Դիեգո Ռիվերայի «Իսպանացի կոնկիստադորների կողմից Մեքսիկայի շահագործումը» որմնանկար (1929-1945)
Ազգային պալատ (Մեխիկո)
Ըստ Փաուելի՝ այս որմնանկարը Ամերիկայում «սև լեգենդի» բնորոշ դրսևորում է։

Սև լեգենդ (իսպ.՝ leyenda negra) կամ Իսպանական սև լեգենդ (իսպ.՝ leyenda negra española), պատմագիտական տերմին, քաղաքական ու մշակութային համատարած քարոզչության գործիք՝ ուղղված Իսպանական կայսրության, դրա ժողովրդի և մշակույթի դեմ։

«Սև լեգենդի» գաղափարախոսական հիմքերը ձևավորվել են 16-րդ դարում՝ Իսպանիայի և եվրոպական տերությունների (հատկապես Անգլիայի, Նիդերլանդների և Ֆրանսիայի) միջև ընթացող կրոնաքաղաքական պատերազմների և տեղեկատվական պայքարի համատեքստում։

Ամերիկայի նվաճման տարիներին կոնկիստադորների գործողությունների մասին ինքաքննադատության չափազանցություններով դիվայնացվել է Իսպանիան, ու իսպանացիները ներկայացվել են որպես ի ծնե արյունարբու, տգետ ու մոլեռանդ։ Որպես պաշտոնական ապացույց՝ առանձնապես շրջանառվել է Դոմինիկյան միաբան Բարտոլոմե դե Լաս Կասասի «Ամենահամառոտ պատմությունը» (1542) ռազմազեկույցը, թարգմանվել և բազմակի անգամ վերահրատարակվելով տարածվել է ամբողջ Եվրոպայով։ Այս քարոզչության նպատակն էր սևացնելու միջոցով նվազագույնի հասցնել իսպանական հայտնագործություններն ու նվաճումները, ինչպես նաև հակազդել Իսպանիայի ազդեցությանն ու հզորությանը համաշխարհային անցուդարձում։

Իսպանա-նիդերլանդական և Անգլո-իսպանական պատերազմների ժամանակ կաթոլիկ միապետների դեմ հրատարակված բողոքական քարոզչությունը հակաիսպանական կանխակալություն է ձևավորել նաև հետագա դարերի պատմաբանների շրջանում։ Աղավաղվել են Իսպանիայի և Լատինական Ամերիկայի պատմությունը։ Իբերական միության և Պորտուգալա-նիդերլանդական պատերազմների հետևանքով այդ խոսույթի ազդեցությանն են ենթարկվել նաև Պորտուգալական կայսրության մաս կազմող աշխարհի այլ տարածքները։

Թեև 17-րդ դարի քարոզչության մի մասը կառուցվել է Ամերիկայի իսպանական գաղութացման իրական, երբեմն դաժան իրադարձությունների վրա, «սև լեգենդի» վերաբերյալ ձևավորված պատմագիտական հիմնական տեսակետը փաստում է, որ այն հաճախ ներկայացվել է բռնության չափազանցված ու սոսկալի տեսարաններով՝ միաժամանակ անտեսելով գաղութարար այլ տերությունների համանման վարքագիծը։ Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ իսպանացիների հալածանքները կարելի է համեմատել անգլոսաքսերի կողմից Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների կամ բրիտանացիների, հոլանդացիների, ֆրանսիացիների և բելգիացիների կողմից Աֆրիկայի գաղութացման ժամանակ բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ վերաբերմունքի հետ:

Այնուամենայնիվ, հետազոտողների մեծ մասն ընդունում է, որ «սև լեգենդ» տերմինը տեղին է 17-րդ և 18-րդ դարերի հակաիսպանական քարոզչությունը նկարագրելու համար, թեև համընդհանուր համաձայնություն չկա այն հարցում, թե արդյոք այս երևույթն արդիական է մեր ժամանակներում։ Մի շարք հեղինակներ քննադատում են «սև լեգենդ» տերմինի ժամանակակից, տրամագծորեն հակառակ կիրառությունը՝ պնդելով, որ որոշ շրջանակներ դրանով փորձում են քողարկել Իսպանական կայսրության գաղութատիրական հանցագործությունները՝ կերտելով, այսպես կոչված, «սպիտակ լեգենդ»՝ կայսրության անքննադատ և իդեալականացված, անթերի Իսպանիայի պատկեր։

«Սև լեգենդ» տերմինն առաջին անգամ հանրայնացրել և պատմագիտական համակարգված տեսքի է բերել իսպանացի պատմաբան և սոցիոլոգ Խուլիան Խուդերիասը 1914 թվականին՝ իր «Սև լեգենդը և պատմական ճշմարտությունը» գրքում, թեև այն ավելի վաղ ձևակերպել և կիրառել են նաև Էմիլիա Պարդո Բասանը, Վիսենտե Բլասկո Իբանյեսը (1899, Փարիզ) և այլք։

Իսպանական սև լեգենդի պատմագրություն և սահմանումներ

«Սև լեգենդ» (ֆրանսերեն՝ la légende noire, լեգենդ նուար) հասկացությունն առաջին անգամ կիրառել է ֆրանսիացի պատմաբան Արթուր Լևին՝ իր «Նապոլեոնի անձնական կյանքը» (ֆրանսերեն՝ Napoléon intime, «Շարքային Նապոլեոն», 1893) աշխատության մեջ։ Նա ցույց է տվել, թե ինչպես է Նապոլեոն Բոնապարտի կերպարը պատմագրության և հասարակական ընկալման մեջ բաժանվել երկու ծայրահեղության.

• «ոսկե լեգենդ» (la légende dorée)՝ որպես անսխալական հերոս, ֆրանսիական փառքի կերտող և հանճար:
• «սև լեգենդ» (la légende noire)՝ որպես արյունարբու բռնապետ, հրեշ և կործանարար պատերազմների պատճառ:

«Ոսկե» և «սև» լեգենդներ հասկացությունները նույն իմաստով օգտագործել են նաև իսպանացի պատմաբաններն ու մտավորականները՝ Իսպանիայի պատմության տարբեր դրվագների վերաբերյալ։ «Ոսկե լեգենդ» կամ «վարդագույն լեգենդ» (իսպ.՝ leyenda rosa) և «սև լեգենդ» (իսպ.՝ leyenda noire / negra) հասկացությունները կիրառվել են Կաթոլիկ միապետների, Կաստիլիայի և Արագոնի թագավորությունների այլ պատմական կերպարների ու միապետների դիսկուրսում:

Սև լեգենդ տերմինի օգտագործումը՝ հատկապես պատմության կողմնակալ, հակաիսպանական պատկերմանը հղում անելու համար, լայն տարածում է գտել 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներում։ Հետագայում այս հասկացությունը ստացել է ավելի լայն քաղաքական ու աշխարհաքաղաքական նշանակություն՝ կապված Իսպանական կայսրության քննադատության հետ: 20-րդ դարում և 21-րդ դարի սկզբին գիտնականներն առաջադրել են «սև լեգենդի» տարբեր մեկնաբանություններ և շարունակում են բանավիճել դրա՝ որպես պատմագիտական հասկացության արժեքի և օգտակարության շուրջ։

Իսպանական սև լեգենդ եզրույթ

Իսպաներեն լեզվի ակադեմիաների ասոցիացիայի իսպաներենի բառարանը սև լեգենդը սահմանում է որպես «անբարենպաստ և ընդհանուր առմամբ անհիմն պատմություն ինչ-որ մեկի կամ ինչ-որ բանի մասին»։

«Սև լեգենդ» տերմինի ստեղծումը սովորաբար վերագրվում է Խուլիան Խուդերիասին, սակայն դրա իրական ծագումն անհայտ է։ Նախկինում տերմինն իր ներկայիս իմաստով օգտագործել են նաև Էմիլիա Պարդո Բասանը և Վիսենտե Բլասկո Իբանյեսը, իսկ Խուլիան Խուդերիասը նկարագրել է հայեցակարգը 1914 թվականին գրած «La leyenda negra» գրքում։

Էմիլյա Պարդո Բասան

1899 թվականի ապրիլի 18-ին իսպանացի հայտնի գրող և կոմսուհի Էմիլիա Պարդո Բասանը Փարիզում կայացած մի կոնֆերանսի ժամանակ կարդացել է «Երեկվա և այսօրվա Իսպանիան» (իսպ.՝ La España de ayer y la de hoy) դասախոսություն։ Նա խոսել է Իսպանիայի կայսերական անցյալի իդեալականացման մասին («ոսկե լեգենդը»), որը երկրին ավելի շատ վնաս է պատճառել, քան արտաքին քննադատությունը («սև լեգենդը»)։ Նա «սև լեգենդ» (Leyenda Negra, լեգենդա նեգրա) արտահայտությամբ նկարագրել է Իսպանիայի պատմության մասին արտաքին կարծրատիպերը և մատնանշել, որ «սև լեգենդի» պատճառով պատմությունը վերածվել է էժանագին, արհեստական արկածային վեպի:

Եվ քանի որ իմ անկեղծությունն ինձ լիազորում է, ես իրավունք ունեմ պնդելու, որ իսպանական հակալեգենդը՝ «Սև լեգենդը», որը տարածվել է այդ զզվելի դեղին մամուլի կողմից, որը Միացյալ Նահանգների քաղաքակրթության բիծն ու անարգանքն է, հազար անգամ ավելի խաբուսիկ է, քան «Ոսկե լեգենդը»։ Վերջինս, գոնե, արմատավորված է ավանդույթի և պատմության մեջ. այն արդարացվում և հիմնավորվում է այլ ժամանակների մեր անհավանական սխրանքներով. ընդհակառակը, «Սև լեգենդը» կեղծում է մեր բնավորությունը, անտեսում մեր հոգեբանությունը և մեր ժամանակակից պատմությունը փոխարինում է Պոնսոն դյու Տերեյի տեսակի վեպով՝ ականներով և հակաականներով, որոնք նույնիսկ վերլուծության պատվին արժանի չեն։ Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   Y pues mi sinceridad me autoriza, tengo derecho a afirmar que la contraleyenda española, la leyenda negra, divulgada por esa asquerosa prensa amarilla, mancha e ignominia de la civilización en los Estados Unidos, es mil veces más embustera que la leyenda dorada. Esta, cuanto menos, arraiga en la tradición y en la historia; la disculpan y fundamentan nuestras increíbles hazañas de otros tiempos; por el contrario, la leyenda negra falsea nuestro carácter, ignora nuestra psicología, y reemplaza nuestra historia contemporánea con una novela, género Ponson du Terrail, con minas y contraminas, que no merece ni los honores del análisis - Էմիլյա Պարդո Բասան, 1899 թվականի ապրիլի 18, Փարիզ

Վիսենտե Բլասկո Իբանյես

1899 թվականին Փարիզում կայացած կոնֆերանսը մեծ արձագանք է գտել Իսպանիայի ազգային մամուլում, և նույն թվականի մայիսի վերջին Մադրիդում տպագրվել է Էմիլիա Բասանի դասախոսության երկլեզու (իսպաներեն և ֆրանսերեն) տեքստը։ 1909 թվականին մեկ այլ աշխարհահռչակ իսպանացի գրող՝ Վիսենտե Բլասկո Իբանյեսը, օգտագործել է այս տերմինը Արգենտինայում իր դասախոսությունների շարքի ժամանակ։

Ձեր առջև՝ Իսպանիայի թոռներիդ (քանզի դուք նրա անմիջական զավակները չեք, թեպետ նրա արյունն ու մարմինն եք), կներկայացնեմ պատմությունը այն մասին, թե ինչպիսին էր և ինչպիսին կլինի Մայր հայրենիքը։ Ցանկանում եմ ձեզ հետ խոսել Իսպանիայի «Սև լեգենդի» մասին, որը ծնվել է հակահայրենասիրական քարոզչության դարավոր ընթացքում տարածված կեղծ պատկերացումներից, ինչպես նաև այն հոյակապ էպոսի մասին, որ ծավալվել է «Ռեկոնկիստայի» յոթ դարերի ընթացքում՝ մեր հայրենիքը վերածելով ռասաների խառնարանի և ճանապարհ հարթելով մեկ այլ էպոսի՝ Նոր աշխարհի հայտնագործման համար։ [...] Այժմ անցնենք այս դասախոսության թեմային, որը, ինչպես արդեն նշեցի, կոչվում է «Իսպանիայի Սև լեգենդը»։ Սա որոշակիորեն անորոշ վերնագիր է, որը կարող է թվալ, թե ընդգրկում է մեր անցյալի՝ կրոնական անհանդուրժողականությանն առնչվող ամեն ինչ։ Սակայն իրականում այդպես չէ։ Իսպանիայի վերաբերյալ գոյություն ունի երկու լեգենդ՝ Ոսկե լեգենդը և Սև լեգենդը։ Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   Y pues mi sinceridad me autoriza, tengo derecho a afirmar que la contraleyenda española, la leyenda negra, divulgada por esa asquerosa prensa amarilla, mancha e ignominia de la civilización en los Estados Unidos, es mil veces más embustera que la leyenda dorada. Esta, cuanto menos, arraiga en la tradición y en la historia; la disculpan y fundamentan nuestras increíbles hazañas de otros tiempos; por el contrario, la leyenda negra falsea nuestro carácter, ignora nuestra psicología, y reemplaza nuestra historia contemporánea con una novela, género Ponson du Terrail, con minas y contraminas, que no merece ni los honores del análisis․ - Վիսենտե Բլասկո Իբանյես, 1909 թվականի հունիս, Բուենոս Այրես

Խուլիան Խուդերիաս

Էմիլիա Պարդո Բասանի ելույթի ժամանակահատվածում Խուլիան Խուդերիասը Փարիզի Արևելյան լեզուների դպրոցի (ֆրանսերեն՝ École spéciale des langues orientales, INALCO) ուսանող էր։ Նա Լայպցիգի համալսարանում ռուսերեն սովորելուց հետո ծառայության է անցել Ռուսաստանում Իսպանիայի դեսպանատանը։ Նկատելով և դատապարտելով Գերմանիայում, Ֆրանսիայում ու Միացյալ Թագավորությունում հակառուսական քարոզչությունը, սկսել է ուսումնասիրել դրա հնարավոր երկարաժամկետ հետևանքները։ Իսպանիա վերադառնալուց հետո հրատարակել է «Ժամանակակից Ռուսաստան» (1904) աշխատությունը, որը վերաբերում էր հակառուսական սև լեգենդի կառուցմանը (թեև այն դեռևս այդպես չէր անվանել)։ Եվրոպայում Ռուսաստանի կերպարի միտումնավոր խաթարման մասին այդ հրապարակումը նրան դրդել է նույնանման օրինաչափություններ գտնել (որոնք նա հայտնաբերել էր հակառուսական դիսկուրսի կառուցման մեջ) Իսպանիայի մասին պատմական խոսույթում։

Խուդերիասը հետազոտել է իսպանական սև լեգենդի սկզբնաղբյուրները և դրանց մեծ մասի ծագումը կամ տարածումը վերագրել է մրցակից ու նոր վերելք ապրող մյուս տերություններին։ Իր 1914 թվականի «Սև լեգենդը և պատմական ճշմարտությունը» գրքում նա ապակառուցել է Իսպանիայի կերպարի տարբեր կողմերը (ներառյալ «Ֆոքսի նահատակների գրքում» տեղ գտած դրվագները)։ Ըստ Խուդերիասի՝ այս կողմնակալ պատմագրությանը բնորոշ է քարոզչական ու քաղաքականապես մոտիվացված պատմական աղբյուրների առանց քննադատության ընդունելը և Իսպանիայի պատմությունը հետևողականորեն բացասական լույսի ներքո ներկայացնելը, ընդ որում, միտումնավոր անտեսելով իսպանական ձեռքբերումներն ու առաջընթացը։

[...] մեր հայրենիքի մասին բոլոր երկրներում հրատարակված ֆանտաստիկ պատմությունների ստեղծած մթնոլորտը, իսպանացիների՝ որպես անհատների և որպես կոլեկտիվի բնավորության մասին միշտ արված գրոտեսկային նկարագրությունները, մշակույթի և արվեստի տարբեր դրսևորումներում բարենպաստ և գեղեցիկ ամեն ինչի ժխտումը կամ առնվազն համակարգված անտեսումը, Իսպանիայի դեմ միշտ առաջադրված մեղադրանքները՝ հիմնված չափազանցված, սխալ մեկնաբանված կամ ամբողջովին կեղծ փաստերի վրա, և, վերջապես, թվացյալ հարգարժան և ճշմարիտ գրքերում պարունակվող և արտասահմանյան մամուլում հաճախ վերարտադրված, մեկնաբանված և ընդլայնված պնդումը, որ մեր հայրենիքը հանդուրժողականության, մշակույթի և քաղաքական առաջընթացի տեսանկյունից կազմում է եվրոպական ազգերի խմբի մեջ ցավալի բացառություն։ Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   [...] el ambiente creado por los relatos fantásticos que acerca de nuestra patria han visto la luz pública en todos los países, las descripciones grotescas que se han hecho siempre del carácter de los españoles como individuos y colectividad, la negación o por lo menos la ignorancia sistemática de cuanto es favorable y hermoso en las diversas manifestaciones de la cultura y del arte, las acusaciones que en todo tiempo se han lanzado sobre España fundándose para ello en hechos exagerados, mal interpretados o falsos en su totalidad, y, finalmente, la afirmación contenida en libros al parecer respetables y verídicos y muchas veces reproducida, comentada y ampliada en la Prensa extranjera, de que nuestra Patria constituye, desde el punto de vista de la tolerancia, de la cultura y del progreso político, una excepción lamentable dentro del grupo de las naciones europeas. - Խուլիան Խուդերիաս, «Սև լեգենդը և պատմական ճշմարտությունը», 1914

Խուլիան Խուդերիասի «Սև լեգենդը և պատմական ճշմարտությունը» պատմագիտական մեծ աշխատությունում տերմինի պատմագիտական համակարգված մեկնաբանության արդյունքում, նրան է վերագրվում «սև լեգենդ» եզրույթի ստեղծումը։

Անկասկած, Խուդերիասը «Սև լեգենդի» բանաձևի և հայեցակարգի մեծ տարածողն է, բայց նա ո՛չ դրա հեղինակն է, ո՛չ էլ երբևէ պնդել է, որ դա է: «Սև լեգենդ» արտահայտությունը «Ոսկե լեգենդի» հստակ հակակշիռ է , և վերջինս առնվազն նույնքան հին է, որքան Յակոբուս դե Վորաժինի 13-րդ դարի դասականը ՝ « Legenda Aurea Sanctorum»- ը: Հետևաբար, հավանական է, որ «Սև լեգենդ» բանաձևի օրինակներ գոյություն ունեն լատիներեն, իսպաներեն կամ այլ ժամանակակից լեզուներով՝ 20-րդ դարից առաջ: Մենք կարողացել ենք գտնել իսպանացի հեղինակների որոշ օրինակներ, որոնք օգտագործել են այս արտահայտությունը Խուդերիասից առաջ, ինչպիսիք են Էմիլիա Պարդո Բազանը և Վիսենտե Բլասկո Իբանյեսը՝ Փարիզում (1899) և Բուենոս Այրեսում (1909) իրենց համապատասխան դասախոսությունների համատեքստում: Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   No cabe duda de que Juderías es el gran difusor de la fórmula y el concepto de 'leyenda negra', pero ni es su inventor, ni pretendió serlo. La expresión 'leyenda negra' es una evidente contraposición de 'leyenda áurea', y esa otra es al menos tan antigua como el clásico de Santiago de la Vorágine, del siglo XIII, la Legenda Aurea Sanctorum. Es por lo tanto probable que existan en latín, en español o en otras lenguas modernas, ejemplos de la fórmula 'leyenda negra' anteriores al siglo XX. Hemos podido hallar algunos ejemplos de autores españoles que emplearon la expresión antes que Juderías, como por ejemplo Emilia Pardo Bazán y Vicente Blasco Ibáñez en el marco de sus respectivas conferencias de París (1899) y Buenos Aires (1909). - Լուիս Էսպանյոլ Բուչե /«Սև լեգենդներ». Խուլիան Խուդերիասի (1877–1918) կյանքն ու գործունեությունը. հակաամերիկյան «սև լեգենդը» (2007)

Տերմինի պատմագրական արմատավորում

Հետագա հեղինակները պաշտպանել և զարգացրել են Խուդերիասի քննադատությունը։ Իր «Ատելության ծառը» (Tree of Hate, 1971) աշխատության մեջ ամերիկյան էթնոպատմաբան Չարլզ Գիբսոնը (1920-1985) «սև լեգենդ» երևույթը նկարագրել է որպես «քարոզչության և հիսպանաֆոբիայի կուտակված ավանդույթ, ըստ որի՝ Իսպանական կայսրությունը իրողությունից ավելի դաժան, անհանդուրժող, դեգեներատիվ, շահագործող և կեղծ բարեպաշտ է համարվում»։

Ըստ պատմաբան Ֆիլիպ Ուեյն Փաուելի՝ «սև լեգենդը» դեռևս ակտիվ է արդի պատմության մեջ և գործուն դերակատարում ունի Լատինական Ամերիկա-ԱՄՆ հարաբերությունների գործընթացներում։ Իր «Ատելության ծառ» (1971) գրքում բերված են օրինակներ, որոնք նա դիտարկում է որպես անհավասար վերաբերմունք Իսպանիայի և այլ տերությունների նկատմամբ, և ցույց է տալիս, թե ինչպես է այն հանգեցնում երկակի պատումի ձևավորմանը, ինչն էլ աղավաղում է ողջ Իսպանական Ամերիկայի վերաբերյալ ամերիկացիների պատկերացումները։

Իսպանացիներին, ովքեր եկել էին Նոր աշխարհ՝ փնտրելու իրենց եվրոպական միջավայրի հնարավորություններից անդին գտնվող հեռանկարներ, արհամարհանքով անվանում են դաժան ու ագահ «ոսկեխույզներ» կամ տալիս են այլ նախատական մականուններ, որոնք փաստացի «սատանաներ» բառի հոմանիշն են։ Սակայն անգլիացիներին, ովքեր Նոր աշխարհում հնարավորություններ էին փնտրում, ավելի հարգալից կերպով կոչում են «գաղութարարներ», «տուն կառուցողներ» կամ «ազատություն փնտրողներ»... Երբ իսպանացիներն արտաքսում կամ պատժում էին կրոնական այլախոհներին, դա որակվում էր որպես «մոլեռանդություն», «անհանդուրժողականություն», «ֆանատիզմ» և դիտվում որպես նրանց անկման պատճառ։ Երբ անգլիացիները, հոլանդացիները կամ ֆրանսիացիներն էին անում միևնույն բանը, դա կոչվում էր «ազգի միավորում» կամ «երկրի պաշտպանություն դավաճանությունից ու օտարերկրյա դավադրություններից»: - Ֆիլիպ Ուեյն Փաուել, «Ատելության ծառ», Ներածություն, էջ 11

Էդվարդ Փիթերսն իր «Ինկվիզիցիա» գրքում սահմանել է սև լեգենդը։

Տասնվեցերորդ դարի վերջին Եվրոպայում տարածվեց Իսպանիայի մի կերպար, որը ձևավորվել էր քաղաքական ու կրոնական քարոզչության միջոցով։ Այն այնքան սևացրեց իսպանացիների և նրանց տիրակալի նկարագիրը, որ հաջորդ չորս դարերի ընթացքում Իսպանիան դարձավ բռնաճնշումների, դաժանության, կրոնական ու քաղաքական անհանդուրժողականության, ինչպես նաև մտավոր ու գեղարվեստական հետամնացության բոլոր ուժերի խորհրդանիշը։ Իսպանացիներն ու հիսպանոֆիլները (իսպանասերները) այս գործընթացը և դրա արդյունքում ստեղծված ազգային նկարագիրը անվանեցին «Սև լեգենդ»։ - Էդվարդ Փիթերս, Ինկվիզիցիա (1989), էջ 131

2002 թվականի «Իսպանիան Ամերիկայում. Հիսպանականության ակունքները Միացյալ Նահանգներում» գրքում ամերիկացի պատմաբան Ռիչարդ Քագանը սահմանել է իսպանական սև լեգենդը։

Իսպանիայի՝ որպես ստորադաս «այլի» (օտարի) մասին այս ընկալումն էլ ավելի խորացրեց «Սև լեգենդը»՝ բողոքական համոզմունքների այն դարավոր համախումբը, որը Միացյալ Նահանգները ժառանգել էր բրիտանացիներից և, որոշակի չափով, հոլանդացիներից։ «Սև լեգենդը» Իսպանիան նույնացնում էր Ինկվիզիցիայի, կրոնական մոլեռանդության, ինչպես նաև բողոքականների ու հրեաների արյունալի հալածանքների հետ։ Այն նաև արթնացնում էր բռնապետ միապետների կերպարներ, որոնք իրենց հպատակներին զրկում էին տնտեսական ու քաղաքական ազատության որևէ նշույլից և, որպես հետևանք, Իսպանիան կանգնեցրել էին տնտեսական թուլության ու քաղաքական անկման ուղու վրա։ Իսպանական պատմության նման ընթերցումը չափազանց պարզունակ էր, սակայն «ամերիկյան բացառիկության» ջատագովներն օգտակար համարեցին Իսպանիան տեսնել որպես մի օրինակ, թե ինչ կպատահի այն երկրին, որի հիմնարար արժեքները տրամագծորեն հակադիր են Միացյալ Նահանգների արժեքներին։ - Ռիչարդ Քագան, «Իսպանիան Ամերիկայում. Հիսպանիզմի ծագումը Միացյալ Նահանգներում»

Խուլիան Մարիաս

Ըստ փիլիսոփա Խուլիան Մարիասի՝ իսպանական «սև լեգենդի» ստեղծումն եզակի երևույթ չէ. նմանատիպ ապատեղեկատվական ու կեղծարարական արշավներն ազդել են անցյալի համաշխարհային գերտերությունների մեծ մասի վրա, ինչպիսիք են Օսմանյան Թուրքիան կամ Ռուսաստանը։ Սակայն իսպանական սև լեգենդի բացառիկությունն արտահայտվում է դրա հարատևության և հիմնական պատմագիտության մեջ արմատավորվելու մեջ։

Սև լեգենդը բաղկացած է ամբողջ երկրի դատապարտման և նսեմացման տարածումից (սկսած ճշմարիտ համարվող որոշակի կետից) նրա պատմության ընթացքում և ապագայում։ Սա Սև լեգենդի եզակի առանձնահատկությունն է։ Իսպանիայի դեպքում այն սկսվել է 16-րդ դարի սկզբին, սրվել է 17-րդ դարում, վերստին ի հայտ է եկել 18-րդ դարում (մենք պետք է ինքներս մեզ հարցնենք, թե ինչու) և դարձյալ հայտնվել ցանկացած պատրվակով, երբեք իսկապես չվերանալով։ Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   La Leyenda Negra consiste en que, partiendo de un punto concreto, que podemos suponer cierto, se extiende la condenación y descalificación de todo el país a lo largo de toda su historia, incluida la futura. En eso consiste la peculiaridad original de la Leyenda Negra. En el caso de España, se inicia a comienzos del siglo XVI, se hace más densa en el siglo XVII, rebrota con nuevo ímpetu en el XVIII —será menester preguntarse por qué— y reverdece con cualquier pretexto, sin prescribir jamás. - Խուլիան Մարիաս, «Հասկանալի Իսպանիա» (1985)

Խուլիան Մարիասը առանձնացրել է սև լեգենդի կենսունակության պատճառները, թե ինչպես են քաղաքական, տեխնոլոգիական, կրոնական և մշակութային գործոնները նպաստել Իսպանիայի մասին բացասական պատումի արմատավորմանը․

• Տպագրական գյուտը համընկել էր Իսպանական կայսրության հզորացման շրջանի հետ։ Անգլիայում և Գերմանիայում լայնորեն ներդրվել էին տպագրահաստոցները, որի շնորհիվ հակաիսպանական քարոզչության տարածման նպաստավոր պայմաններ էին ստեղծվել․ օրական տպագրվում էին հարյուրավոր պամֆլետներ (հակավհուկայի քաղաքական թռուցիկներ)։
• Կաթոլիկ Իսպանիայի և բողոքական երկրների (հատկապես Անգլիայի և Նիդերլանդների) միջև գաղափարական և հոգևոր տարաձայնությունները, որոնք վերաճել էին կրոնական պատերազմների։
• Իսպանական ժառանգության համար պատերազմից հետո Բուրբոնների դինաստիայի հաստատմամբ իսպանական էլիտան սկսել էր ֆրանսիամետ դառնալ։ Արդյունքում, Իսպանիայի ներսում մտավորականությունն ինքը որդեգրել էր իրենց քննադատող ֆրանսիական պատմական պատումը՝ ինքնաքննադատությամբ խորացնելով իսպանացիների ոտնահարված ազգային նկարագիրը։
• Առաջացել էր գաղութատիրական մրցակցություն։ Նոր ծագող կայսրությունները (հատկապես Բրիտանիան) կարիք ունեին օրինականացնելու իրենց սեփական գաղութատիրական հավակնությունները՝ ներկայացնելով իսպանացիներին որպես բացառիկ դաժան կառավարիչներ, որպեսզի իրենք հանդես գան որպես «ազատարարներ» կամ ավելի «քաղաքակիրթ» տիրակալներ, ձևավորեին իրենց եզկիության նոր բնութագիրը:

Միլյոլո և Գրիլլ․ այլություն

Ուոլթեր Մինյոլոն և Մարգարետ Գրիրը «սև լեգենդը» դիտարկում են որպես 15-րդ դարում Իսպանիայում հրեականության ռասայականացման գործընթացի զարգացում՝ իրավական և սոցիալական խտրականության մեխանիզմի կիրառում։ 15-րդ դարում արյան մաքրության (Limpieza de sangre) և ոչ խիստ կրոնական լինելու մեղադրանքները, որոնք սկզբնապես (ինչպես Իսպանիայի ներսում, այնպես էլ արտասահմանում) ուղղված էին քրիստոնեություն ընդունած կոնվերսոների (հուդայականությունից նորադարձներ) և մորիսկների (իսլամից անցածներ) դեմ, 16-րդ դարում վերածվել էին հակաիսպանական հայացքների, որոնք իսպանացիներին ներկայացնում էին որպես հուդայականության հետ կապով արատավորված կրոնական մոլեռանդների։

Միակ կայուն տարրը (հիմնարար ընդհանրությունը կամ միավորող գիծը), որը հետազոտողները տեսնում են այս հակաիսպանականության մեջ, «այլության» (օտար լինելու) գործոնն է, որը դրոշմվել է իսպանացիների վրա արևելյան ու աֆրիկյան աշխարհների հետ փոխգործակցությամբ։ Այն բնութագրվում է որպես Եվրոպայից դուրս գտնվող, «լիակատար օտար», որին հատուկ է դաժանությունն ու բարոյական նկարագրի բացակայությունը: Այդ կերպարի մասին կարծարատիպային խոսույթը ժամանակի ընթացքում վերաիմաստավորվել ու վերաձևավորվել է․ եթե 16-17-րդ դարերում հակաիսպանականությունը հիմնված էր կրոնական և քաղաքական դրդապատճառների վրա, ապա 19-րդ դարում (լուսավորության և ռոմանտիզմի դարաշրջանում) այն վերածվել էր մշակութային և «ռասայական» հետամնացության խոսույթի։

Անտոնիո Լոպես

Ըստ պատմաբան Անտոնիո Էսպինո Լոպեսի՝ իսպանական պատմագրության մեջ «սև լեգենդի» ունեցած առանցքային դերը հանգեցրել է նրան, որ Ամերիկայի իսպանական նվաճման ժամանակ տեղի ունեցած իրական վայրագություններն ու դաժան բռնությունները Իսպանիայի ներսում մնացել են ստվերում: Նա կարծում է, որ որոշ հիսպանագետներ և իսպանականության ջատագովներ (ապոլոգետներ)՝

...ամեն կերպ ջանում են արդարացնել Ամերիկայի իսպանական նվաճումը, քանի որ քաջ գիտակցում են «Սև լեգենդի» չափազանցությունները՝ գաղափարական մի համախումբ, որն աչքի է ընկնում իր մտավոր կոպտությամբ։ - Անտոնիո Էսպինո Լոպես

Այսինքն, իսպանացիներին որպես բացառիկ հրեշներ ներկայացնելը հաճախ արվել է «մտավոր կոպիտ»՝ պրիմիտիվ, միակողմանի և անորակ քաղաքական քարոզչությամբ։ Որոշ հիսպանագետներ, դա գիտակցելով՝ ընկել են մեկ այլ ծայրահեղության մեջ։ Նրանք այնքան ուժգին են փորձել հերքել այդ «մտավոր կոպտությունը», որ արդյունքում սկսել են ակնհայտորեն արդարացնել կամ աչք փակել սեփական պատմության մութ էջերի վրա։ Անտոնիո Լոպես քննադատությունն ուղղված է հենց այդ մոտեցման դեմ։

Ռոկա Բարեա և Խոսե Վիլյականյաս

Պատմաբան Էլվիրա Ռոկա Բարեայի կարծիքով, «սև լեգենդի» ձևավորումը և դրա ընդունումը սեփական ազգի կողմից բնորոշ է բոլոր բազմամշակութային կայսրություններին, այլ ոչ միայն Իսպանական կայսրությանը: Ըստ հեղինակի՝ կայսերական «սև լեգենդը» մի քանի գործոնների համախմբված արդյունք է։ Դրանցից են՝

• արտաքին քարոզչությունը․ փոքր մրցակիցները, քաղաքական դաշնակիցները և պարտված հակառակորդներն իրականացնում են տեղեկատվական հարձակումներ։
• ներքին պայքարը․ կայսերական համակարգի ներսում գործող մրցակից խմբավորումները քարոզչություն են տարածում
• ինքնաքննադատությունը․ կայսրության մտավոր էլիտան՝ ազդվելով երկրում տարածվող քարոզչությունից, ընդգծում է սեփական պետության թերությունները
• աշխարհքաղաքական շահերը․ կայսրության գոյության ընթացքում (կամ դրանից հետո) ասպարեզ են գալիս նոր գերտերությունների քաղաքական կարիքները։

Ի հակադրություն Ռոկա Բարեայի մոտեցումների, որոնք Խոսե Լուիս Վիլականյասը՝ որակելով որպես ազգային նարցիսիզմ^[⇨], հստակեցնում է, որ «սև լեգենդը» 16-րդ և 17-րդ դարերի եվրոպական քաղաքացիական պատերազմների և Իսպանական միապետության դեմ մղվող պայքարի արդյունք էր։ Ըստ նրա՝ այդ երևույթը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես կույր ատելություն կամ զուտ մշակութային նախապաշարմունք, այլ որպես ռացիոնալ և նպատակաուղղված աշխարհաքաղաքական գործիք, որն աստիճանաբար սկսել է մարել 1648 թվականի Վեստֆալյան հաշտությունից հետո։

1648 թվականի Վեստֆալյան հաշտությունից հետո [Սև լեգենդը] առանձնապես արդիական չէր եվրոպական մտավորական շրջանակներում։ Ընդհակառակը, [ Իսպանիայի ] հին թշնամիները՝ Անգլիան և Հոլանդիան, 17-րդ դարի վերջին դարձել էին Իսպանական կայսրության ամենամեծ պաշտպանները՝ ձգտելով թույլ չտալ, որ այն [ֆրանսիացիների] ձեռքն ընկնի։ - Խոսե Լուիս Վիլականյաս

Իսպանական սև լեգենդի հայեցակարգային վավերականությունը լայնորեն, բայց ոչ համընդհանուր, ընդունվում է գիտնականների շրջանում: Օրինակ, Բենջամին Քինը կասկածի տակ է դնում դրա օգտակարությունը որպես պատմական հասկացություն, մինչդեռ Ռիկարդո Գարսիա Կարսելը և Լուրդես Մատեո Բրետոսը հերքում են դրա գոյությունն իրենց 1991 թվականի «Սև լեգենդը» գրքում.

Այն ո՛չ լեգենդ է, այնքանով, որքանով Իսպանիայի մասին բացասական կարծիքներն ունեն իրական պատմական հիմքեր, ո՛չ էլ սև է, քանի որ երանգավորումը երբեք հաստատուն կամ միատարր չի եղել։ Մոխրագույնը բավարար է, բայց այս կարծիքների գույնը միշտ դիտարկվել է [այն բանի] հակադրության մեջ, որը մենք անվանում ենք սպիտակ լեգենդ։ - Ռիկարդո Գարսիա Կարսել

Պատմական հիմք

Ամերիկայի հայտնագործումից հետո՝ 16-րդ դարում, Իսպանիան վերելք էր ապրում՝ վերածվելով համաշխարհային գերիշխող տերության։ Իսպանական կայսրության հզորացմանը դիմակայելու նպատակով հակառակորդ պետությունները (հատկապես Անգլիան և Հոլանդիան) սանձազերծել էին լայնածավալ տեղեկատվական պատերազմ՝ օգտագործելով դարաշրջանի նորարարությունը՝ տպագրական մեքենան։ Հակաիսպանական համատարած քարոզչությամբ երկարատև քաղաքական պայքարն ի վերջո վերաճել է «սև լեգենդի»՝ հեղինակազրկելով Իսպանիան, իսպանացի ժողովրդին և իսպանական մշակույթը։

Լուսավորության դարաշրջանի խոշորագույն եվրոպացի մտածողները նույնպես կրել են «սև լեգենդի» ազդեցությունը։ Մասնավորապես, 18-րդ դարի փիլիսոփա Իմանուիլ Կանտը, կրկնել է իսպանացիների «ոչ եվրոպական ծագման» և «հետամնացության» մասին կարծրատիպերը՝ զանց առնելով, որ Իսպանիան Մեքսիկայից մինչև Պերու, իսկ Խաղաղ օվկիանոսով մինչև Ֆիլիպիններ և ավելի հեռու տարածվող հսկայական կայսրություն էր, ինչը բազմաթիվ իսպանացիներից պարտավորեցնում էր ճամփորդել ծովից այն կողմ և առնչվել օտարերկրացիների հետ, գրել է

Իսպանացու վատ կողմն այն է, որ նա չի սովորում օտարերկրացիներից, նա չի ճանապարհորդում այլ ազգերին ճանաչելու համար, և գիտությունների մեջ նա դարերով հետ է մնացել։ Նա դիմադրում է ցանկացած բարեփոխման, հպարտանում է նրանով, որ ստիպված չէ աշխատել, ունի ռոմանտիկ հոգեկերտվածք, ինչպես ցույց է տալիս ցլամարտը, դաժան է, ինչպես ցույց է տալիս անցյալի աուտոդաֆեն, և իր ճաշակով դրսևորում է մի ծագում, որը մասամբ ոչ եվրոպական է։ - Իմանուիլ Կանտ

Ակնհայտ է հակասությունը Կանտի պնդումների և իրականության միջև․ իսպանացիները կառուցել էին աշխարհի առաջին գլոբալ կայսրություններից մեկը, որը միավորում էր աշխարհամասեր: Նրանք մշտապես ճամփորդում էին և գտնվում մշակութային ակտիվ շփումների մեջ, սակայն Կանտը, կրելով հակաիսպանական կանխակալության ազդեցությունը, նրանց վերագրում է «փակվածություն» և օտարներից չսովորելու բարդույթ: Կանտի խոսքերը՝ «իր ճաշակով դրսևորում է մի ծագում, որը մասամբ ոչ եվրոպական է», ուղղակիորեն արտացոլում են սեմիոտիկ Ուոլթեր Մինյոլոյի և արդի այլ գիտնականների այն թեզը, որ «սև լեգենդը» ձևավորվել է նաև Կենտրոնական ու Հյուսիսային Եվրոպայի հեղինակների ռասայական նախապաշարմունքների հիման վրա․ իսպանացիներին դիտել որպես «ոչ լիարժեք եվրոպացիներ» կամ մշակութային առումով ստորադաս՝ «այլ»:

Ուոլթեր Մինյոլոն իսպանական «սև լեգենդը» սերտորեն կապում էր ռասայի հետ՝ օգտագործելով Իսպանիայի երկարատև մավրական (արաբա-բերբերական) պատմական անցյալը՝ իսպանացիներին որպես ռասայականորեն արատավորված պատկերելու համար, իսկ իսպանական գաղութացման ընթացքում բնիկ ամերիկացիների և ստրկացված ենթասահարական աֆրիկացիների հանդեպ վերաբերմունքը՝ որպես երկրի բարոյական նկարագրի խորհրդանիշ։ Այդուհանդերձ, ընդհանուր համաձայնություն կա այն հարցում, որ 16-րդ և 17-րդ դարերի հակաիսպանական քարոզչության ալիքը կապված է եղել անվիճելի իրադարձությունների և երևույթների հետ, որոնք տեղի են ունեցել 1492-1648 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում՝ իսպանական հզորության գագաթնակետին։

Ամերիկաների նվաճում

Հիմնական հոդված՝ Ամերիկայի գաղութացում

Թեոդոր դե Բրի, իսպանական վայրագությունների նկարազարդում, բնորոշ հակաիսպանական քարոզչություն, որն ի հայտ է եկել բողոքական երկրներում, ինչպիսիք են Նիդերլանդները և Անգլիան, 16-րդ դարի վերջին՝ Իսպանական կայսրության հետ ուժեղ առևտրային և ռազմական մրցակցության արդյունքում:

Ամերիկայի երեքդարյա եվրոպական գաղութացման ընթացքում բոլոր եվրոպական ազգերն էլ իրականացրել են դաժանություններ և հանցագործություններ՝ ինչպես իրենց ժամանակակիցների կարծիքով, այնպես էլ արդի բարոյական չափանիշներով։ Իսպանիան գրավոր պատմության մեջ առաջին պետությունն է, որն ընդունել է օրենսդրական ակտեր՝ ուղղված բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանությանը։

Իսպանիայի գաղութացումն ուղեկցվել է ցեղասպանությամբ, զանգվածային կոտորածներով, սպանություններով, ստրկությամբ, սեռական ստրկությամբ, խոշտանգումներով, բռնաբարություններով, բռնի տեղահանումներով, բռնի կրոնափոխությամբ, մշակութային ցեղասպանությամբ և այլ սոսկալի արարքներով, հատկապես Կարիբյան ավազան Քրիստափոր Կոլումբոսի ժամանումից հետո առաջին տարիներին։ Գաղութացման այս վաղ շրջանում՝ հենց Կոլումբոսի հետ ճամփորդող իսպանացիների կողմից արձանագրված չարաշահումների մասին զեկույցներից հետո, Իսպանիան սկսել է օրենսդրական ակտեր սահմանել։

Արդեն 1512 թվականին, Կաստիլիայի ռեգենտ Ֆերդինանդ II-ի կողմից հաստատված Բուրգոսի օրենքներով, Իսպանիայի իշխանությունը փորձել է կարգավորել եվրոպացիների վարքագիծը Նոր աշխարհում։ Օրենքներն արգելում էին բնիկների նկատմամբ ֆիզիկական բռնությունն ու վատ վերաբերմունքը և սահմանափակում էնկոմենդերոների (հողատերերի) իշխանությունը, ովքեր թագավորական շնորհով ստանում էին բնիկ համայնքների աշխատուժը կառավարելու իրավունք։ Այս կարգավորումներով հողատերերին արգելված էր բնիկների նկատմամբ սեփական հայեցողությամբ որևէ տեսակի պատիժ կիրառել։ Դրա փոխարեն օրենքներով սահմանված էին տեղաբնիկների աշխատանքի, սննդի մատակարարման, կացարանների, հիգիենայի և խնամքի կանոնակարգված ռեժիմը։ Հողատերերից պահանջվում էր հնդկացիների խրճիթները կառուցել իսպանացիների կացարանների հարևանությամբ՝ հսկողությունն ու ինտեգրումը հեշտացնելու համար։ Միևնույն ժամանակ, օրենքը պարտադրում էր տեղաբնիկներին ուսուցանել քրիստոնեական հավատքը և արգելում էր երկկնությունը (բիգամիան)։

1513 թվականի հուլիսին ավելացվել էին ևս չորս օրենք՝ «Վալյադոլիդի 1513 թվականի լրացուցիչ օրենքները»։ Դրանցից երեքը հնդկացի կանանց ու երեխաներին էր վերաբերվում, իսկ մեկը՝ հնդկացի տղամարդկանց։

Ամերիկայի իսպանական նվաճման մեթոդներից էր բնիկների բռնի քրիստոնեացումը, որը նույնպես սահմանված էր օրենքով։ Ըստ 1523 թվականի ֆրանցիսկյան կրոնավորներին ուղղված «Հրամաններ տասներկուսին» (Orders to the Twelve) փաստաթղթի՝ անհրաժեշտության դեպքում թույլատրվում էր ռազմական ուժ կիրառել տեղաբնիկներին կրոնափոխ անելու համար։

1542 թվականին Դոմինիկյան վանական Լաս Կասասը կոնկիստադորների վայրագությունների մասին իր պաշոնական հաշվետվությունն ուղարկել էր Իսպանիայի արքայազն (ապագա թագավոր) Ֆիլիպին և «Հնդկաստանների» արքայական խորհրդին։ «Հնդկաստանների կործանման ամենահամառոտ պատմությունը» վերնագրված այդ զեկույցի նպատակն էր հասնել օրենսդրական անհապաղ միջամտության։ Այնտեղ նկարագրված էին դաժանությունները, որոնք իրականացրել էին հողատերերն ու պաշտոնյաները սկսած Նոր Իսպանիայի (հատկապես Հիսպանյոլայի) գաղութացման վաղ շրջանից։ Զեկույցում Լաս Կասասը բնիկներին ներկայացնում էր անմեղ, իսկ իսպանացի կոնկիստադորներին համեմատում «կատաղի վայրի գազանների, գայլերի, վագրերի կամ առյուծների հետ, որոնց երկար օրեր սոված են թողել»։

1542 թվականի «Նոր օրենքների» կազմ

Լաս Կասասի զեկույցից անմիջապես հետո, 1542 թվականին ընդունվել են բնիկների պաշտպանության «Նոր օրենքներ», որոնցով ընդլայնվել, փոփոխվել և սրբագրվել են նախկին օրենքները՝ դրանց կիրառումն ապահովելու համար։ Այս օրենքները ահմանափակում էին էնկոմիենդաներն (իսպանացիների կալվածքներն ու անվճար աշխատուժը) ու բնիկների նկատմամբ չարաշահումները, և նրանց դե ֆակտո ստրկացումը կանխելու փորձ էր, որը որոշ ժամանակ մեղմացրել էր էնկոմենդերոներին։

Իսպանացիների կողմից իրականացված չարաշահումների մասին զեկույցների, բանավեճերի արդյունքում Իսպանիայում առաջացել էր ինստիտուցիոնալ բանավեճ՝ գաղութացման գործընթացի, ինչպես նաև Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների իրավունքների ու պաշտպանության շուրջ։ Այդպես սկսվել է Վալյադոլիդի բանավեճը (1550-1551)։ Այս սկսվել էր դեռևս 1550 թվականից առաջ, երբ Սեպուլվեդան հրապարակել էր իր «De justis belli causis apud indios» («Հնդկացիների դեմ արդարացի պատերազմ վարելու իրավունքի մասին») աշխատությունը, ի պատասխան՝ Լաս Կասասը հրապարակել էր «Իրավական երեսուն թեզիսներ» աշխատությունը։ Վալյադոլիդի խորհրդաժողովը պետք է քննարկեր երկու կողմերի փաստարկները։

Այդ բանավեճում ժամանակի հումանիստ Խուան Խինես դե Սեպուլվեդան (1490-1573) հնդկացիներին համարելով ստորադաս՝ արդարացի է համարել քաղաքակրթելու ու քրիստոնեացնելու համար նրանց նկատմամբ ռազմական ուժի կիրառումը։ Նա խրախուսել է տեղաբնիկների բարբարոսությանը ստրկությամբ ու բռնությամբ վերջ տալու մեթոդները։ Մյուս կողմից, Բարտոլոմե դե լաս Կասասը խստորեն դատապարտել է այս մեթոդները՝ պնդելով, որ բնիկները կարող են կրոնափոխ լինել խաղաղ ճանապարհով։

Իսպանիայի թագավոր Կառլոս I-ը Վալյադոլից հետո փորձել էր բանավեճին վերջ դնել՝ դադարեցնելով բռնի նվաճումները։ Որից հետո նրա որդին՝ Ֆիլիպ II-ն է հետևել նրա օրինակին Ֆիլիպինյան կղզիներում, սակայն նախկինում տեղի ունեցած բռնի նվաճումներն արդեն անդառնալիորեն ձևավորել էին գաղութային հարաբերությունները, և այդ բանավեճը տևական հետևանքներից մեկն էր, որը հանգեցրել էր Իսպանիայի թշնամիների կողմից իսպանատյացության տարածմանը։

Թեև այս օրենքները միշտ չէ, որ կիրառվել են, դրանք արտացոլում են 16-րդ դարի իսպանական միապետության խիղճը՝ բնիկների իրավունքների ու բարօրության վերաբերյալ, և Իսպանիայի տիրապետության տակ գտնվող տարածքների բնակիչներին պաշտպանելու կամքը։ Իրավական այս համակարգը արդի պատմության մեջ մարդասիրական օրենքների վաղագույն օրինակներից մեկն է համարվում։  Իսկ բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ վատ վերաբերմունքն ու շահագործումն իրականացրել են Ամերիկան գաղութացրած բոլոր եվրոպական տերությունները, և նման գործողությունները երբեք բնորոշ չեն եղել բացառապես Իսպանական կայսրությանը։

Ժամանակակից պատմագրության մեջ «սև լեգենդի» վերագնահատումը վերջին տարիներին հանգեցրել է ոչ իսպանական եվրոպական գաղութային արխիվների վերանայմանը, քանի որ Արևմտյան Եվրոպայի գաղութատիրության ու գաղութացման ազդեցության պատմագրական գնահատումը շարունակում է զարգանալ։ Ժամանակակից պատմաբանները փորձում են ձերբազատվել Իսպանիայի նկատմամբ դարերով արմատացած չափազանցված և կանխակալ բացասական վերաբերմունքից։

Չարլզ Գիբսոնի 1964 թվականի «Ացտեկները իսպանական տիրապետության ներքո» մենագրությունը, որը հանդիսանում է Նոր Իսպանիայում հնդկացիների և իսպանացիների հարաբերությունների վերաբերյալ աղբյուրների առաջին համապարփակ ուսումնասիրությունը, հանգում է այն եզրակացության, որ Իսպանիայի դիվայնացումը «կառուցվում է միտումնավոր սադիզմի արձանագրությունների վրա։ Այն զարգացել է զայրույթի մթնոլորտում, ինչը հարցը դուրս է բերում օբյեկտիվ ընկալման կատեգորիայից։ Այն անբավարար է գաղութային պատմության ինստիտուտները հասկանալու տեսանկյունից»։

Սակայն այս տեսակետը լայնորեն քննադատում են այլ գիտնականներ, օրինակ՝ Քինը խնդրահարույց է համարում, որ Գիբսոնը՝ իսպանական դաժանությունների և չարաշահումների վերաբերյալ առկա հսկայական փաստաթղթային ապացույցները հաշվի առնելու փոխարեն, իսպանական իրավական օրենսգրքերի վրա է կենտրոնանում։

Ամերիկացի պատմաբան Ուիլյամ Սանդերս Մալթբին (ծնվ. 1940, Ալբայի դուքսի կենսագիր) «Լատինական Ամերիկայի պատմության և մշակույթի հանրագիտարանի» «Սև լեգենդ» հոդվածում տվել է հետևյալ բնորոշումը՝ «Թեև գիտնականների առնվազն երեք սերունդ տվել է Հին և Նոր աշխարհում իսպանացիների վարքագծի ավելի հավասարակշռված գնահատականը, կայսերական այլ տերությունների պատմության մռայլ էջերը դեռևս ստանում են ավելի օբյեկտիվ արժևորում»։

Այլ խոսքով, թեև Ֆրանսիան և Բրիտանիան դարեր շարունակ վարել են նույնքան դաժան գաղութատիրական քաղաքականություն, նրանց անցյալի հանցագործությունները պատմագրության մեջ երկար ժամանակ ներկայացվել են ավելի մեղմ ու ներողամիտ ձևով։ Իսկ Իսպանիան, բախվելով անգլո-ֆրանսիական և հոլանդական տպագրական հզոր քարոզչամեքենային, ենթարկվել է համակարգված սևացման․ նրան տրվել է բացարձակ «չարիքի» պիտակ, ինչն էլ հիմք է դարձել «սև լեգենդի» արմատավորման համար։

«Սև լեգենդը» արտահայտություն է, որն օգտագործում են իսպանացի գրողները՝ իբերիական ժողովուրդների դեմ վաղեմի քարոզչությունը նշելու համար, որը սկսվել է 16-րդ դարում Անգլիայում և այդ ժամանակվանից ի վեր զենք է եղել Իսպանիայի և Պորտուգալիայի մրցակիցների համար այդ չորս դարերի կրոնական, ծովային և գաղութային պատերազմներում։ Բնօրինակ տեքստ (անգլ.)   The "Black Legend" is a term long used by Spanish writers to denote the ancient body of propaganda against the Iberian peoples which began [sic] in sixteenth century England and has since been a handy weapon for the rivals of Spain and Portugal in the religious, maritime, and colonial wars of those four centuries.. - Ամերիկյան կրթության խորհրդի զեկույց (1944 )

Իսպանական գաղութացման ընթացքում Ամերիկայի բնիկ ժողովուրդների հանդեպ վերաբերմունքն օգտագործվել է մրցակից եվրոպական տերությունների քարոզչական աշխատանքներում՝ Իսպանական կայսրության նկատմամբ թշնամանք հրահրելու նպատակով։ Դե Լաս Կասասի աշխատությունն անգլերենով առաջին անգամ մեջբերվել է 1583 թվականի «Իսպանական գաղութը կամ Արևմտյան Հնդկաստանում իսպանացիների գործերի ու արարքների ամենահամառոտ ժամանակագրությունը» աշխատության մեջ՝ մի ժամանակաշրջանում, երբ Անգլիան պատրաստվում էր միանալ հակաիսպանական ըմբոստների նախաձեռնած Նիդերլանդական ապստամբությանը (Ութսունամյա պատերազմ)։

Պատերազմ Նիդեռլանդների հետ

Հիմնական հոդված՝ Նիդերլանդական բուրժուական հեղափոխություն

Սուրբ Մարտինի տաճար Ուտրեխտում. 1566 թվականին կալվինականների իրականացրած պատկերամարտության հետքերը դեռևս տեսանելի են

Ալբայի դուքսը 1572 թվականի անանուն փորագրության վրա․ դուքսը մի ձեռքով երեխա է ուտում, մյուսով փողով լի պարկեր է բռնել։ Նրա ետևում Գրանվելի և Գիզի ու Լոթարինգիայի կարդինալների գլուխներով հիդրա է։ Նրա ոտքերի մոտ՝ Էգմոնտի և Հորնի գլխատված դիակներն են։ Թևավոր դևը՝ տերողորմյան ձեռքին, փուքսով օդ է փչում նրա ականջին։

Ցածրադիր երկրներում (16-րդ դարում ներկայիս Նիդերլանդների, Բելգիայի և Լյուքսեմբուրգի տարածք) տարիներ տևած քաղաքական ու կրոնական լարվածությունն է՛լ ավելի է աճել, երբ 1556 թվականին Կառլոսն իր որդուն՝ Ֆիլիպ II-ին է հանձնել գահը։ 1566 թվականի օգոստոսը նշանավորվել է բռնության նոր ալիքով։ Այս ընթացքում հոլանդացի կալվինականները սկսել են պղծել ու ջարդել կաթոլիկ վանքերի ու եկեղեցիների արձաններն ու զարդարանքները, որը պատմությանը հայտնի է որպես «Սրբապատկերախեղման շարժում» (Beeldenstorm)։ Իսպանական կողմի առաջին ռազմական արձագանքն այս անկարգություններին եղել է 1567 թվականի մարտին տեղի ունեցած Օստերվեյլի ճակատամարտը, որն էլ դառնալու էր Ութսունամյա պատերազմի սկիզբը:

Այս իրադարձություններից հետո՝ 1567 թվականի օգոստոսին, քաղաքական անկարգությունները վերջնականապես ճնշելու վճռականությամբ, Իսպանիայի թագավորը Եվրոպայի այս հատված է ուղարկել կաստիլիացի ազնվական, Ալբայի 3-րդ դուքս Ֆեռնանդո Ալվարես դե Տոլեդոյին։ Դուքսը ժամանել է Բրյուսել 10,000-անոց բանակով։ Նա ժամանել է մի տարածաշրջան, որտեղ տպագրահաստոցների լայն առկայությունը նպաստում էր Կաթոլիկ եկեղեցու դեմ տարբեր ազատական կարծիքների արագ տարածմանը: 1567 թվականի սեպտեմբերից սկսած՝

• Ալբան ստեղծել է «Խռովությունների խորհուրդը» (որը ժողովուրդն անվանել է Արյան դատարան), որի միջոցով մահապատժի են ենթարկվել հազարավոր ապստամբներ և հերետիկոսներ։
• Բողոքական գաղափարների (կալվինականության) տարածումը կանխելու համար Ալբայի դուքսը և իսպանական իշխանությունները խստագույն գրաքննություն են սահմանել՝ վերահսկելու թե ինչ գրքեր են տպագրվում, ներմուծվում կամ վաճառվում Նիդերլանդներում, որն այդ ժամանակ Եվրոպայի գրատպության հզորագույն կենտրոններից էր։ Այն տպագրիչները, ովքեր հրատարակում էին հակակաթոլիկական կամ թագավորական իշխանությանը քննադատող գրականություն, ենթարկվում էին հետապնդումների, իսկ նրանց գույքը բռնագրավվում էր, գրավաճառներն ու տպագրիչները ձերբակալվում էին Արգելված գրքերի ցուցակում ներառված գրքեր հրատարակելու համար։ Այս հալածանքների արդյունքում մի քանի տպագրիչներ արտաքսվել, և առնվազն մեկը մահապատժի է ենթարկվել:
• Ապստամբությունը խեղդելու և իր բանակը պահելու համար Ալբան սահմանել է ծանր հարկեր (օրինակ՝ «տասներորդականը»՝ 10% հարկ բոլոր առևտրային գործարքներից), ինչն ավելի է բորբոքել տեղացիների դիմադրությունը։

Դուքսի դաժանությունները շուտով հասել են իրենց գագաթնակետին, երբ 1568 թվականի հունիսի 5-ին Ալբան Բրյուսելի կենտրոնական հրապարակում մահապատժի է ենթարկել հոլանդացի անվանի ազնվականներից Էգմոնտին և Հորնին, ինչն է՛լ ավելի է բորբոքել հակաիսպանական տրամադրությունները ողջ երկրում:

Այս արյունալի հակամարտությունը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին: 1572 թվականի հոկտեմբերին (այն բանից հետո, երբ Վիլհելմ Օրանացու ուժերը գրավել էին Մեխելեն քաղաքը) քաղաքի տեղապահը փորձել է հանձնվել՝ լսելով, որ մոտենում է իսպանական ավելի մեծ բանակ: Սակայն, չնայած զորքերին հանդարտեցնելու բոլոր փորձերին, Ալբայի որդին՝ դուքսի զորքերի հրամանատար Ֆադրիկե Ալվարես դե Տոլեդոն, իր մարդկանց երեք օր ժամանակ է տվել քաղաքը կատարելապես թալանելու համար: Ալբան Ֆիլիպ II թագավորին հպարտությամբ զեկուցել է, որ քաղաքում «պատին ոչ մի մեխ չի մնացել»։ Այս ավերածությունն այնքան համատարած է եղել, որ մեկ տարի անց տեղի դատավորները դեռ շարունակում էին փորձել վերադարձնել այն եկեղեցական մասունքներն ու արժեքավոր իրերը, որոնք իսպանացի զինվորները թալանել և վաճառել էին տարբեր վայրերում։

Մեխելենի այս թալանը դարձել է առաջինն այն իրադարձությունների շարքում, որոնք հայտնի են որպես «Իսպանական կատաղություն» (Spanish Fury)․ հաջորդ մի քանի տարիների ընթացքում եղել են ևս մի քանիսը։ 1572 թվականի նոյեմբերին և դեկտեմբերին, դուքսի թույլտվությամբ, Ֆադրիկեն Զյուտֆենի և Նարդենի բնակիչներին փակել են եկեղեցիներում և ողջ-ողջ այրել: 1542 թվականի Նոր օրենքներից տարիներ անց, 1573 թվականի հուլիսին՝ վեց ամսվա պաշարումից հետո, Հաառլեմ քաղաքը հանձնվել է։ Քաղաքի կայազորի զինվորներին (բացառությամբ գերմանացիների) դուքսի զորքերը խեղդամահ են արել կամ կտրել են նրանց կոկորդները, իսկ երևելի քաղաքացիները մահապատժի են ենթարկվել։ Ավելի քան 10,000 հաառլեմցիներ են սպանվել քաղաքի պաշտպանական պատնեշների վրա, մոտ 2,000-ը՝ այրվել կամ խոշտանգվել են, իսկ դրանից կրկնակի ավելի մարդ գետում խեղդվել է։

Իսպանական արքունիքին ուղղված բազմաթիվ բողոքներից հետո Ֆիլիպ II-ը որոշել է փոխել քաղաքականությունը և պաշտոնից ազատել Ալբայի դուքսին։ Իսկ Ալբան ներկայացրել է, որ Նիդերլանդներում այրել կամ մահապատժի է ենթարկել 18,600 մարդու՝ չհաշված պատերազմի ընթացքում իր կոտորածների շատ ավելի մեծ թիվը, որոնցից շատերը կանայք ու երեխաներ են եղել։ Մեկ տարում այրել կամ կախաղան է բարձրացրել 8,000 մարդ, իսկ ֆլամանդացի զոհերի ընդհանուր թիվը ոչ պակաս, քան 50,000։

Իսպանական կատաղություն

ձախից՝ «Իսպանական կատաղությունը» Անտվերպենում 1576 թվականի նոյեմբերի 4-ին անանուն հակաիսպանական քարոզչական նկար աջից՝ Իսպանական կատաղություն Մաաստրիխտում 1579 թվականին

1570-ական թվականների կեսերին Նիդերլանդական ապստամբությունը տարածվել է դեպի հարավ, երբ իսպանական բանակի ֆլանդրիական զորքերը աշխատավարձի հետաձման պատճառով խռովություն էին բարձրացրել, և սկսվել էր կատաղի թալան ու ավերածություն մի շարք քաղաքներում։ Դրանցից ամենանշանավորը 1576 թվականի նոյեմբերին Եվրոպայի ամենահարուստ առևտրային քաղաքի՝ Անտվերպենի ավերումն էր։ Զինվորները ներխուժել են քաղաք՝ սպանելով, թալանելով, բնակիչներից գումար կորզելով և հրդեհելով չվճարողների տները։ Քրիստոֆ Պլանտենի տպագրատունը երեք անգամ կործանման վտանգի տակ է հայտնվել, սակայն ամեն անգամ փրկվել է փրկագին վճարելու շնորհիվ։ Անտվերպենը տնտեսապես հիմնահատակ ավերվել է այս հարձակման հետևանքով. հրկիզվել են 1,000 շենք, և շուրջ 17,000 խաղաղ բնակիչ բռնաբարվել, խոշտանգվել ու սպանվել։ «Ծնողներին խոշտանգում էին իրենց երեխաների ներկայությամբ, երեխաներին սպանում էին մայրերի գրկում, իսկ կանանց մտրակահարելով սպանում էին իրենց ամուսինների աչքի առաջ»։ Սա Նիդերլանդների պատմության հայտնի է որպես ամենամեծ զանգվածային կոտորած։

Անտվերպենի դաժանությունից հետո բոլոր նահանգները (թե՛ կաթոլիկ, թե՛ բողոքական) միավորվել են Օրանացու շուրջ՝ կնքելով «Գենտի հաշտությունը», որը պահանջում էր իսպանացի զինվորների դուրսբերումը Նիդեռլանդներից։

Մաաստրիխտը երկու անգամ պաշարվել, թալանվել և ավերվել է Ֆլանդրիայի տերցիաների (Tercios de Flandes) կողմից (1576 և 1579 թվականներին), ընդ որում՝ 1579 թվականի պաշարումն ավարտվել է նոր «Իսպանական կատաղությամբ», որը խլել է 10,000 տղամարդու, կնոջ և երեխայի կյանք։ Իսպանացի զինվորները, ովքեր առաջինն էին ճեղքել քաղաքի պաշարման պատերը, նախ բռնաբարել են կանանց, ապա կոտորել բնակչությանը՝ ըստ լուրերի՝ մարդկանց մարմինները կտոր-կտոր անելով։ Զինվորները հարյուրավոր խաղաղ բնակիչների են խեղդել՝ նրանց ցած նետելով Մաաս գետի վրայի կամրջից՝ Զյուտֆենում տեղի ունեցած նախկին իրադարձությունների նմանությամբ։ Ռազմական տեռորով ճնշվել է ֆլամանդական շարժումը և վերականգնվել իսպանական տիրապետությունը Բելգիայում։

Տեղեկատվական պատերազմ

Իսպանական թագի դեմ պայքարի ընթացքում հոլանդական ապստամբությունից ստեղծված քարոզչությունը «սև լեգենդի» ձևավորման մաս է դարձել: Հրապարակված նյութերում Ալբայի և նրա հաջորդների կողմից Նիդեռլանդներում կատարված ավարառությունները համեմատվել են Դե Լաս Կասասի նկարագրած հնդկացիների դեմ կատարված ավարառությունների հետ: Բարտոլոմե դե Լաս Կասասի «Հնդկաստանների կործանման ամենահամառոտ պատմությունը» («Բրեվիսիմա ռելասիոնը») 1578-1648 թվականներին Նիդեռլանդներում վերատպվել է ոչ պակաս, քան 33 անգամ (ավելին, քան մյուս բոլոր եվրոպական երկրներում միասին վերցրած): Հրապարակված մեղադրանքներում նշվում էր, որ իսպանական ինկվիզիցիայի հոդվածներով ու որոշումներով Հռոմեական կուրիայի Սուրբ գրասենյակը նպատակ ուներ ներխուժել Նիդեռլանդներ և խոչընդոտել նրա զարգացմանը։ Նրանք մեղադրվում էին հոլանդացիներին սովամահ անելու և տեղի առաջատար ազնվականությանը ոչնչացնելու դավադրության մեջ՝ «ինչպես իսպանացիներն արել էին Հնդկաստանում (Ամերիկայում)»։

Շմալկալդենյան պատերազմի պատերազմի նախապատրաստումն ու սկիզբը (1546-1547)․ այլաբանական նկար Սրբազան Հռոմեական կայսրության բողոքական իշխանների և կայսր Կառլոս V-ի միջև։ Վերևի ձախ հատվածում պատկերված է Կառլոս V-ը՝ խորհրդականների շրջապատում։ Կենտրոնում ներկայացված են Հարավային Գերմանիայում ընթացող ռազմական գործողությունները։ Առջևի պլանում՝ աջից, սաքսոնացի գյուղացիները պայքարում են երկիր ներխուժող կայսերական զորքերի դեմ․ անհայտ հեղինակ (1630)

Գերմանիայում գտնվող Ֆիլիպ վան Մարնիքսը, որը Վիլհելմ Օրանացու ամենամոտ դաշնակիցն էր, իրականացրել է պատմության մեջ առաջին խոշորագույն տեղեկատվական պատերազմներից մեկը։ Նա պարբերաբար հղումներ էր անում Իսպանիայի կողմից Նիդեռլանդները «գաղութացնելու» ենթադրյալ մտադրություններին։ Կիրառում էր տարատեսակ փաստարկներ՝ հիշեցնելով Շմալկալդենյան պատերազմի (1546-1547) ընթացքում իսպանական զորքերի գործած հանցագործությունները, իսպանացիներին թուրքերի հետ համեմատելով բացարձակ հրեշացնելով (ակնարկելով նրանց միջև դաշինքը և, որ իսպանացիները «իսկական քրիստոնյաներ» չեն), Ալբայի դուքսի չարագործություններն էր հիշատակում և այլ թեզեր առաջ քաշում, որոնք նա հետագայում կրկնել է Գերմանիայում, 1578 թվականին Վորմսի Ռայխստագում։

Քարոզչական թերթիկների հեղինակները նաև շահարկում էին իսպանական ինկվիզիցիայի հանդեպ տածած վախը՝ պնդելով, թե թագավորը մտադիր է այն ներդնել Նիդերլանդներում, և օգտագործում էին նախկինում հրապարակված քննադատական աշխատությունների նյութերը՝ ցույց տալու համար, թե ինչ հետևանքներ կունենար նման սցենարը։ Նույնիսկ հրապարակվել է Սուրբ գրասենյակի կողմից կեղծված մի փաստաթուղթ, որով բոլոր հոլանդացիները մեղավոր էին ճանաչվում միապետի պատվի ու արժանապատվության դեմ ուղղված հանցանք (*lèse-majesté*) գործելու մեջ և սպառնում էր նրանց ունեցվածքի ամբողջական բռնագրավում (այդ փաստաթղթի կեղծ լինելը հոլանդացի պատմաբաններն իմացել են միայն 19-րդ դարում)։

Ֆիլիպ վան Մարնիքսի այս քարոզչությունը Վորմսում և Գերմանիայի այլ քաղաքներում հող է նախապատրաստել, որպեսզի եվրոպական հանրային միտքը Նիդերլանդների ապստամբությունը տեսնի ոչ թե որպես «օրինական թագավորի դեմ խռովություն», այլ որպես սրբազան պայքար ընդդեմ արյունարբու բռնապետության։

Ֆեռնանդո Ալբան սև լեգենդի մաս

Ալբայի 3-րդ դուքս Ֆեռնանդո Ալվարես դե Տոլեդո

Նիդերլանդների դեմ Իսպանիայի մղած այս տևական պատերազմը և, հատկապես, Ալբայի դուքսի հաղթանակներն ու անմարդկային դաժանություններն ի վերջո հանգեցրել են հակառակ արդյունքին՝ ընդմիշտ բորբոքելով հակաիսպանական տրամադրություններն ու տեղի ժողովրդի ազատագրական պայքարը: Դրան հաջորդած պատերազմը դաժան է եղել երկու կողմերի համար էլ։ 80-ամյա պատերազմում (1568-1648) Նիդերլանդները հաղթել են, իսկ Իսպանական կայսրությունը պարտվել է, ինչի արդյունքում Նիդերլանդները ձեռք են բերել անկախություն:

Ըստ Խոսե Պերեսի՝ հիշողության մեջ գլխավորապես մնացել են Ալբայի դուքսն ու իսպանական դաժանությունը, իսկ պարտված կողմի ներկայացուցիչները հետագայում հռչակվել են որպես Նիդերլանդների հիմնադիր հերոսներ, քանի որ պատմությունը գրվել է հաղթողների կողմից։ Ալբայի դուքսը Նիդերլանդներում ստացել է «Երկաթե դուքս» մականունը և դարձել հակաիսպանական «սև լեգենդի» կարևոր մաս։

Միայն 20-րդ դարում է վերականգնվել Ալբայի դուքսի համբավը՝ որպես իր ժամանակաշրջանի մեծագույն զորավար, փայլուն ռազմավար, կարգապահության խիստ հետևորդ (նա պատժում էր քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ իր զորքերի թույլ տված անհիմն չարաշահումները), խորաթափանց քաղաքական գործիչ և իր ժամանակի ամենակիրթ մարդկանցից մեկը, որը Ֆլանդրիայում հրամանատարում էր 54 000 զինվորից բաղկացած բանակ, որոնցից միայն 7 900-ն էին իսպանացի, իսկ 30 400-ը՝ ֆլամանդացի։ Այնուամենայնիվ, Ալբայի կերպարը՝ որպես արյունարբու և դաժան հրեշ, պահպանվել է մինչ օրս, և հոլանդացի երեխաներին մինչև հիմա վախեցնում են նրա անունով, երբ նրանք վատ են պահում իրենց։

Վիլհելմ Օրանացու «Ներողությունը»

Վիլհելմ Օրանացի, 1555

Լյութերական ընտանիքից սերած Վիլհելմ Օրանացին 11 տարեկանում հորեղբորից ժառանգել էր Օրանի իշխանությունը (Ֆրանսիայում) և մեծ հողեր Նիդերլանդներում։ Սակայն այդ ունեցվածքը տնօրինելու համար Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր Կառլոս V-ը պահանջով նա տեղափոխվել է բրյուսելյան արքունիք, և 1544 թվականից դաստիարակվել է որպես կաթոլիկ։ 1573 թվականին, երբ սկսվել էր Նիդերլանդական ապստամբությունը, Վիլհելմը կաթոլիկներին ու բողոքականներին հաշտեցնելու փորձեր է արել։ Տեսնելով, որ Իսպանիայի կաթոլիկ թագավորը զիջումների չի գնում, իսկ ապստամբության հիմնական շարժիչ ուժը հենց արմատական բողոքականներն են (կալվինականները), 1573 թվականին պաշտոնապես միացել է Կալվինիստական եկեղեցուն։ 1576 թվականին, երբ Իսպանական բանակը թալանել էր Անտվերպենը, Նիդերլանդների բոլոր 17 նահանգները միավորվել (ներկայիս Նիդերլանդներ, Բելգիա և Լյուքսեմբուրգ) և կնքել են «Գենտի հաշտությունը»: Նիդերլանդների խորհրդարանը Վիլհելմ Օրանացուն հռչակել է շտատհալտեր (նահանգապետ)՝ ձևականորեն ներկայացնելով «հանուն թագավորի» (նրա անունից), որպես փոխարքա։

Լինելով հմուտ քաղաքական գործիչ, Օրանացին Նիդերլանդների ողբերգությունն օգտագործել է Իսպանիայի դեմ՝ աշխարհին ցույց տալով. «Տեսե՛ք, թե ինչ բարբարոսներ են իսպանացիները, նույնիսկ իրենց թագավորը չի կարողանում սանձել նրանց»։

Ֆիլիպ II-ը չի հաշտվել Օրանացուն շտատհալտեր նշանակման հետ՝ նրան համարելով սովորական խռովարար: Թագավորը Նիդերլանդներ է ուղարկել իր սեփական փոխարքային՝ իր եղբայր Դոն Խուան Ավստրիացուն: Վերջինս, տեսնելով Նիդերլանդների համախմբվածությունը, 1577 թվականի փետրվարի 12-ին ստիպված ստորագրել է «Հավերժական հրովարտակը»՝ ձևացնելով, թե ընդունում է նահանգների պահանջները, բայց շատ արագ խզել է այն։

1580 թվականի մարտ/հունիսին թագավորը Օրանացուն հռչակել է «մարդկության թշնամի» և 25,000 ոսկե էսկուդո գլխագին խոստացել նրան սպանողին (որն իրականացել է 1584 թվականին), քանի որ նա դավաճանել էր իրեն, առաջնորդում էր Իսպանական կայսրության դեմ ապստամբությունը, հետևաբար Ֆիլիպ II-ի համար նա անձնական դավաճան էր, ապստամբ և հերետիկոս (քանի որ Օրանացին կաթոլիկությունից անցել էր բողոքականության)։

1580 թվականի դեկտեմբերին Վիլհելմ Օրանացին հանդես է եկել կտրուկ պատասխանով՝ «Օրանի արքայազնի ապոլոգիան»։ Այն կարդացվել է Նիդերլանդների Գլխավոր նահանգների ժողովում։ Փաստաթուղթը պաշտոնապես տպագրվել է 1581 թվականին ֆրանսերենով (և շուտով թարգմանվել հոլանդերեն, անգլերեն ու գերմաներեն)։ Այն ուղարկվել է եվրոպական բոլոր արքունիքներին՝ Իսպանիայի թագավորին վարկաբեկելու և Նիդերլանդների ապստամբությունը արդարացնելու համար։

«Ամենապայծառափայլ արքայազն Վիլհելմի ապոլոգիան կամ պաշտպանությունը [...] ընդդեմ Իսպանիայի թագավորի կողմից հրապարակված բանադրանքի և հրովարտակի [...]» աշխատությունը, որն իրականում գրել էր նրա զինակից ընկերը՝ հոգևորական Պիեռ Լուազլյորը, դարձել է Վիլհելմի վերջնական խզումը Ֆիլիպ II-ի հետ և կարող է համարվել «սև լեգենդի» ծննդականը։ Թռուցիկը կրկնված էին Ալբայի դեմ նախկինում հնչեցված մեղադրանքները՝ տարածելով մեղքը, ինչպես նաև դաժանության, բարբարոսության ու մոլեգնության հատկանիշները բոլոր իսպանացիների վրա. մասնավորապես շեշտելով, որ իսպանացի զինվորները պղծել են կանանց՝ նրանց ամուսինների ու զավակների աչքի առաջ։ Նաև շեշտված էին ռասաների խառնման մասին իտալական և գերմանական մեղադրանքները, թե իսպանացիները հրեաներ և մավրեր են։

Հրովարտակում ոչ միայն կրկնված էին նախկինում հնչած մեղադրանքները, այլև Օրանացին մշակել էր բոլորովին նոր փաստարկներ՝ հարձակում գործելով հենց թագավորի՝ Ֆիլիպ II-ի անձի դեմ նրան մեղադրելում էր շնանալու, սեփական քրոջ հետ արյունապիղծ հարաբերություններ ունենալու, երկկնության, ինչպես նաև իր կնոջը՝ Էլիզաբետ Վալուային սպանելու մեջ։ Ի վերջո, նա թագավորին մեղադրում էր սեփական որդուն ու ժառանգին՝ Դոն Կառլոսին, ձերբակալելու, դատապարտելու և մահապատժի ենթարկելու մեջ։

Բոլոր այս մեղադրանքներն ի վերջո մոռացության են մատնվել՝ բացառությամբ «Հարավի սատանա» (el Demonio del Sur) մականվան և «Դոն Կառլոսի» պատմության, որն այդ պահից ի վեր դարձել է «սև լեգենդի» անբաժանելի մասը։ Մի քանի պատմաբաններ այն ընդունել են որպես ճշմարտություն, ինչպես, օրինակ, Պիեռ դե Բրանտոմը («Հուշեր», 1665) և Ժակ Օգյուստ դե Թուն («Իր ժամանակի պատմությունը», 1620)։

Արվեստում սև լեգենդի այս ուղին հարթել է Սեզար Վիշար դե Սեն-Ռեալը 1672 թվականին իր «Դոն Կառլոս» երկով։ Թեև այն մեծամասամբ հորինվածք էր, հետագա մի շարք հեղինակներ այն ընդունել են որպես իրականություն և օգտագործել են նույն սյուժեն։ Այսպիսով, Ֆրիդրիխ Շիլլերի 1787 թվականին հրատարակված «Դոն Կառլոս, Իսպանիայի ինֆանտ» (Don Karlos, Infant von Spanien) դրաման հիմնված է Սեն-Ռեալի պատմության և Ռոբերտ Վատսոնի «Փիլիպոս II-ի պատմությունը» աշխատության վրա։ Շիլլերի կողմից թեմային տրված այս թափը պատճառ է դարձել, որ հրատարակվեն նույն սյուժեով մի քանի այլ գործեր և օպերաներ, որոնցից ամենահռչակավորնը Ջուզեպպե Վերդիի «Դոն Կառլոս» օպերան է։

Օրանացին ներմուծած մեկ այլ նոր թեզը՝ իսպանական կրոնական անհանդուրժողականության մասին, իր արտացոլումն է գտել ինչպես Ինկվիզիցիայի կողմից բողոքականների հալածանքների, այնպես էլ Ամերիկայում իսպանացիների դաժանության նկարագրություններում։

Վիլհելմ Օրանցու ձեռքբերումն այն է, որ նա հավաքագրել է ցրված տեղեկությունների, լուրերի և քննադատությունների մի ամբողջություն ու դրանք միավորել քարոզչական հետևողական և արդյունավետ համակարգի մեջ։ Արդյունքում՝ մինչ օրս պահպանվել է Լուսավորականության դարաշրջանի և բողոքական քարոզչության այն հիմնական ընկալումը, որն օգտագործվել է Իսպանական կայսրության ու կաթոլիկ Ինկվիզիցիայի դեմ պայքարում. այն է՝ Ֆլանդրիայի պատերազմը հակադրել է «ամենն, ինչ բարի է, ճշմարիտ և ազատ՝ ընդդեմ խավարի ուժերի, անհանդուրժողականության և սնահավատության»։

Միացյալ Նահանգների Հանրապետության հիմնադրման և պատմության մեջ Վիլհելմ Օրանացին մնացել է որպես Նիդերլանդների «Հայրենիքի Հայր»՝ նախաձեռնելով կրոնական հանդուրժողականության և ազգային ինքնորոշման գաղափարները։

Գենետիկական ուսումնասիրություն

Վերջին տարիներին Մաարտեն Լարմյուզոն օգտագործել է գենետիկական թեստավորում՝ իսպանական օկուպացիայի վերաբերյալ տարածված համոզմունքը ուսումնասիրելու համար։

16-րդ դարում Ցածրադիր երկրներում իսպանական բանակի կողմից իրականացված ռազմական դաժանություններն այնքան խորն են արմատավորվել բելգիական և հոլանդական հասարակությունների կոլեկտիվ հիշողության մեջ, որ նրանք ընդհանուր առմամբ ենթադրում են, թե այդ պատմության հետքն առկա է իրենց գենետիկական ծագման մեջ։ Պատմաբանները պնդում են, որ այս ենթադրությունը հենց «Սև լեգենդի» և այն բացասական քարոզչության հետևանքն է, որն իսպանացի զինվորներին պատկերում և հիշեցնում էր որպես ծայրահեղ սեքսուալ ագրեսորների։ - Մաարտեն Լարմյուզեո, «Սև լեգենդը ցածրադիր երկրներում իսպանական ներկայության մասին. Գենետիկական նախնիների վերաբերյալ ընդհանուր համոզմունքների ստուգում»

Իսպանացի զինվորների կողմից տեղի կանանց զանգվածային բռնաբարությունների մասին հիշողությունն այնքան կենդանի է, որ ժողովրդի մեջ տարածված է այն համոզմունքը, թե նրանց գենետիկական հետքը տեսանելի է նաև այսօր, և որ այդ տարածաշրջանի մուգ մազեր ունեցող տղամարդկանց ու կանանց մեծ մասը սերում է հենց այդ բռնաբարությունների ընթացքում բեղմնավորված երեխաներից։ Սակայն Մաարտեն Լարմյուզեոյի գլխավորած ուսումնասիրությունը իսպանական բանակի կողմից գրավված տարածքներում չի հայտնաբերել իբերական ավելի մեծ գենետիկական բաղադրիչ, քան Հյուսիսային Ֆրանսիայի հարակից շրջաններում, և հանգել է այն եզրակացության, որ իսպանական օկուպացիայի գենետիկական ազդեցությունը, եթե այդպիսին ընդհանրապես եղել է, պետք է որ չափազանց փոքր եղած լինի մինչև մեր օրերը պահպանվելու համար։

Այդուհանդերձ, հետազոտությունը հստակեցնում է, որ ժամանակակից բնակչության մեջ իսպանական գենետիկական հետքի բացակայությունը անհամատեղելի չէ զանգվածային սեռական բռնությունների տեղի ունենալու փաստի հետ։ Իսպանացի զինվորների կողմից բռնաբարության ենթարկված ֆլամանդացի կանանց հաճախակի սպանությունները, այն փաստը, որ բռնաբարությունը միշտ չէ, որ հանգեցնում էր բեղմնավորման, ինչպես նաև բռնաբարության զոհ դարձած կանանց արտամուսնական զավակների գոյատևման նվազ հնարավորությունները՝ այս բոլոր գործոնները խոչընդոտել են ժամանակակից բնակչության մեջ իբերական զգալի գենետիկական ներդրմանը։

Լարմյուզեոն գտնում է, որ Ֆլանդրիայում իսպանական գենետիկական ներդրման վերաբերյալ համոզմունքի հարատևությունը հանդիսանում է 16-19-րդ դարերում հոլանդական և ֆլամանդական ազգային ինքնության կերտման ընթացքում «սև լեգենդի» արդյունք, ինչը կոլեկտիվ հիշողության մեջ առաջնային պլան է մղել իսպանական բանակների դաժանության գաղափարը։ Տեղական թերթերից մեկին տված հարցազրույցում Լարմյուզեոն իսպանացիների գործողությունների հարատևումը ժողովրդական հիշողության մեջ համեմատել է ավստրիացիների, ֆրանսիացիների և գերմանացիների նկատմամբ ցուցաբերվող նվազ ուշադրության հետ, ովքեր նույնպես օկուպացրել էին Ցածրադիր երկրները (Նիդերլանդները) և մասնակցել տեղի բնակիչների դեմ իրականացված բռնություններին։

Ծագում և զարգացում

Իսպանական կայսրության անախրոնիկ քարտեզը, ներառյալ տարածքային պահանջները

Շվեդ պատմաբան Սվերկեր Առնոլդսոնը (1908-1959) և ֆրանսիացի իսպանագետ Ժոզեֆ Պերեսը (1931-2020) տվել են «սև լեգենդի» ծագման և դասական եվրոպական զարգացման պատմությունը։ Նրանք «սև լեգենդի» ծագման ծիլերը վերագրում են միջնադարյան Իտալիային (13-րդ դարի վերջից 14-րդ դարի սկիզբ)։

Ըստ աշխարհագրության․ Սվերկեր Առնոլդսոն

Սվերկեր Առնոլդսոնը «Իսպանական սև լեգենդի ակունքները» գրքում լեգենդի գաղափարական ակունքները բաժանում է ըստ աշխարհագրական փուլերի երկու փուլի՝ իտալական, և գերմանական փուլերի։

• Իտալական փուլն (14-16-րդ դարեր) առանձնանում է մշակութային գերազանցության շեշտադրմամբ և իսպանացիների նկատմամբ ռասայական/էթնիկ նախապաշարմունքներով, երբ բորբոքվում էր իսպանական տիրապետության դեմ ուղղված ազգային դժգոհությունը՝ շեշտը դնելով իսպանացիների «խառնածին» ծագման, բարբարոսական վարքի և ռասայական նախապաշարմունքների վրա։

Ըստ հեղինակի՝ առանցքային շրջադարձը 1282 թվականի «Սիցիլիական ժամերգություն» ապստամբությունն էր, որից հետո Արագոնի թագավորությունը նվաճել է Սիցիլիան, այնուհետև՝ Նեապոլը։ Սկսվել են իտալա-իսպանական առաջին լուրջ բախումներն ու փոխադարձ անվստահությունը։ Հեղինակը լեգենդի սկիզբը կապում է դրան հաջորդած 14-րդ դարի իտալական շրջանի հետ։

Ստեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ իտալացիները, որոնք իրենց համարում էին Հին Հռոմի միակ օրինական ժառանգներ, ստիպված էին հնազանդվել իսպանացիներին, որոնց նրանք նախքան այդ էլ համարում էին «բարբարոս» և երկրորդական ազգ։ Իտալացիները ռազմական ուժով չէին կարող պայքարել իսպանացիների դեմ, ուստի իտալացի մտավորականները մտել են գաղափարական պայքարի մեջ՝ ուղղորդված նվաստացնելով հզորացող Իսպանիան։ Հիմնական թիրախները իսպանացի միապետներն էին և նրանց պաշտպանած կաթոլիկ կրոնը։

Հենց այս շրջանի իտալական աղբյուրներում ձևավորվել են իսպանացիների մասին բացասական կարծրատիպերը՝ նրանց բնութագրելով որպես տգետ, ագահ, դաժան և «կիսամավր» (կրոնական առումով կասկածելի՝ պատճառաբանելով Իսպանիայում դարեր շարունակ քրիստոնյաների, հրեաների և մուսուլմանների միջև համակեցությունը)։ Ի սկզբանե ձևավորվելով որպես կատալոնատյացություն՝ այս հակաքարոզչությունը հետագայում ​​տարածվել է իսպանական բոլոր ժողովուրդների վրա։

• Գերմանական փուլ (16-րդ դարի առաջին կեսից սկսած)․ Մարտին Լյութերի և բողոքականների կողմից լեգենդին հաղորդվել է կրոնական-գաղափարական բնույթ՝ իսպանացիներին որակելով որպես կաթոլիկ հալածանքների գործիք։ Բողոքականները թիրախավորում էին ինկվիզիցիան՝ իսպանացի նվաճողներին վերագրելով արյունարբություն և կայսերական ագահություն։ Կառլոս V կայսեր դեմ մղվող հակամարտության համատեքստում Մարտին Լյութերի գլխավորած գերմանացի բողոքականները իսպանացիներին նույնացնում էին պապականության հետ և ներկայացնում կաթոլիկության հալածանքների մարմնավորում՝ որակելով որպես իսկական հավատքի թշնամիներ։

Ըստ Առնոլդսոնի՝ ավելի ուշ Իսպանիայի աշխարհաքաղաքակայն հակառակորդները՝ Ֆրանսիան, Անգլիան և Նիդերլանդները յուրացրել և քաղաքականացրել են այս երկու թեզերը՝ տպագիր քարոզչության միջոցով միջազգայնացնելով հակաիսպանական տրամադրությունները։ Ֆրանսիական Լուսավորության ներկայացուցիչները (Մոնտեսքյո, Վոլտեր, Դիդրո և այլ հանրագիտարանագետներ) «սև լեգենդը» դուրս են բերել զուտ քաղաքական պատերազմի շրջանակից և վերածել փիլիսոփայական ու մշակութային թեզի։

Իսպանատյացությունը խորացել է՝ վերածվելով աշխարհաքաղաքական գործիքի, կենտրոնացել է կոնկիստադորների բացառիկ դաժանության և ամերիկյան հնդկացիների զանգվածային ոչնչացման թեմայի շուրջ։ Իսպանական կայսրության գլխավոր հակառակորդները՝ Անգլիան և Նիդերլանդները, լայնորեն կիրառել են տպագրամեքենաների հնարավորությունները՝ հրապարակելով թռուցիկներ, պամֆլետներ, ինչպես նաև տպելով ու վերատպելով գրքեր։ Այս ճանապարհով քաղաքականացվել են նախորդ թեզերը՝ դրանք համակարգված կերպով համալրելով իսպանական ինկվիզիցիայի սարսափների և Նոր Աշխարհի նվաճման ընթացքում թույլ տրված դաժանությունների վավերագրերով։

Ըստ ժամանակագրության․ Ժոզեֆ Պերես

Ի տարբերություն Առնոլդսոնի աշխարհագրական բաժանման՝ ֆրանսիացի պատմաբան Ժոզեֆ Պերեսը լեգենդի էվոլյուցիան դիտարկում է ժամանակագրական և ֆունկցիոնալ տեսանկյունից և առանձնացնում է զարգացման երեք հիմնական փուլ․ Ըստ Պերեսի՝ լեգենդն անցել է երեք հիմնական շրջան՝ սկսվելով 16-րդ դարի զուտ քաղաքական-կայսերական դիմակայությունից, վերածվելով 17-18-րդ դարերի կրոնական ու լուսավորական գաղափարախոսական պատերազմի, և ի վերջո, 19-20-րդ դարերում վերափոխվել է կայուն մշակութային կարծրատիպերի։

• Առաջին փուլ (16-րդ դարի կեսեր)։ Ծագման և քաղաքական պայքարի շրջան. լեգենդը ծնվել է որպես քաղաքական-ռազմական գործիք՝ ընդդեմ Հաբսբուրգների և Իսպանական կայսրության աշխարհակալ հավակնությունների։ Այս փուլի սկիզբը հեղինակը կապում է Վիլհելմ Օրանացիի և Նիդերլանդների ապստամբության, ինչպես նաև Անտոնիո Պերեսի գործունեության հետ։ Թիրախում իսպանական պետության հզորությունն էր։
• Երկրորդ փուլ (17-18-րդ դարեր): Կրոնական և գաղափարական շրջան. քաղաքական դրդապատճառներին միացել է բողոքականության գործոնը, իսկ ավելի ուշ՝ ֆրանսիական Լուսավորությունը։ Լեգենդը հարստացել է Ինկվիզիցիայի սարսափների և Իսպանիայի՝ որպես «կրոնական մոլեռանդության ու տգիտության որջի» թեզերով։
• Երրորդ փուլ (19-20-րդ դարեր)։ Մշակութային և պատմագիտական կարծրատիպերի շրջան. Իսպանիան արդեն կորցրել էր իր կայսերական հզորությունը, սակայն նախորդ դարերի քարոզչությունը վերածվել էր կայուն մշակութային կարծրատիպի։ Այս շրջանում Խուլիան Խուդերիասը ձևավորել է բուն «սև լեգենդ» տերմինը և սկսվել է դրա գիտական քննադատությունը։

Առնոլդսոնն իր վերլուծության մեջ առանձնացրել է նաև երկու կարևոր ենթաշերտ, որոնք լրացնում են այս փուլերը և օգնում հասկանալ, թե ինչու է լեգենդն այդքան հեշտությամբ տարածվել.

• Ռասայական և կրոնական կարծրատիպերի տրանսֆորմացիայի արդյունքում իտալական փուլի «կիսահրեա կամ կիսամավրիտանացի» (մարանո) էթնիկ պիտակը Գերմանիայում Մարտին Լյութերի կողմից վերածվել է կրոնական պիտակի։ Լյութերը իսպանացիներին նույնացրել է «պապականության և թուրքերի» հետ՝ նրանց անվանելով կաթոլիկության կույր ուժեր։ Լյութերը, օգտագործելով գերմանացիների վախը թուրքական արշավանքներից և ատելությունը Հռոմի պապի նկատմամբ, իսպանացիներին նույնացրել է այդ երկու «չարիքների» հետ։
• Լեգենդը տարածվել է «ներքին» և «արտաքին» աղբյուրներով․ Իսպանիայի աշխարհաքաղաքական հակառակորդների (Անգլիա, Նիդերլանդներ, Ֆրանսիա) ստեր չեն հորինել․ դրա կարիքը չի եղել։ Նրանք որպես «հումք» վերցրել են իսպանացի դոմինիկյան վանական Բարտոլոմե դե լաս Կասասի քննադատական գրքերը (որոնք գրվել էին բարի մտադրությամբ՝ հնդկացիներին պաշտպանելու համար), թարգմանել դրանք և ներկայացրել որպես իսպանական բացառիկ դաժանության պաշտոնական ապացույց, օգտագործել են որպես պատրաստի հումք՝ սև լեգենդի վերջնական փուլը կառուցելու համար։

Ավելի ուշ շրջանի պատմաբանները ցույց են տվել, որ սև լեգենդը չի ավարտվել միջնադարի հետ։ Օրինակ՝ Ֆիլիպ Ուեյն Փաուելը (իր «Tree of Hate» գրքում) կամ Խուլիան Խուդերիասը ավելացրել են նաև՝

• Ամերիկյան փուլը (19-20-րդ դարեր)․ 1898 թվականի Իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ի դեղին մամուլը վերակենդանացրել է «արյունարբու և տգետ իսպանացու» բոլոր հին կարծրատիպերը, որպեսզի ամերիկյան հասարակության աչքում արդարացնի պատերազմը և Իսպանիայից խլի նրա վերջին գաղութները՝ Կուբան, Պուերտո Ռիկոն և Ֆիլիպինները։

Եվրոպական արմատներ

Իտալիա

Իտալիան տվել է «սև լեգենդի» մշակութային և էթնիկ նախապաշարմունքների հիմքը (կատալոնատյացություն, «կիսամավրեր»)։ Այդ մասին գրել են Բենեդետտո Կրոչենըի («Իսպանիան իտալական կյանքում Վերածննդի դարաշրջանում» 1917) և Արտուրո Ֆարինելին («Իտալիա և Իսպանիա», 1929) իրենց հետազոտություններում՝ հիմնավորելով, որ Իտալիան թշնամաբար էր տրամադրված Իսպանիայի նկատմամբ 14-րդ, 15-րդ և 16-րդ դարերում։

Բենեդետո Կրոչեն (նաև այլ լիբերալ պատմաբաններ) Իտալիայի վերամիավորումը դիտարկել է որպես դեռևս Վերածննդի դարաշրջանում սկզբնավորված միավորման գործընթացի տրամաբանական ավարտ, որը սակայն երկար ժամանակով ընդհատված է եղել 16-րդ դարի կեսերից մինչև 18-րդ դարի սկիզբը։ Այս ընդհատումը համընկել է այն ժամանակաշրջանի հետ, երբ Իտալիայի մի կեսը գտնվում էր Իսպանական միապետության ուղղակի, իսկ մնացած մասը՝ անուղղակի տիրապետության տակ։ Գիրքը հրապարակվել էր 1917 թվականին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի թոհուբոհի տարիներիմ, և Կրոչեն որպես երկրի անկման պատասխանատու մատնանշել է իտալական արիստոկրատիային, ինչը պատմաբանների, գրողների, մտավորականների ու քաղաքական գործիչների շրջանում լայն քննարկումներ է առաջացրել, մեղադրանքներ և նույնիսկ վրդովմունք։ Ժամանակակից հայտնի իսպանացի պատմաբան Անտոնիո Դոմինգո Օրտիսը 1988 թվականին գրել է․ «Այդ բանավեճը դեռևս չի մարել, սակայն այսօր կան բազմաթիվ պատմաբաններ, ովքեր առնվազն մասամբ ընդունում են Կրոչեի փաստարկները»։

Որոշ իտալացի պատմաբանների տեսակետը շարունակում է Իսպանիայի տիրապետությունն Իտալիայում նույնացնել երկրի անկման ժամանակաշրջանի հետ, ինչը մասամբ պայմանավորված էր Հռոմեական ինկվիզիցիայի գործունեությամբ (ավանդական կրոնական դատարան, ոչ թե իսպանականը, քանի որ այն գործում էր այլ չափանիշներով)։ Այնպիսի հեղինակներ, ինչպիսիք են Կամպանելան կամ Ջորդանո Բրունոն, հալածանքների են ենթարկվել կրոնական դրդապատճառներով, այնպես ինչպես դա կատարվում էր 15-րդ դարի վերջին՝ Սավոնարոլայի ժամանակաշրջանի Ֆլորենցիայում։ Այնպես, որ օկուպանտին ճնշումների հետ նույնացնելը լայնորեն տարածված հակաիսպանական քարոզչություն՝ այսպես կոչված «սև լեգենդի» մի մաս է կազմել, որն իր գեղարվեստական արձագանքն է գտել Մանձոնիի «Նշանվածները» վեպում (որի գործողությունները ծավալվում են 17-րդ դարի Լոմբարդիայում) կամ Վերդիի «Դոն Կարլոս» օպերայում։ Իտալիայի միավորման մեկնաբանություններից մեկի համաձայն՝ Միլանում իսպանական վատ կառավարման պատմական շրջանը Մանձոնիի կողմից ընտրվել էր այն նպատակով, որպեսզի ակնարկի Ավստրիայի կողմից Հյուսիսային Իտալիայի նույնօրինակ ճնշող տիրապետությունը։ Գրականագետներից ոմանք, ընդհակառակը, կարծում են, որ Մանձոնին նկարագրել բոլոր ժամանակների իտալական հասարակությունն իր բոլոր արատներով, որոնք պահպանվել են ժամանակի ընթացքում։

Այսպես, Գյոտեբորգի համալսարանի պրոֆեսոր, շվեդ պատմաբան Սվերկեր Առնոլդսոնը պաշտպանում է եվրոպական պատմագրության մեջ իսպանական սև լեգենդի գոյության Խուդերիասի վարկածը, և, ի տարբերություն նախորդ հեղինակների (ովքեր այն թվագրում են 16-րդ դարով), դրա արմատները տեսնում է միջնադարյան Իտալիայում։ «Սև լեգենդը. դրա ծագման ուսումնասիրությունը» գրքում նա մեջբերում է Կրոչեի ու Ֆարինելիի ուսումնասիրությունները և պնդում է, որ Իսպանիայի և իսպանացիների մասին բացասական կարծրատիպերի և քարոզչության հիմքերը դրվել են դեռևս 14-15-րդ դարերի Իտալիայում, երբ իսպանական ազդեցության ու տիրապետության տակ գտնվող իտալացի (իրենց մշակութապես բոլոր ազգերից վեր դասող) հումանիստները իսպանացիներին պատկերում էին որպես բարբարոսներ, տգետներ և խառնածիններ։ Փաստացի՝ Առնոլսոնը Իտալիայում սև լեգենդը բաժանում է երկու մասի՝

1. ավելի հին (14-րդ դարի սկզբից)՝ հակակատալոնյան և հակաարագոնյան
2. ավելի ժամանակակից, որը ձևավորվել է 1500 թվականից սկսած, և որը պահպանվել և շահարկվել է հետագայում։

Կատալոնատյացություն

Արագոնյան թագիը կողմից Իտալիայի մեծ մասը գրավելուց հետո, այնտեղ ստեղծվել և տարածվել են հակաիսպանական տեքստեր, որոնք հետագայում որպես հիմք օգտագործել են բողոքական ազգերը։ Այսպես․

• «Սև լեգենդի» սկիզբն իր նախնական՝ հակակատալոնական կամ հակաարագոնական փուլում կապվում է 13-րդ դարում Իտալիայի որոշակի տարածքներում Արագոնի թագի քաղաքական ազդեցության ընդլայնման հետ։ Իտալիայում արագոնացի իշխանների, պալատականների, զինվորների ու վարձկանների (և նույնիսկ ծովահենների) ներկայությունից դժգոհ տեղի հասարակությունը, հատկապես՝ իրենց հռոմեական անտիկ շրջանի ժառանգորդ համարող վերնախավը, իսպանական ազնվականությանը համարել է ծիծաղելիորեն հանդիսավոր, «կոպիտ, անգրագետ, մտավոր հետաքրքրություններից զուրկ»։

• Հարավային Իտալիայում Արագոնյան թագի ծավալման այս շրջանը համընկել է Բարսելոնայում և Վալենսիայում առևտրի աճի հետ, որոնք 1300 թվականից սկսած դարձել էին Հյուսիսային Իտալիայի քաղաքների հիմնական մրցակիցները՝ հատկապես արևմտյան Միջերկրական ծովի շուկաներում։ Ի հակազդեցություն սրան՝ Իտալիայում տարածվել է կատալոնացի վաճառականների անբարոյական, ագահ և խորամանկ կերպարը։

• Արագոնի թագի և, հետևաբար, ողջ Պիրենեյան թերակղզու վերաբերյալ իտալացիների ընկալման երրորդ գործոնը կապվել է իսպանացիների բարոյականության հետ։ Այն սնվել է վալենսիական ծագում ունեցող Կալիստոս III պապի (1455-1458) և նրա եղբորորդու՝ Հռոմի պապ Ալեքսանդր VI-ի (1492-1503) արքունիքներում, Նեապոլի արագոնյան արիստոկրատիայում և հատկապես Իտալիայում հայտնի վալենսիական կուրտիզանուհիների միջավայրի զեխության ու չափազանց զգայականության մասին պատկերացումներից։

• Ի վերջո, կասկածանքով են ընդունվել նաև ոչ քրիստոնեական՝ մասնավորապես հրեական և իսլամական ազդեցությունները։ 1492 թվականի արտաքսումից հետո իտալական քաղաքները լցվել են հրեաներով, իսկ նրանց վերագրվող «Մարանո» (նորադարձ քրիստոնյա) պիտակը նույնացվել է «իսպանացի» բառի հետ. անգամ Հռոմի պապ Հուլիոս II-ն իր նախորդին՝ Ալեքսանդր VI-ին, անվանել էր «թլպատված Մարանո»։ Իսպանացիների և իտալացիների միջև թշնամանքն այնքան է սաստկացել, որ 1503 թվականին՝ Ալեքսանդր VI-ի մահից հետո, հալածվել են ատելի կատալոնացի նեպոտները (հովանավորյալներ կամ ԽԾԲ), որը հանգեցրել է մի քանի սպանությունների։

Թեև հակակատալոնական «սև լեգենդը» ծագել էր Իտալիայում, այն ալմոգավարների արշավանքների միջոցով տարածվել է դեպի Արևելյան Միջերկրական ծովի ավազան․ այդ արշավանքները վճռորոշ դեր են խաղացել տարածաշրջանում կատալոնացիների հանդեպ տածվող վախի և թշնամանքի ձևավորման գործում։ Առաջացել է «Կատալոնական վրեժը պատուհասի քեզ/ձեզ» հայտնի անեծքը կամ վիրավորանքը։

Հակաիսպանական տրամադրություններ

«Հռոմի կողոպտումը 1527 թվականի մայիսի 6-ին»
Մարտին վան Հեմսկերկի փորագրություն (1527)

Մինչև 1500 թվականը իտալացիների համար կատալոնացիները միայն բուն կատալոնացիները չէին, այլև արագոնացիները, վալենսիացիները, կաստիլացիները և պորտուգալացիները, կարճ ասած՝ կատալոնացիները բոլոր իսպանացիների հավաքական ներկայացուցիչներն էին։ Այս իրավիճակը փոխվել է 1500 թվականից հետո, երբ Կաստիլիան սկսել է քաղաքական, տնտեսական և ռազմական գերակայություն ձեռք բերել Պիրենեյան թերակղզու մյուս թագավորությունների նկատմամբ։

16-րդ դարում Իտալիայում իսպանական զորքերի ռազմական միջամտություններն իրենց հետքն են թողել ոչ միայն պատերազմների պատճառած ավերածությունների ու մահերի, այլև բազմաթիվ փոքր հակամարտությունների տեսքով՝ հրահրվելով զորանոցներում տեղակայված և ժամանակին աշխատավարձ չստացած զինվորների կողմից։

Իտալական հասարակական կարծիքի ձևավորման գործում առանցքային է 1512 թվականին Պրատոյի թալանը (որտեղ, ըստ տարբեր աղբյուրների, զոհերի թիվը գնահատվել է 500-5600) և հատկապես 1527 թվականին Հռոմի կործանարար թալանը՝ չնայած վերջինիս մասնակցել էին նաև գերմանական ու իտալական զորքեր։ Արդյունքը՝ դաժան, խորամանկ և ագահ իսպանացու ազգային բնութագրերի տարածումն էր։ 1559 թվականին Մարկանտոնիո դա Մուլան նշել է.

Կասկածելի է՝ արդյոք վերջին տարիներին այս բարի մարդիկ ավելի շատ օգուտ, թե՞ վնաս են հասցրել իրենց տերերին. չէ՞ որ նրանք ոչ միայն հաղթանակների պատճառ են դարձել, այլև ստիպել են, որ նրանք իրենց վատ վերաբերմունքի պատճառով կորցնեն ժողովրդի սերն ու բարյացակամությունը․ մինչդեռ հպատակների սիրտը իշխանի ամենահզոր ամրոցն է։ Բնօրինակ տեքստ (իտալ.)   [...]è dubbio se questa brava gente abbia dato piu utile o più danno ai suoi signori da parecchi anni in quà: perchè, si come sono stati causa di donarli delle vittorie, così hanno fatto perder loro di molti cuori e volontà de' popoli col maltrattarli, e il cuore de'sudditi è la maggior fortalezza che habbia il principe - Մարկանտոնիո դե Մուլա, «Զեկույց Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի մասին՝ ընթերցված Սենատում» (1559)

Նեապոլի և իսպանական թագի մյուս կախյալ տարածքների կառավարման համակարգը նույնպես տեղի բնակչության շրջանում թշնամանքի մշտական աղբյուներից էր։ Օրինակ, հարկերը, որոնք չափազանց բարձր չէին, միևնույն է, բազմաթիվ դժգոհություններ են առաջացրել։ Լարվածության ավելացման աղբյուր էր Ինկվիզիցիայի գործունեությունը, որի դեմ ուղղված բողոքներն ու ընտանիքների հանդեպ կիրառվող հալածանքները մեծապես նպաստել են 1511 և 1516 թվականներին Սիցիլիայում բռնկված անկարգություններին։

Նեապոլում եպիսկոպոսական ինկվիզիցիան իսպանական մոդելով փոխարինելու մասին սոսկ լուրը արյունալի բախումների է հանգեցրել 1547 թվականին։ Այդ վախը, որի պատճառով նեապոլցիները գրոհել էին իսպանացի զինվորների զորանոցներն ու գլխատել նրանցից շատերին, մասամբ պայմանավորված էր ազգայնական տրամադրություններով. Ինկվիզիցիան սկսել է ընկալվել՝ որպես թագավորի քաղաքական գործիք։ Ի վերջո, անգամ իսպանական արդարադատության համակարգը, որն աչքի էր ընկնում իր «չափազանց» անաչառությամբ, հարուցում էր տեղի արիստոկրատիայի և արտոնյալ դասերի թշնամանքը, քանի որ զրկում էր նրանց ավանդական արտոնություններից։

Մոտ հինգ միլիոն իտալացիներ (այդ ժամանակվա Իտալիայի բնակչության մոտավորապես 40%-ը, որը Ջեֆրի Փարքերը 1600-1625 թվականների համար գնահատում է 13 միլիոն) ստիպված էին հանդուրժել օտարերկրյա տերության գերիշխանությունը՝ զրկված լինելով սեփական ճակատագիրը տնօրինելու հնարավորությունից։ Այս գիտակցումն առավել ցավոտ էր՝ հաշվի առնելով իսպանական ռազմական ուժի ակնհայտ գերազանցությունը։ Պատմաբան Ֆերնան Բրոդելի դիտարկմամբ՝ 16-րդ դարի վերջին իտալական նահանգներում «իսպանացիների նկատմամբ ատելությունը սկսեց ի հայտ գալ ամենուրեք»։ Սա հանգեցրել է բացահայտ ընդվզումների, ինչպիսին էր 1585 թվականի Նեապոլի սովյալների խռովությունը, որը դաժանորեն ճնշել են իսպանացիները։

Մշակույթում

Իսպանիայի և Իտալիայի միջև քաղաքական ու մշակութային ազդեցությունները փոխադարձ և այնքան սերտ են, որ Հաբսբուրգների տիրապետության շրջանի Իսպանիայի պատմությունը՝ առանց Իտալիայի համատեքստը հաշվի առնելու, կլիներ թերի։

Մշակութային առումով իտալացիներն իրենց իսպանացիներից գերադաս համարելելով՝ հարձակումներ են գործել իսպանական մշակույթի բարոյական, իմացական ու գեղագիտական հիմքերի վրա՝ այն հանգեցնելով սոսկ ասպետական սիրավեպերի պարզունակության։ Չնայած իսպանացիների հետ ունեցած բազմաթիվ նմանություններին (օրինակ՝ նույնպիսի հարավային ծագմանը), իտալացիները նրանց պիտակավորում էին որպես «բարբարոսներ» և անմշակ օտարերկրացիներ։

16-րդ դարասկզբին (Նեապոլի թագավորության նվաճմամբ, 1527 թվականին Ջենովայի հետ դաշինքով և 1555 թվականին Տոսկանայի ափերին մի քանի ամրոցների կառուցմամբ) Իտալիան՝ հայտնվելով Իսպանիայից քաղաքական կախվածության մեջ, հզոր մշակութային ազդեցություն է ունեցել՝ թափանցելով իսպանական գրականության և արվեստի խորքերը։

Պիետրո Չերոնեի «Երգահանը և ուսուցիչը» («El melopeo y maestro», 1613 ) երաժշտության տեսական և գործնական տրակտատի տիտղոսաթերթը։ Տրակտատը բաղկացած է 22 գրքից (XXII Libros), 849 գլխից և ընդգրկում է 1,160 էջ

1585 թվականի Նեապոլի սովյալների խռովությունից մի քանի տասնամյակ անց, դարձյալ Նեապոլում, իտալացի Պիետրո Չերոնեն հրատարակել է երաժշտության տեսության մի հաստափոր տրակտատ՝ «El melopeo y maestro» (1613), ընդ որում, իսպաներենով և իսպանական փոխարքայի հովանավորությամբ։ «Նա անկեղծորեն սիրում էր Իսպանիան և հենց այդ պատճառով էլ իր գիրքը գրեց իսպաներենով, որպեսզի օգնի տեղի երաժիշտներին հասնել կատարելության»։

17-րդ դարի Եվրոպայում երաժշտության տեսության այս տրակտատը, որը ժամանակի ամենածավալուն և հեղինակավոր երաժշտական գիտելիքների հանրագիտարանն է, համեմատվում են իսպանական ու իտալական երաժշտական ավանդույթները։ Քննադատվում է իսպանացիների ծուլությունը, կրքոտ և անզուսպ կոկորդային երգեցողությունը, լայնախոհ չլինելու և նորությունների հանդեպ բաց չլինելը, երգչախմբերում կարգապահության պակասը։

Թեև գիրքը դարձել է իսպանական Բարոկկո դարաշրջանի երաժշտական կրթության հիմնաքարը, դրանում տեղ գտած հակաիսպանական թեզերը տարածվել են այլ երկրների երաժիշտների ու պատմաբանների շրջանում։ Ըստ գիտնական Ջուդիթ Էցիոնի, տրակտատը արևմտյան երաժշտագիտական պատմագրության մեջ դարձել է «սև լեգենդի» առաջին արտահայտություններից մեկը և ցույց է տալիս, որ «սև լեգենդը» դուրս էր եկել ժամանակի զուտ քաղաքական կամ կրոնական պատերազմների սահմաններից և թափանցել բարձր արվեստի ու երաժշտության տեսության ոլորտ՝ եվրոպացիների գիտակցության մեջ արմատավորելով «մշակութապես հետամնաց իսպանացու» կերպարը։

Ոսկե դարաշրջանում իսպանական պատկերավոր արվեստն ու գրականությունն աստիճանաբար հրաժարվել է իտալական մոդելներից, որոնք դեռևս ծաղկում էին 16-րդ դարի առաջին կեսի պոեզիայում։ Իսպանացիները մշակել են բացառիկ ինքնատիպության նոր ժանրեր, ինչպիսին է պիկարեսկային (խարդախապատում) վեպը։ Այս պատմողական ձևի հիմքը դրվել է 1554 թվականին հրատարակված «Լազարիլյոն Տորմեսից» (Lazarillo de Tormes) անանուն վեպով, որն ազդեցություն է ունեցել ողջ Արևմտյան Եվրոպայի գրականության վրա։ Իսկ 1605 (առաջին մաս) և 1615 (երկրորդ մաս) թվականներին հրատարակված «Դոն Կիխոտը»՝ բոլոր ժամանակների մեծագույն գլուխգործոցներից մեկը, հարթել է ժամանակակից վեպի ճանապարհը։

Քննադատություն

Իսպանական սև լեգենդի իտլական ծագման վերաբերյալ Առնոլդսոնի տեսությունը քննադատության է ենթարկվել։ Քննադատները նշում են, որ Առնոլդսոնը շփոթում է սովորական քաղաքական/մշակութային ընդդիմությունն ու քննադատությունը համակարգված, ֆանտաստիկ չափազանցություններով հարուստ «սև լեգենդի» հետ։ Իտալացիների դժգոհությունը օտար տիրապետությունից բնական քաղաքական արձագանք է եղել, այլ ոչ թե այն գլոբալ, դավադիր քարոզչամեքենան, որը հետագայում ձևավորվել է Անգլիայում, Նիդերլանդներում և Գերմանիայում։ Հնչել են հետևյալ առարկությունները՝

• Իսպանիայի դեմ ուղղված վաղագույն գրվածքների իտալական ծագումը բավարար հիմք չէ Իտալիան որպես «սև լեգենդի» ծագման վայր նույնացնելու համար. դա բնական հակազդեցություն է ցանկացած հասարակության մեջ, որը գտնվում է օտար տերության տիրապետության տակ։
• «Սև լեգենդ» արտահայտությունը հուշում է մի ավանդույթի մասին (որը բացակայում է իտալական գրվածքներում)՝ հիմնված իսպանական զորքերի վերջին ներկայության հանդեպ հակազդեցության վրա (հակազդեցությունն արագորեն մարում էր զորքերի հեռանալով)։
• 15-րդ և 16-րդ դարերի Իտալիայում եղել են ինչպես քննադատներ, այնպես էլ Իսպանիայով (հատկապես Արագոնի Ֆերդինանդ II թագավորով) հիացող իտալացի մտավորականներ։

Իտալական հակաիսպանական պարսավագրերում այն բուն քրիստոնեական ինքնագիտակցությունը, որը ոգեշնչել էր իսպանական թագավորությունների մաքրագործմանն ուղղված մղումների մեծ մասը (ներառյալ Իսպանական ինկվիզիցիայի յուրահատուկ կառույցը), Իսպանիայի սահմաններից դուրս դիտարկվում էր որպես պարտադիր մաքրման գործընթաց, քանի որ բոլոր իսպանացիները մեղադրվում էին մավրիտանական (արաբական) և հրեական ծագում ունենալու մեջ։ ... Սկզբում դատապարտվելով իրենց քրիստոնեական հավատքի «անմաքրության» համար, իսպանացիներն այնուհետև հայտնվեցին հարվածի տակ՝ կաթոլիկությունը պաշտպանելու հարցում չափազանց մեծ մոլեռանդություն (եռանդ) ցուցաբերելու պատճառով։ Իսպանիայի քաղաքական ու կրոնական կուրսի ազդեցությամբ էթնիկական բնույթի սովորական պարսավանքը վերածվեց ազգային բնութագրի վարկաբեկման (զրպարտության) մի խոսուն ու դաժան ձևի։ Այդպիսով, երբ Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը գրեց իր քննադատությունը Նոր աշխարհում կառավարական որոշակի քաղաքականության վերաբերյալ, նրա սահմանափակ ու կոնկրետ հռետորական նպատակն անտեսվեց։ - Էդվարդ Փիթերս, «Ինկվիզիցիա», 1988

Ըստ Ուիլյամ Ս. Մոլթբիի՝ իտալական աղբյուրներում պակասում է «առանցքային թեման»՝ այն միասնական պատումը, որը առկա է Նիդերլանդներում և Անգլիայում իսպանական սև լեգենդի ձևավորման համար։ Մարիա Էլվիրա Ռոկա Բարեան համամիտ է այս տեսակետին. թեև նա չի հերքում, որ իտալական գրվածքները կարող էին ծառայել գերմանացի մրցակիցներին, սակայն պնդում է, որ բնօրինակ իտալական գործերին «պակասում է սևլեգենդյան գրականությանը բնորոշ դաժանությունն ու կույր աղավաղումը»։ Իտալական քննադատությունը, որը հիմնված էր մշակութային գերազանցության (հումանիզմի) և ազգային դժգոհության վրա, «ընդամենը տեղային ու բնական արձագանք էր օտար տիրապետությանը»։ Ըստ հեղինակի՝ բուն համակարգված «սև լեգենդը» ձևավորվել է բողոքական աշխարհում՝ որպես հակակաթոլիկության վրա հիմնված աշխարհաքաղաքական և գաղափարական պատերազմի գործիք։

Գերմանիա

Գերմանիան «սև լեգենդին» ավելացրել է կրոնական-գաղափարական շերտը (կապված Ռեֆորմացիայի հետ)։

Լյութերը Վորմսի ժողովում (1521)

Շվեդ պատմաբան Սվերկեր Առնոլդսոնը (1908-1959), բացի հայտնի իտալական տեսությունից, իր հետազոտություններում առանձնացրել է «սև լեգենդի» երկրորդ՝ գերմանական ծագման աղբյուրը, որն իտալականի յուրօրինակ հակապատկերն է և գլխավոր գաղափարական դարբնոցը, ինչը սերտորեն կապված է Կառլոս V կայսեր քաղաքականության և բողոքական ռեֆորմացիայի հետ:

Ըստ Առնոլդսոնի՝ Գերմանական Վերածնունդը (հումանիզմը) իր խորապես հակակղերական և ազգայնական շեշտադրումներով ձգտում էր կերտել սեփական ազգային ինքնությունը՝ ի հակադրություն Հին Հռոմի կրոնական ու քաղաքական ազդեցության։ Վերահայտնաբերելով իրենց հին պատմությունը՝ գերմանացի մտավորականները զուգահեռներ էին անցկացնում հին հռոմեացի նվաճողների և 16-րդ դարի կաթոլիկ իսպանական տիրապետության միջև՝ վերջիններիս դիտարկելով որպես սպառնալիք գերմանական ազատությանը։ Այս ամենը պարարտ հող նախապատրաստեց Մարտին Լյութերի հակաիսպանական քարոզչության համար։ Լյութերը հստակ թշնամանք էր զգում Իսպանիայի նկատմամբ, չնայած այն հանգամանքին, որ երկիրը դեռևս այն ռազմական և մշակութային տերությունը չէր, ինչպիսին պետք է դառնար հետագայում, և նրա մտածողությունն անհերքելի ազդեցություն ունեցավ հետագա շրջանում^[⇨]:

16-րդ դարի սկզբի ամենաազդեցիկ երկու հեղինակները՝ թե՛ Ուլրիխ ֆոն Հուտենը, թե՛ Մարտին Լյութերը իտալականը պիտակում էին արհամարական «վելշ» ածականով։ Այսինքն, Իսպանիան, Պորտուգալիան, Ֆրանսիան ընկալվում էին «օտար, անբարոյական, քաոսային և կեղծ, ի հակադրություն՝ ազգայինի [բարոյական, կարգապահ ու գերմանական աշխարհի]», երանգավորմամբ։ Իսպանացիները նույնացվում էին հրեաների, հերետիկոսների և «աֆրիկացիների» հետ։

Լյութերականների նպատակն էր վախ ներշնչել իսպանական տիրապետության հանդեպ՝ ստեղծելով որոշակի բացասական ազգային բնութագիր։ Հրապարակված քարոզչական նյութերում ամենից հաճախ ընդգծվում էր իսպանացիների նույնացումն արաբների, բերբերների և հրեաների հետ (խառնամուսնությունների պատճառով), շեշտադրվում էր իսպանական հասարակության մեջ կոնվերսոների մեծ թիվը և «այդ երկուսի [արաբների ու հրեաների] բնական դաժանությունը»։

Աստիճանաբար աճում էր նաև Կառլոս V կայսեր դեմ ուղղված հակաիսպանական քարոզչությունը՝ ստանալով բացահայտ ազգայնական բնույթ․ կայսրը նույնացվում էր Իսպանիայի և Հռոմի հետ, թեև նա ծնվել էր Ֆլանդրիայում (էթնիկապես ավելի շատ գերմանացի կամ բուրգունդացի էր), խոսում էր նիդերլանդերեն, այդ շրջանում դեռ վատ գիտեր իսպաներեն ու ընդհանրապես չգիտեր իտալերեն, և հաճախ սուր հակասությունների մեջ էր հենց Հռոմի պապի հետ։ Պապականության հետ այս նույնացումը երբեմն խրախուսում էր հենց ինքը՝ Կառլոսը, որպեսզի ստիպեր գերմանական պատերազմներին ընդդիմացող իսպանական զորքերին մասնակցել դրանց, մինչդեռ կայսեր հակառակորդները տարածում էին այն գաղափարը, թե չեն ցանկանում «կառավարվել իսպանացիների կողմից»։ Այս համատեքստում Կառլոսի զորքերի և կողմնակիցների թվում գերմանացի ու բողոքական իշխանների և զինվորների առկայությունը լրացուցիչ պատճառ էր նրանց վերագրվող իսպանական տարրերը բացահայտորեն մերժելու համար։

Սակայն Շմալկալդյան պատերազմից (1546-1547) հետո են միայն գերմանացի ժողովրդի շրջանում տարածվել համատարած հակաիսպանական տրամադրությունները։ Այդ պատերազմի ընթացքում Շմալկալդյան լիգայի ազգայնական քարոզչությունը Կառլոս V կայսրին նույնացնում էր օտարերկրացիների և կաթոլիկության հետ, ինչն էլ նպաստել էր գերմանական բնակչության շրջանում հակաիսպանական տրամադրությունների տարածմանը: Այդ ատելությանն առավելապես նպաստել են կայսերական զորքերի գործած վայրագությունները, ինչպես նաև Իսպանիայի թագավորի՝ որպես կաթոլիկության պաշտպանի նոր ձևավորվող կերպարը^[⇨]։

Նիդերլանդներ և Անգլիա

Իսպանական կայսրության աշխարհաքաղաքական հակառակորդները՝ Նիդերլանդներն ու Անգլիան միավորել են իտալական (մշակութային-էթնիկ նախապաշարմունքները) և գերմանական (կրոնա-գաղափարական) նախորդ թեզերը, դրանք համալրել իսպանական ինկվիզիցիայի և Ամերիկայի նվաճման ժամանակ գործադրված դաժանությունների փաստերով, քաղաքականացրել և տպագրության միջոցով վերածել են համաշխարհային մասշտաբի քարոզչության։

Անգլիական ռեֆորմացիայից հետո Անգլիայի բողոքականները Իսպանիան համարել են կաթոլիկ ֆանատիզմի և Հռոմի պապի գլխավոր հենարան։ Իսպանական ինկվիզիցիան անգլիական գրականության մեջ ներկայացվում էր որպես բացարձակ չարիք։ 16-րդ դարում, երբ Իսպանիան աշխարհի հզորագույն գերտերությունն էր, Անգլիան փորձում էր կոտրել իսպանական մենաշնորհը Ատլանտյան օվկիանոսում։ Ինչը հանգեցրեց բացահայտ պատերազմների (օրինակ՝ Անգլո-իսպանական պատերազմը (1585–1604) և իսպանական «Անպարտելի արմադայի» պարտությունը (1588))։ Ամերիկայում իր սեփական գաղութատիրական ձգտումներն արդարացնելու համար Անգլիան իսպանացիներին ներկայացնում էր որպես հրեշներ, իսկ անգլիացիներին՝ «ազատարարներ», ովքեր պետք է բնիկ ամերիկացիներին փրկեին իսպանական լծից («Սպիտակ լեգենդ»)։

Անտոնիո Պերես

Եթե կաթոլիկ վանական Բարտոլոմե դե լաս Կասասը իսպանական գաղութատիրության դեմ բողոքներով է «սև լեգենդի» սկիզբը դրել, ապա Անտոնիո Պերեսը (1540-1611) դարձել է անձամբ Իսպանիայի Ֆիլիպ II թագավորի և իսպանական արքունիքի դեմոնիզացման գլխավոր հեղինակը: Նա Իսպանիայի ներսից հայթայթել է այն «փաստարկները», որոնք Անգլիան և Հոլանդիան օգտագործել են Իսպանիայի հեղինակությունը վերջնականապես կործանելու համար։

Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի նախկին պետական քարտուղար Անտոնիո Պերես դել Հիերոն (որը զրկվել էր թագավորի բարեհաճությունից՝ վերջինիս ու իր եղբոր միջև թշնամանք հրահրելու և պետական գաղտնիքներ վաճառելու պատճառով) ստիպված էր փախչել սկզբում Արագոն, ապա Ֆրանսիա, և ի վերջո՝ Անգլիա։ 1590 թվականին փախչելով Արագոն՝ դարձել էր Արագոնյան խռովարարների գլխավոր դերակատարը։ Աքսորում եղած ժամանակ Պերեսը (որն իրեն նույնացնում էր Արագոնում թագավորի և Կաստիլիայի թշնամիների հետ) հրատարակել էր մի քանի տրակտատ՝ քննադատելով Ֆիլիպ II-ին։

Թերևս Պերեսի գրածներից ամենակարևորը «Հուշեր» (Las Relaciones) վերնագրով աշխատությունն է, որն առաջին անգամ իսպաներենով լույս է տեսել «Ռաֆայել Պերեգրինո» կեղծանվամբ Բեառն երկրամասում՝ 1591 թվականին, իսկ հետագայում ընդլայնվել և հրատարակվել է 1594 թվականին Լոնդոնում՝ «Պատմության պատառիկներ կամ հուշեր» (Pedacos de Historia o Relaciones) վերնագրով։ Գիրքը Պերեսի անձնական հուշերի և ապրումների շարադրանքն է իր ձերբակալության, բանտում կրած տանջանքների և փախուստի մասին։ Գրքում Ֆիլիպ II-ը պատկերված է որպես անսիրտ, արյունարբու, կասկածամիտ բռնապետի, որը սպանում է սեփական հպատակներին և նույնիսկ հարազատ որդուն՝ դոն Կառլոսին։ Այս գործը լայնորեն ընթերցվել է Անգլիայում։ Հեղինակի իսպանական միապետության խստորեն դատապարտելը նպաստել է անգլիացիների շրջանում արդեն իսկ գոյություն ունեցող հակաիսպանական և հակակաթոլիկ տրամադրություններին։

1597 թվականին Օշում (Auch) ֆրանսերենով լույս է տեսել պորտուգալացի աքսորյալ, պորտուգալական գահի հավակնորդ Անտոնիոյի կողմնակից Խոսե Տեյշեյրային և Անտոնիո Պերեսին վերագրվող «Խրատական տրակտատ» (Traicté paraenetique) աշխատությունը: Մեկ տարի անց այն վերահրատարակվել է Լա Ռոշելում և Աժենում (մեկնաբանություններով հրատարակություն), և կրկին՝ 1641 թվականին։ Նույն՝ 1598 թվականին, տպագրվել է դրա առաջին ֆլամանդերեն թարգմանությունը, իսկ 1626 թվականին՝ առաջին իտալերեն թարգմանությունը։ 1598 թվականին այն կրկին հրատարակվել է Լոնդոնում՝ անգլերենով, «Treatise paraenetical» վերնագրով, և վերախմբագրվել 1625 թվականին՝ «Իսպանացի ուխտավորը» վերնագրով։

«Խրատական տրակտատը» անձնական հարձակում էր Փիլիպոս II-ի դեմ, բայց նաև քննադատություն էր Կաստիլիայի և կաստիլիացիների հասցեին։ Տեքստը փորձում էր ցույց տալ թերակղզու (Իսպանիայի) ներքին պառակտվածությունը՝ բացատրելով այն ատելությունը, որ թերակղզու մյուս թագավորություններն տածում էին կաստիլիացիների նկատմամբ։ Այն կաստիլիացիներին ներկայացնում է որպես «չարամիտ ու նենգ» մարդկանց՝ «լի հպարտությամբ, գոռոզությամբ, բռնակալությամբ և անհավատարմությամբ», ովքեր հրեաների սերունդներ են և, հետևաբար, դավաճաններ, որոնց չի կարելի վստահել։ Թագավորի մասին տեքստն ասում է, որ «բռնակալությունն այնքան բնական է Ֆիլիպի համար, որքան ծիծաղը՝ մարդու», և որ նա բոլորին անխտիր թունավորում է։

Անտոնիո Պերեսը դարձել էր Անգլիայի թագուհի Եղիսաբեթ I-ի արքունիքի, հատկապես Էսեքսի կոմսի մտերիմը։ «Հուշերը» թարգմանվել են անգլերեն և հրատարակվել Լոնդոնում 1715 թվականին, այն ժամանակ, երբ Անգլիան ագրեսիվ քաղաքականություն էր վարում Իսպանիայի դեմ։ Պերեսը մոռացության է մատնվել, սակայն նրա գրվածքները հետագայում օգտագործվել են այլ հեղինակների կողմից։ Անգլիացի հրատարակիչներն ու գրողները (օրինակ՝ դրամատուրգ Թոմաս Քիդը) Պերեսի տրամադրած տեղեկությունները վերածել են հակաիսպանական թատերական պիեսների և քաղաքական թռուցիկների։ Շեքսպիրն իր «Սիրո անպտուղ ճիգերը» (անգլ.՝ Love's Labour's Lost) կատակերգության մեջ Դոն Արմադոյի (արտասովոր խոսելաոճով, էքսցենտրիկ և պարծենկոտ իսպանացի ասպետի) կերպարը ստեղծել է հենց Անտոնիո Պերեսի նախատիպով։

Իսպանական ամուսնություն

1614-1623 թվականներին Չառլզի հայրը՝ Անգլիայի Ջեյմս I թագավորը Եվրոպայում կրոնական պատերազմները կանխելու և Իսպանիայի հետ դիվանագիտական դաշինք կնքելու նպատակով ծրագրվում էր ամուսնացնել բողոքական գահաժառանգ Չառլզին կաթոլիկ իսպանական արքայադուստր Մարիա Աննայի (Ֆիլիպ III թագավորի դստեր) հետ։ Սակայն իսպանական արքունիքի խիստ էթիկետից և կրոնական տարբերություններից ելնելով Մարիա Աննան կտրականապես հրաժարվել էր ամուսնանալ «հերետիկոսի» (բողոքականի) հետ:

Ուելսի արքայազն Չարլզ I Ստյուարտ (1615, նկաիչ՝ Այզեկ Օլիվեր) ինֆանտա Մարիա Աննա Իսպանացի (1617, նկաիչ՝ Բարդուղիմեոս Գոնսալես Սերանո)

1620-ական թվականներին, ծայրահեղ իսպանատյաց քարոզիչ և պամֆլետագիր (պարսավագիր, քննադատական գրքույկների հեղինակ) Թոմաս Սքոթը կոչ արել Անգլիային պատերազմ սկսել «այդ գայլաբարո հակաքրիստոսների» դեմ՝ փոխանակ ընդունելու իսպանական ամուսնության (Չարլզ Ստյուարտի և Մարիա Աննայի) առաջարկը։ Անգլիացի բողոքականները սարսափում էին այն մտքից, որ անգլիական գահի ժառանգը կարող է ամուսնանալ կաթոլիկ իշխանուհու հետ, ինչը, նրանց կարծիքով, Անգլիայում կվերականգներ կաթոլիկությունը և երկիրը կախման մեջ կգցեր Իսպանիայից։ Արդյունքում, տապալվել է իսպանա-անգլիական թագավորական ամուսնության ծրագիրը և երկիրը մղվել պատերազմի։

Որպես Իսպանիայի և Կաթոլիկ եկեղեցու դեմ ուղղված Եղիսաբեթյան քարոզարշավի մաս... 16-րդ դարում անգլերենով, հոլանդերենով, ֆրանսերենով և գերմաներենով լույս տեսան բառացիորեն հարյուրավոր հակաիսպանական հրատարակություններ։ Նոր տպագրություններ, ինչպես նաև հին մեղադրանքները վերահաստատող նոր երկեր էին հայտնվում Երեսնամյա պատերազմի տարիներին և այլ առիթներով, երբ անհրաժեշտ էր լինում բորբոքել հակաիսպանական տրամադրությունների դեմ։ Հաշվի առնելով նման նյութերի համատարած բնույթը՝ զարմանալի չէ, որ գիտական աշխատությունների հեղինակները նույնպես կլանեցին հակաիսպանականության գաղափարները և դրանք փոխանցեցին հաջորդ սերունդներին։ - Վիլյամ Ս. Մալթբին, Նիդեռլանդներում Իսպանիայի վերաբերյալ

1623 թվականի հոկտեմբերին Չառլզն առանց հարսնացուի վերադարձել է Լոնդոն։ Անգլիական փողոցներում մարդիկ խնդության խարույկներ վառած տոնել են փրկությունը «իսպանական դավադրությունից»։ Այս ձախողումից հետո հուսախաբ և վիրավորված Չառլզն անմիջապես պահանջել է պատերազմ հայտարարել Իսպանիային։ Դրանով Անգլիան վերադարձել է իր ավանդական հակաիսպանական քաղաքականությանը, իսկ Չառլզը հետագայում ամուսնացել է ֆրանսիական արքայադուստր Հենրիետա Մարիայի հետ։ Մարիա Աննան իր հերթին դարձել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսրուհի։

Ֆրանսիա․ մտավոր-փիլիսոփայական ազդեցություն

Ֆրանսիան դարձել է այն հարթակը, որտեղ լեգենդը ստանալու էր իր մշակութային, փիլիսոփայական և գիտական ձևակերպումը։

Ֆրանսիայի դերն ու ազդեցությունը սկզբունքորեն տարբերվում է Անգլիայի, Նիդերլանդների կամ Գերմանիայի դերից։ Եթե Անգլիան կամ Նիդերլանդները լեգենդն օգտագործում էին կրոնական պատերազմների (բողոքականությունն ընդդեմ կաթոլիկության) համատեքստում, ապա Ֆրանսիան կաթոլիկ երկիր էր և չէր կարող իսպանացիներին հարվածել զուտ կրոնական (բողոքական) դիրքերից։ Դրա փոխարեն, ֆրանսիացի մտավորականներն արդեն ձևավորված իտալական նախապաշարմունքները հարստացրել են բարոյական այնպիսի փաստարկներով, որոնք հասկանալի էին ցանկացած մարդու։ Իսկ ֆրանսիական արտաքին քաղաքականությունը սև լեգենդը բարձրացրել է պետական դոկտրինի մակարդակի։ Նրանք աշխարհին ներկայացրել են մի տեսություն, ըստ որի՝ Իսպանիան բացարձակ չարիք է և ձգտում է «Համընդհանուր միապետության»․ Ֆրանսիական դիվանագիտությունը ողջ Եվրոպային համոզում էր, որ Մադրիդի դեմ պայքարը ոչ թե սովորական պատերազմ է, այլ «համաշխարհային սրբազան առաքելություն»՝ հանուն ազգերի ազատության։

Սև լեգենդի մեջ Ֆրանսիայի ներգրավվումը բաժանվում է երկու հիմնական պատմական փուլերի։

• Աշխարհաքաղաքական և տպագրական փուլ (16-17-րդ դարեր)․Այս թեզի ակունքները ձևավորվեցին 16-րդ դարի առաջին կեսին՝ Իտալական պատերազմների (1494-1559) ժամանակ, երբ Իտալիա ներխուժած ֆրանսիական զորքերն առաջին անգամ բախվեցին իսպանական հզոր ռազմական մեքենային։ Իտալացիների կողմից հորինված «կիսամավր, տգետ ու դաժան իսպանացու» կարծրատիպը ֆրանսիացի զինվորների ու դիվանագետների միջոցով տեղափոխվեց Փարիզ։ Շուտով այնտեղ տպագրության միջոցով այս կաղապարը հարստացվեց նոր, աշխարհաքաղաքական փաստարկով՝ «Իսպանիան ցանկանում է ծնկի բերել ողջ Եվրոպան և ոչնչացնել ազգային անկախությունները»։

Այս գաղափարախոսությունը դարձել էր Ֆրանսիայի գոյապահպանման գործիքը, քանի որ երկիրը հայտնվել էր իսպանական և ավստրիական Հաբսբուրգների հողերի շրջափակման մեջ։ Սեփական անվտանգությունն ապահովելու համար ֆրանսիական դիվանագիտությունն սկսել է արդյունավետորեն օգտագործել «իսպանական սպառնալիքի» թեզը։ Արդյունքում, Ֆրանսիան (լինելով կաթոլիկ երկիր) դեռևս 16-րդ դարում, հանուն հակաիսպանական պայքարի, կարողացել է դաշնակցել մուսուլմանական Օսմանյան կայսրության, իսկ ավելի ուշ՝ բողոքական պետությունների հետ։

Թեև 16-րդ դարում Ֆրանսիային չի հաջողվել տապալել Մադրիդի գերիշխանությունը, այս երկարամյա ռազմավարությունն ու տեղեկատվական պատերազմն իրենց վերջնական արդյունքն են տվել 17-րդ դարի կեսերին։ Երեսնամյա պատերազմից հետո կնքված 1648 թվականի Վեստֆալյան հաշտությամբ և 1659 թվականի Պիրենեյան պայմանագրով իսպանական դարավոր հեգեմոնիան ի վերջո կոտրվել է և մայրցամաքում առաջատար դերն անցել է Ֆրանսիային։

Տեղեկատվական պատերազմում Ֆրանսիան գործում էր Անգլիայի և Նիդերլանդների հետ նույն համատեքստում՝ որպես Հաբսբուրգյան Իսպանիայի գլխավոր աշխարհաքաղաքական հակառակորդ։ Փարիզն ակտիվորեն օգտագործում, սեփական տարածքում տպագրում և տարածում էր հակաիսպանական նյութեր։ Օրինակ՝ Բարտոլոմե դե լաս Կասասի հայտնի զեկույցները ֆրանսերեն թարգմանվել և 1578-1579 թվականներին հրատարակվել են հենց Ֆրանսիայում․ Փարիզը, Ռուանը և Լիոնը վերածվել էին տպագրական հսկա կենտրոնների։ Ֆրանսերենն այն «կամուրջն» էր, որի միջոցով Իսպանիայի դաժանությունների մասին պատմությունները հասան ողջ կաթոլիկ Եվրոպային (Իտալիա, Գերմանիայի կաթոլիկ իշխանություններ), որոնք չէին կարդում բողոքական (անգլիական կամ հոլանդական) նյութերը։ Մադրիդի միջազգային հեղինակությունը խարխլելու նպատակով։

Այդուհանդերձ, քանի որ Ֆրանսիան ինքը կաթոլիկ էր, նրա քարոզչությունը (ի տարբերություն Լյութերի կամ անգլիացիների) իսպանացիներին չէր նույնացնում «պապականության սարսափների» հետ։ Ֆրանսիական թեզերի հիմնական շեշտադրումը իսպանացիների քաղաքական տիրանիան, ագահությունն ու ռազմական բարբարոսությունն էր։

• Լուսավորության և փիլիսոփայական փուլ (18-րդ դար)․ Արդեն թուլացած էր Իսպանիան։ Ֆրանսիական Լուսավորության ներկայացուցիչները «սև լեգենդը» դուրս բերեցին զուտ քաղաքական պատերազմի շրջանակից՝ այն վերածելով փիլիսոփայական ու մշակութային թեզի։ Ֆրանսիացի մտավորականները Իսպանիան ներկայացնում էին որպես տգիտության, կրոնական մոլեռանդության, հետամնացության և հակամոդեռնիզմի խորհրդանիշ։ Իսկ իսպանական ինկվիզիցիան դարձել էր գլխավոր թիրախը՝ ոչ թե այն պատճառով, որ այն կաթոլիկ էր, այլ այն պատճառով, որ այն ճնշում էր բանականությունն ու գիտական առաջընթացը։
  • Իր «Պարսկական նամակներ» աշխատության մեջ Մոնտեսքյոն ծաղրում է իսպանացիների հպարտությունն ու ծուլությունը՝ նշելով, որ Իսպանիայի միակ տեսանելի ձեռքբերումը Ինկվիզիցիան է։
  • Վոլտերը խստորեն քննադատում է Իսպանական ինկվիզիցիան և Ամերիկայի նվաճման ընթացքում տեղի ունեցած դաժանությունները՝ օգտագործելով իսպանական մոդելը որպես օրինակ, թե ինչպես կաթոլիկ եկեղեցին կարող է կործանել պետությունը։
  • Դիդրոն և դ'Ալամբերը Իսպանիան օգտագործել են որպես «հակաօրինակ»՝ ներկայացնելով որպես մի երկիր, որտեղ կրոնական մոլեռանդությունը և տգիտությունը կործանել են հզոր կայսրությունը։ Դիդրոն ակտիվորեն մասնակցել է նաև Աբբա Ռեյնալի հանրահայտ «Երկու Հնդկաստանների պատմությունը» (Histoire des deux Indes) աշխատության գրելուն, որն այդ դարաշրջանի ամենահակաիսպանական գրքերից էր։ Այնտեղ Իսպանիայի գործողությունները Ամերիկայում ներկայացվում էին բացառապես որպես արյունալի սպանդ և ագահություն։ Նրանց շնորհիվ Իսպանիայի մասին բացասական կարծրատիպերը դուրս եկան սովորական քաղաքական հակամարտության շրջանակից և ամրագրվեցին եվրոպական բարձր մշակույթում ու «գիտական» հանրագիտարաններում։
  • Ֆրանսիացի հեղինակ Նիկոլա Մասսոն դե Մորվիլյեն 1782 թվականին Շառլ-Ժոզեֆ Պանկուկի հրատարակված «Մեթոդական հանրագիտարանի» (որը ստեղծվել էր Դիդրոյի և դ'Ալամբերի բնօրինակ «Հանրագիտարանի» բազայի վրա) «Իսպանիա» հոդվածում իրեն թույլ է տվել աղմկահարույց մի հարցադրում․ «Ի՞նչ է արել Իսպանիան Եվրոպայի համար վերջին երկու հարյուր տարում» ("Que doit-on à l'Espagne? Depuis deux siècles, depuis quatre, depuis dix, qu'a-t-elle fait pour l'Europe?")՝ նկատի ունենալով 16-րդ և 17-րդ դարերը՝ Իսպանիայի Ոսկեդարի մթնշաղն ու անկումը, ինչպես նաև Ինկվիզիցիայի տիրապետությունը: Այս ձևակերպումը Իսպանիայի մշակութային և գիտական արժեքի լիակատար ժխտում էր նշանակում և այն անարձագանք չմնաց։

Իսպանական ժառանգության համար պատերազմից (1701-1714) հետո, երբ Մադրիդում գահ բարձրացավ ֆրանսիական Բուրբոնների դինաստիան, Իսպանիայի վերնախավը սկսեց ենթարկվել ուժեղ ֆրանսիական մշակութային ազդեցությանը։ Շատ իսպանացի մտավորականներ (ֆրանսիամետներ) ընդունեցին Ֆրանսիայից եկող այն տեսակետը, որ իրենց սեփական երկիրը հետամնաց է, ինչը հանգեցրեց սև լեգենդի «ինտերնալիզացման» (ներքնայնացման)։ Այսինքն՝ հենց ֆրանսիական ազդեցության տակ են իսպանացիներն սկսել թերարժեքության կոմպլեքս զգալ սեփական պատմության հանդեպ։

Ուշագրավ է, որ «սև լեգենդ» տերմինն առաջին անգամ հանրայնորեն հնչել է հենց Ֆրանսիայում։ 1899 թվականին Փարիզում կայացած մի հանձնաժողովի ժամանակ իսպանացի հայտնի գրող Էմիլիա Պարդո Բասանը օգտագործել է այս արտահայտությունը՝ նկարագրելու համար այն կանխակալ և բացասական պատկերացումների համակարգը, որը եվրոպացիները (և հատկապես ֆրանսիացիները) դարեր շարունակ ունեցել են Իսպանիայի նկատմամբ)։։

Ֆրանսիացի մեծագույն պատմաբան-իսպանագետ Ժոզեֆ Պերեսը (Բորդոյի համալսարանի ռեկտոր) այն հեղինակներից մեկն է, որն իր ծավալուն աշխատություններով քանդել է Ֆրանսիայում և ողջ Եվրոպայում արմատացած կարծրատիպերը՝ ապացուցելով, որ Իսպանիայի պատմությունը ոչնչով ավելի դաժան կամ անհանդուրժող չի եղել, քան հենց նույն Ֆրանսիայի կամ Անգլիայի պատմությունը։

Սեֆարդյան հրեաների ազդեցություն

Պատմաբան Ֆիլիպ Ուեյն Փաուելն ավելացրել է լեգենդի երրորդ ծագումը՝ Իսպանիայի կաթոլիկ միապետների կողմից արտաքսված հրեաների գործոնը։ Սա տարածված քննադատություն է եղել հակաիսպանական տրամադրությունների (հատկապես՝ կրոնական կարծրատիպերի) տարածման գործում։ Փաուելը Իսպանիայի դեմ հրեա բնակչության քննադատության սկիզբը թվագրում է 1480 թվականով՝ իսպանական ինկվիզիցիայի ստեղծմամբ, որն ուղղված էր հիմնականում կրիպտոհրեաների և կեղծ դավանափոխների դեմ։

Սակայն այս տեսակետը համատարած է դարձել հենց 1492 թվականի արտաքսումից հետո։ Չնայած այն փաստին, որ նրանք նախկինում էլ արտաքսվել էին եվրոպական գրեթե բոլոր երկրներից, ոչ մի այլ երկրում նրանք միջնադարում այդքան խորը արմատներ չէին գցել՝ հասնելով Իսպանիայում իրենց «Ոսկեդարին», ինչն էլ առանձնահատուկ նշանակություն է հաղորդել Իսպանիայից նրանց այս արտաքսմանը։ Հրեաների, կրիպտոհրեաների, մուսուլմանների և դավանափոխների հալածանքները Եվրոպայի մնացած հատվածում դրական են ընդունվել և նույնիսկ ողջունվել են, քանի որ Իսպանիան դիտարկվել է որպես մի երկիր, որը «չափազանց խառնված էր հրեաների ու մավրերի հետ»։

Կապլանի, Երուշալմիի, Մեշուլանի և Խայմե Կոնտրերասի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ արտաքսված բազմաթիվ հրեա մտավորականներ համագործակցել են Իսպանիայի բացասական կերպարի տարածման գործում։ Իսպանիայից և Պորտուգալիայից արտաքսված կամ այնտեղից սերող հրեաների՝ սեֆարդների ամենամեծ համայնքը եղել է Իսպանական Նիդերլանդների Ամստերդամ քաղաքում, որտեղ գործել են երկու սինագոգ։ Նրանց գործունեությունը, որը [մեղմ ասած] «չէր ծառայում Նորին Մեծությանը» (Իսպանիայի թագավորին), նույնիսկ բողոքի ալիք է առաջացրել Բրյուսելում էրցհերցոգի մոտ գտնվող իսպանացի դեսպանների շրջանում։

Իսպանիայից արտաքսված սեֆարդ հրեաների համար Ինկվիզիցիան սոսկ դատական կամ կրոնական կառույց չի հանդիսացել, այլ բացարձակ տիեզերական չարիքի մարմնավորում։ Հրեա մտավորականները, Ինկվիզիցիան անվանում էին «չորրորդ գազանը, որի մասին խոսում է Դանիել մարգարեն», աղավաղված արդարացում, չարիքների հավաքածու, որը ապականել էր հասարակությունը: Նրան տալիս էին ապոկալիպտիկ կործանարար ուժի կարգավիճակ։ Նրանք պնդում էին, որ այս կառույցը ոչ թե Աստծո կամքն է կատարում (ինչպես հայտարարում էին կաթոլիկները), այլ հանդիսանում է Աստվածաշնչում կանխագուշակված այն դաժան հրեշը, որը եկել է տանջելու և բնաջնջելու հավատացյալներին։

Ինկվիզիցիան իր դաժանությունները (կտտանքներ, ողջ-ողջ այրումներ) արդարացնում էր «հավատքի պաշտպանությամբ» և «հոգիների փրկությամբ»։ Քննադատները փաստում են, որ սա սուրբ գաղափարների բացահայտ այլասերում էր։ Ինկվիզիցիան խրախուսում էր գաղտնի մատնությունները, լրտեսությունը, հարազատների ու հարևանների դեմ ցուցմունքները։ Սա ստեղծում էր վախի ու կասկածամտության մթնոլորտ, ինչը, ըստ հրեա հեղինակների, բարոյապես կործանել և կոռումպացրել էր իսպանական ողջ հասարակությունը։

Հակաիսպանական այս քննադատությունը տարածվել է նաև Ֆլանդրիայում և Վենետիկում, որտեղ նույնպես հաստատվել էին սեֆարդները։ Ինկվիզիցիայի մահապատիժները հանրայնացրել են հրեաները, ինչպիսին, օրինակ, 1655 թվականին Կորդովայում կատարված աուտոդաֆեն, երբ Ինկվիզիցիան հայտնաբերել էր կրիպտոհրեաների մի մեծ խումբ, որոնք արտաքուստ քրիստոնյա էին, բայց տանը հուդայական ծեսեր էին անում։ Մի քանի տասնյակ շարունակ մարդիկ դատապարտվել ու հրապարակայնորեն այրվել են խարույկների վրա, իսկ սեֆարդյան համայնքները (հատկապես Ամստերդամում) անմիջապես վերցրել են այս լուրերը, թարգմանել տարբեր լեզուներով, տպագրել են թռուցիկներ ու գրքույկներ և տարածել ողջ Եվրոպայով։ Թռուցիկներում Կորդովայի զոհերը ներկայացվել են որպես սուրբ նահատակներ, իսկ Իսպանիան՝ որպես արյունարբու հրեշ, ինչն է՛լ ավելի է ամրապնդել «սև լեգենդը»։

Սեֆարդները երախտապարտ էին իրենց նոր հայրենիքին Ութսունամյա պատերազմի տարիներին (1568-1648), որի ընթացքում Նիդերլանդների յոթ նահանգները պայքարում էին Իսպանական կայսրությունից անկախանալու համար։ Ամստերդամի հրեական համայնքի ազդեցիկ ներկայացուցիչներից գրող Դանիել Լևի դե Բարիոսը և ռաբբի, կաբալիստ հրատարակիչ Մենասե Բեն Իսրայելը (նախկինում՝ Մանուել Սոեյրո) զուգահեռներ անցկացնելով նշել են, որ այնպես ինչպես Իսպանիան, Եգիպտոսի նման, «կռապաշտության» ու ստրկության երկիր էր, որի քաղաքական առաջնորդները կրում էին Յահվեի անեծքը, ճիշտ հակառակը՝ Նիդերլանդներն ազատության երկիր էր, որի վրա Իսրայելի Աստվածը կթափի բոլոր օրհնությունները։ Այս հեղինակներն օգտագործել են իրենց ողջ ազդեցությունը հրատարակչական ոլորտում՝ թե՛ հոլանդացիներին իրենց պայքարում աջակցելու, թե՛ Իսպանիայի դեմ քննադատություն տարածելու գործում։

Իսպանական ինքնաքննադատություն

1492 թվականին Ամերիկա հասնելուց հետո Կաստիլիայի թագավորությունում բանավեճ սկսվեց տեղաբնիկ բնակչության հետ վարվելու ձևի շուրջ։ Սկզբնապես ներդրվել էր էնկոմիենդաների (կալվածքների) համակարգը, որը շատ նման էր Գրանադայի մավրիտանական բնակչության նկատմամբ կիրառված համակարգին (Repartimiento), ինչպես նաև ՝ ինկերը նախակոլումբոսյան դարաշրջանում կիրառվող հարկադիր աշխատանքին (միտա): Այս համակարգը, միևնույն է, հակասական էր մնում այն դաժանության պատճառով, որով վարվում էին բնիկների հետ:

Էնկոմիենդայի դեպքում տեղաբնիկների վիճակն ավելի ծանր էր։ Իսպանացի կալվածատերը (էնկոմենդերոն) հնդկացիներին ստիպում էր անվճար աշխատել իր ոսկու հանքերում կամ պլանտացիաներում։ Փոխարենը նա հնդկացիներին փող չէր տալիս, այլ ձևականորեն «վճարում էր» նրանց սնունդով, կացարանով և քրիստոնեական քարոզչությամբ՝ նրանց հոգիների փրկության մասին հոգալով։

Տիրող վիճակը իսպանացի կրոնավորների և մտավորականների բողոքի առարկա էր դարձել, որոնց թվում էին Անտոնիո դե Մոնտեսինոսը, Տոմաս Օրտիսը, Վիսենտե Վալվերդեն, Ֆրանսիսկո դե Բենավիդեսը, Մարտին դե Կալատայուդը, Բարտոլոմե դե լա Պենյան, Խուան Ֆերնանդես Անգուլոն, Դոմինգո դե Սանտո Տոմասը, Կրիստոբալ դե Մոլինան և Լուիս դե Մորալեսը: Այս իրավիճակի բողոքողների թվում էր Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը, որն իր գրած «Հնդկաստանների կործանման ամենահամռոտ պատմությունը» զեկույցն ուղարկել է Իսպանիա։ Աշխատանքը իսպանացիների կողմից Ամերիկայում իրականացված դաժանությունների և բռնության ապշեցուցիչ նկարագրություն էր։ Եվ 1542 թվականին Իսպանիայի թագավոր Կառլոս I-ը հռչակել է «Նոր օրենքներ», որոնք արգելում էին նոր էնկոմիենդաների ստեղծումը և հրամայում էին, որ գոյություն ունեցողները էնկոմենդերոների (կալվածատերերի) մահից հետո անցնեն թագին: Որոշակի հարաբերական հաջողությունից հետո վերսկսվել են դատական ու իրավական վեճերը:

Այս ինքնաքննադատությունն իր ծավալներով աննախադեպ չափերի է հասել և անհամեմատելի է ո՛չ 16-րդ դարի այլ երկրներում, ո՛չ էլ հետագա շրջանի գաղութատիրական տերություններում տեղի ունեցած երևույթների հետ։ Այդ զեկույցները ժամանակի ընթացքում դարձել են գործիք Իսպանիայի ներքին ու արտաքին թշնամիների ձեռքում և վերածվել համաշխարհային հակաիսպանական քարոզչության։

Տարբեր պատմաբաններ՝ սկսած Խուդերիասից և Կարբիայից, մինչև Մալթբին, Գարսիա Կարսելը կամ Էսպանյոլ Բուշեն, մատնանշել են իսպանական ինքնաքննադատության նշանակությունը «սև լեգենդի» ծնվելու և արմատավորվելու հարցում՝ ինչպես 16-րդ դարում, այնպես էլ արդի շրջանում։

Խուլիան Խուդերիասն ավելի շատ շեշտը դնում է լեգենդի ծագման և տարածման եվրոպական կողմի վրա, արգենտինացի պատմաբան Ռոմուլո Կարբիան կենտրոնանում է դրա ամերիկյան կողմի վրա։ Եթե Խուդերիասի համար «սև լեգենդը» եվրոպական ներքին պառակտման, կրոնական պատերազմների և Ինկվիզիցիայի մասին հորինվածք է, ապա Կարբիայի համար այն Նոր Աշխարհի նվաճման պատմության միտումնավոր խեղաթյուրումն է, որտեղ իսպանացիները ներկայացվում են բացառապես որպես բնիկների կողոպտիչներ ու դահիճներ^[⇨]։

19-րդ դարի սկզբին Իսպանիայում ի հայտ է եկել լիբերալ պատմաբանների մի դպրոց, որի ներկայացուցիչներն էլ սկսել են խոսել իսպանական անկման (դեկադանսի) մասին՝ Ինկվիզիցիան համարելով այս տնտեսական ու մշակութային անկման, ինչպես նաև երկիրը պատուհասած բոլոր չարիքների գլխավոր պատասխանատուն։

Իսպանացի մտավորականները ժամանակի ընթացքում ինտերնալիզացրել են սև լեգենդը և սկսել են հավատալ այդ արտաքին քարոզչության թելադրած ազգային բնութագրին։ Ոչ թե հերքել են այդ արտաքին չափազանցությունները, այլ սկսել են իրենց պատմությունը տեսնել բացառապես մութ գույներով՝ ինկվիզիցիայի, կրոնական մոլեռանդության և դաժանության պրիզմայով։ Իսպանական պատմագիտության և փիլիսոփայության մեջ այս երևույթը հաճախ անվանում են «իսպանական թերարժեքության բարդույթ» (el complejo de inferioridad español) կամ «ինքնատյացություն» (autoodio)։ Այն եզակի պատմական դեպք է, երբ հզոր կայսրության ներքին քննադատությունը դարերի ընթացքում վերածվել է ազգային խորը հոգեբանական տրավմայի։

Բարտոլոմե դե Լաս Կասաս

Բարտոլոմե դե Լաս Կասասի հայրը՝ վաճառական Պեդրո դե Լաս Կասասը, որն ուղեկցել էր Կոլումբոսին 1493 թվականին դեպի Նոր Աշխարհ երկրորդ ճանապարհորդության ժամանակ, Ամերիկայից վերադառնալիս որդուն նվիրել է տեղաբնիկ տաինո ցեղի մի հնդկացի տղա։ Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը Նոր աշխարհ է ժամանել 1502 թվականին, որպես տասնութամյա զինվոր, գաղութարար (էնկոմենդերո)՝ ստացել է սեփական հողատարածք ու հնդկացի ստրուկներ (էնկոմենդա), նաև մասնակցել է տեղաբնիկների դեմ պատժիչ ռազմական արշավներին։ 1506-1507 թվականներին Եվրոպայում ձեռնադրվել է որպես թեմական քահանա՝ Նոր Աշխարհում կրոնական գործունեություն ծավալելու և տեղաբնիկներին քրիստոնեություն ուսուցանելու նպատակով։ 1510 թվականին (կամ 1512) Նոր Աշխարհում մատուցել է իր անդրանիկ պատարագը (մոտ 1510-1512)։ 1514 թվականին ականատես լինելով կոնկիստադորների կողմից Կուբայի արյունալի նվաճմանը և տեղի դոմինիկյան վանականների քարոզների ազդեցության տակ՝ Կասասը հրաժարվել է իր ստրուկներից ու հողերից և սկսել է պաշտպանել բնիկների իրավունքները։ Վենեսուելայում բնիկների հետ խաղաղ համակեցության նրա փորձը ձախողվել է և Կասասը որոշել է հեռանալ հանրային կյանքից, կուսակրոնության ուխտ է ընդունել և դարձել Դոմինիկյան միաբանության վանական (1522-1523)։ Իր կյանքի մոտ 50 տարին նվիրել է բնիկների իրավունքների պաշտպանությանը։

Դոմինիկյան միաբան Լաս Կասասն իր և իր հոր տեսածի, ինչպես նաև Կոլումբոսի ձեռագրերի հիման վրա 1527-1561 թվականներին գրել է իր բազմահատոր մոնումենտալ աշխատությունը՝ «Հնդկացիների պատմությունը», որտեղ նկարագրել է նաև Կոլումբոսի վերաբերմունքը տեղաբնիկների նկատմամբ։

«Ամենահամառոտ պատմություն»

«Հնդկաստանների կործանման ամենահամառոտ պատմությունը» գրքի կազմ, Լաս Կասաս, 1552

1542 թվականին «Հնդկաստանների կործանման ամենահամառոտ պատմությունը» («Բրեվիսիմա ռելասիոնը») զեկուցագրում, որն ուղղված էր Իսպանիայի արքայազն (ապագա թագավոր) Ֆիլիպին և «Հնդկաստանների» արքայական խորհրդին, Լաս Կասասը նկարագրել է Նոր Իսպանիայի (հատկապես Հիսպանյոլայի) գաղութացման վաղ շրջանում հողատերերի ու պաշտոնյաների դաժանությունները՝ բնիկներին ներկայացնելով անմեղ զոհեր, իսկ իսպանացի կոնկիստադորներին՝ «կատաղի վայրի գազաններ, գայլեր, վագրեր կամ առյուծներ, որոնց երկար օրեր սոված են թողել»։

Այս հեզ հոտերի մեջ, որոնց իրենց Արարիչն ու Ստեղծողը օժտել էր վերոնշյալ հատկություններով, իսպանացիները, հենց որ իմացան նրանց մասին, ներխուժեցին ինչպես կատաղի, բազում օրեր քաղցած գայլեր, վագրեր ու առյուծներ։ Եվ արդեն քառասուն տարի է, ինչ նրանք այլ բան չեն անում, մինչև օրս, և այսօր էլ նույնն են անում՝ հոշոտում են նրանց, սպանում, տանջում, չարչարում, կտտանքների ենթարկում և բնաջնջում դաժանության այնպիսի անսովոր, նոր, զանազան և նախկինում երբևէ չտեսնված, չլսված ու չկարդացված եղանակներով, որոնցից մի քանիսի մասին ստորև կպատմվի։ Այն աստիճան, որ Էսպանյոլա (Հայիթի) կղզում եղած ավելի քան երեք միլիոն հոգուց, որոնց մենք տեսանք, այսօր տեղաբնիկներից երկու հարյուր հոգի էլ չի մնացել։ Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   En estas ovejas mansas y de las calidades susodichas por su Hacedor y Criador así dotadas, entraron los españoles desde luego que las conocieron como lobos y tigres y leones crudelísimos de muchos días hambrientos. Y otra cosa no han hecho de cuarenta años a esta parte, hasta hoy, y hoy en este día lo hacen, sino despedazallas, mattallas, angustiallas, afligillas, atormentallas y destruillas por las estrañas y nuevas y varias y nunca otras tales vistas ni leídas ni oídas maneras de crueldad, de las cuales algunas pocas abajo se dirán, en tanto grado que habiendo en la isla Española sobre tres cuentos de ánimas que vimos, no hay hoy de los naturales della doscientas personas. - Բարտոլոմե դե Լաս Կասասի, «Հնդկաստանների կործանման համառոտ պատմությունը» (1552) գրքից Գարսիա Կարսելի «Սև լեգենդը. պատմություն և կարծիք» գրքում մեջբերած հատված

Լաս Կասասի նպատակն էր տեղեկացնել կոնկիստադորների կատարած վայրագությունների մասին և պահանջել օրենսդրական անհապաղ միջամտություն, ինչի արդյունքում, նույն՝ 1542 թվականին, ընդունվել են «Նոր օրենքները»։ 10 տարի անց՝ 1552 թվականին, Լաս Կասասը Սևիլիայում առանձին գրքով հրապարկել է այդ զեկուցագիրը։ Այն հանրային հնչեղություն է ստացել, և առավել հանրայնացել Վալյադոլիդի բանավեճում, երբ Լաս Կասան իր փաստարկները հիմնավորել է այդ գրքով։ Գրքի նկարագրություններով հիմնավորվել են Իսպանիայի դեմ հարձակումների անհրաժեշտությունը, այդ թվում՝ Ֆլանդրիայում՝ Ութսունամյա պատերազմի (1568-1648) ժամանակ։

Թեոդոր դե Բրիի 1598 թվականի հոլանդական փորագրությունը պատկերում է մի իսպանացու, որն իր շներին կերակրում է սպանված բնիկ ամերիկացի կանանցով և երեխաներով․ Դե Բրիի աշխատանքներին բնորոշ են Ութսունամյա պատերազմի արդյունքում առաջացած հակաիսպանական քարոզչությունը

Առաջին հոլանդերեն թարգմանությունը հայտնվել է 1578 թվականին՝ Անկախության պատերազմի ժամանակ, և մինչև 1617 թվականն այն վերահրատարակվել է 16 անգամ։ Գիրքն առաջին անգամ ֆրանսերեն հրատարակվել է 1579 թվականին Անտվերպենում, որից հետո վերահրատարակվել 1617 թվականին՝ հոլանդացի ապստամբներին աջակցելու հստակ մտադրությամբ, և մինչև 1800 թվականը հրատարակվել է ութ հրատարակություն։ Առաջին անգլերեն հրատարակությունը հրատարակվել է 1583 թվականին, գերմաներենը՝ 1597 թվականին։ 1598 թվականի լատիներեն հրատարակությունը առատորեն նկարազարդել է Թեոդոր դե Բրին, և այս փորագրությունները հետագայում օգտագործվել են բազմաթիվ այլ հրատարակություններում, ինչը հսկայական ազդեցություն է ունեցել «սև լեգենդի» ընկալման վրա։ Իտալերեն հրատարակվել է 1626 թվականին։

Հրատարակիչներն ու թարգմանիչները, հաճախ իրենց թույլ են տվել տեքստային շահարկումներ, վերնագրերում մեկնաբանություններ և ազատություններ․ տեքստը, որը Լաս Կասասի հումանիտար բողոք էր ի պաշտպանություն հնդկացիների՝ վերածվել է Իսպանիայի դեմ հարձակման: Այդ հրապարակումներում Լաս Կասասի խոսքերը ներկայացված էին որպես սեփական երկրի հանդեպ ատելության կամ հակակրանքի դրսևորում և որպես իր հայրենակիցների բարոյականության համատարած մերժում, ինչն ամենևին էլ հեղինակի նպատակը չի եղել։

Այսպես, 1583 թվականին, երբ Անգլիան պատրաստվում էր միանալ հակաիսպանական ըմբոստների նախաձեռնած Նիդերլանդական ապստամբությանը (Ութսունամյա պատերազմ), Անգլիայի և Իսպանիայի միջև հարաբերությունների ծայրահեղ լարված պայմաններում (Անպարտելի Արմադայի բախումը 1588 թվականին), հրատարակիչները անգլերեն ամբողջական թարգմանությունով շեշտադրել են իսպանացիների «բնական դաժանությունը», և ծառայել են հակաիսպանական տրամադրություններ բորբոքելուն։ Նիդեռլանդներում 1578-1648 թվականների ընթացքում աշխատությունը վերատպվել է ոչ պակաս, քան 33 անգամ, որն ավելին է, քան մյուս բոլոր եվրոպական երկրներում միասին վերցրած:

Լաս Կասասի դերը «սև լեգենդի» մեջ խիստ վիճելի է։ Մի կողմից, որոշ մասնագետներ նրա գրվածքներով են պայմանավորում լեգենդի ծագումը, մի կարծիք, որը սկսվել է 17-րդ դարում Անտոնիո դե Լեոն Պինելոյի և Խուան դե Սոլորզանո Պերեյրայի մոտ, շարունակվել է Անտոնիո դե Սոլիսի մոտ, պահպանվել է 19-րդ դարում Մենենդես Պելայոյի մոտ և գագաթնակետին է հասել 20-րդ դարում Մենենդես Պիդալի, Ջուդերիասի և Կարբիայի մոտ։ Նրանք Լաս Կասասի աշխատանքը ներկայացրել են որպես չափազանցությունների և անճշտությունների ժողովածու՝ փորձելով ցույց տալ, որ նվաճման քննադատությունները հիմնված են եղել կեղծիքի վրա, և դրանով իսկ, նվազում են նվաճման ընթացքում կատարված չափազանցությունները։

Լասկասականներ և հակալասլասականներ

Մյուս կողմից, կան հեղինակներ, ինչպիսիք են Լյուիս Ու. Հանկեն, Մանուել Խիմենես Ֆերնանդեսը, Վենանսիո Դ. Կարոն և Խուան Պերես դե Տուդելան, որոնք Լաս Կասասին արդարացնում են լեգենդի ծագման հետ կապելու համար և մեղադրում են նրանց, ովքեր հետագայում սխալ են օգտագործել նրա տեքստերը։ Այսպիսով, ձևավորվել են երկու ճամբարներ՝ «լասկասականներ» և «հակալասկասականներ»։

• Լասկասականները Լաս Կասասի չափազանցված ոճը համարում են ժամանակին գրական ոճին համահունչ և ընդունում են, որ փաստարկները իրողություն են։ Ըստ նրանց՝ Լաս Կասասն իր գրածներով երբեք նպատակ չի ունեցել վարկաբեկել Իսպանիան կամ ստեղծել «սև լեգենդը»։ Նրա շարժառիթը բացառապես քրիստոնեական խիղճն ու հումանիզմն են եղել՝ ուղղված անմեղ բնիկների կոտորածն ու ստրկացումը կանգնեցնելուն։ Լասկասականները բնիկներին համարում են ոչ թե «ստորադաս արարածներ» կամ «բնական ստրուկներ», այլ բանական, ընկալունակ և ազատ մարդիկ, ովքեր ունեն նույնպիսի հոգի և իրավունքներ, ինչպիսիք ունեն եվրոպացիները։
• Հակալասկասականները համարում են, որ եթե եվրոպացի հրատարակիչները Լաս Կասասի գիրքն օգտագործել են Իսպանիայի դեմ «սև լեգենդ» ստեղծելու համար, ապա ինքը՝ Լաս Կասասը ստեղծել է հնդկացիների «Ոսկե լեգենդը», քանի որ տեղաբնիկներին չափազանցված անմեղության լույսի ներքո է ներկայացրել, իսկ նախահիսպանական Ամերիկան՝ որպես երջանիկ Արկադիա, որտեղ բռնություն կամ չարիք չկար։ Իբր մինչև իսպանացիների գալը Ամերիկայի բնիկներն ապրում էին կատարյալ խաղաղության, անմեղության և ներդաշնակության մեջ, հնդկացիները բացարձակ անմեղ «հեզ ոչխարներ» էին։ Իրականում, նախակոլումբոսյան Ամերիկայի հասարակությունները նույնպես զարգացել են մարդկության պատմությանը բնորոշ նույն օրինաչափություններով՝ իրենց բոլոր պատերազմներով, նվաճումներով և դաժանություններով (օրինակ, ացտեկների, մայաների, ինկերի մոտ)։

Հակալասկասականները «ոսկե լեգենդը» կապում են «ինդիխենիզմի» (բնիկների իրավունքների պաշտպանության գաղափարախոսության) ստեղծման հետ։ Նրանք մատնանշում են, որ Լաս Կասասն իր «Ոսկե լեգենդով» առաջիններից մեկն է, որ հնդկացիներին ներկայացրել է քաղաքակրթությամբ չապականված «ազնիվ վայրենիների» (El noble salvaje) լույսի ներքո (ի հակադրություն իսպանացիների՝ որպես ապականված քաղաքակրթություն բերողների)։ Այս կապը, սակայն, վիճարկել է Գարսիա Կարսելը։ Նա կարծում է, որ նվաճման քննադատների թվում եղել են նաև այնպիսիները, ովքեր տեղաբնիկներին համարում էին ստորադաս։ Այսինքն՝ իսպանական նվաճումների քննադատությունը և բնիկների պաշտպանությունը պարտադիր չէ զուգահեռ ընթանային։ Գարսիա Կարսելի դիրքորոշումը տարբեր է, քանի որ նա ժխտում է «սև լեգենդի» եվրոպական և դրա ամերիկյան կողմերի միջև կապը՝ մերժելով վերջինիս «սև լեգենդ» բնույթը։

Իսպանական գաղութացման վերաբերյալ Լաս Կասասի նկարագրությունների հավաստիությունը մինչ օրս բանավեճի առարկա է որոշ գիտնականների շրջանում՝ ենթադրյալ չափազանցությունների պատճառով։ Օրինակ, ըստ պատմաբան Լյուիս Հանկեի՝ Լաս Կասասն իր զեկույցներում չափազանցրել է դաժանությունները, իսկ Բենջամին Քինը դրանք քիչ թե շատ ճշգրիտ է համարում։

Սակայն Լաս Կասասի տեքստերը միակը չեն, որոնք չափազանցություններով նկարագրել են իսպանացիների գործողությունները Ամերիկայում։ Ջիրոլամո Բենզոնիի, Ֆրանցիսկո Լոպես դե Գոմարայի և Գոնսալո Ֆերնանդես դե Օվիեդո ի Վալդեսի պատմություններն օգտագործվել են նաև արտասահմանյան պատմաբանների, փիլիսոփաների, բանավիճողների և քարոզիչների կողմից:

Բենզոնիի աշխատանքը, որը հրատարակվել է ավելի քան 30 անգամ, Ամերիկայի նվաճումը ներկայացնում է որպես թալանման և ոչնչացման արշավ։ Ըստ հեղինակի՝ կոնկիստադորները դաժան և արյունարբու, ագահ և միայն իրենց հարստացմամբ հետաքրքրված, վախկոտ, կեղտոտ, դավաճաններ են և պատասխանատու են բնիկ ժողովուրդների ոչնչացման համար։ Նա գրում է՝ միաբանները «ցերեկն անում են այնպիսի բաներ, որոնց համար մյուսները կամաչեին անել գիշերը»: Ինչպես Լաս Կասասի դեպքում է, պատմաբանները միակարծիք չեն․ մի մասը մեղադրում են Բենզոնիին գրքույկ գրելու մեջ, մյուս մասը նրան համարում են հեղինակ, որի հետ պետք է հաշվի նստել:

Իսպանացիների գործած վայրագությունների մասին տեքստերը դրանց հրապարակումից հետո օգտագործվել են հետագա բոլոր տեսակի գրվածքներում՝ իսպանացիների դաժան և ագահ բնույթի մասին պնդումներն ապացուցելու համար: Ավելին, դրանք մրցակից տերությունների համար ծառայել են որպես փաստարկ՝ բարոյական դրդապատճառներով Ամերիկայում իբերական (իսպանա-պորտուգալական) մենաշնորհը մերժելու համար: «Սև լեգենդի» ամենահետաքրքիր երևույթներից մեկն այն է, որ հիմնվելով մի կոնկրետ փաստի՝ Ամերիկայի նվաճման առաջին 50 տարիների վրա, դրա դատապարտումն ու վարկաբեկումը տարածվել է գաղութացման ամբողջ 300 տարիների և դրա բոլոր կողմերի վրա։

Մարսելինո Մենենդես ի Պելայո

Իսպանացի պատմաբան և փիլիսոփա Մարսելինո Մենենդես ի Պելայոն (1856-1912) իր հռչակավոր «Իսպանական գիտություն» (La ciencia española, 1876) աշխատության մեջ բացահայտ պատերազմ է հայտարարել եվրոպական կարծրատիպը տարածողներին։ Պելայոն առաջիններից է նկատել, որ սև լեգենդը ներքինացվելով սկսել է սնվել նաև հենց Իսպանիայի ներսից։ Հեղինակը քննադատել է այն իսպանացի լիբերալներին ու մտավորականներին, ովքեր, տարվելով եվրոպականացման գաղափարներով, կուրորեն ընդունում են արտաքին հակաիսպանական նարատիվները և սեփական երկրի պատմությունը ներկայացնում միայն մռայլ գույներով։ Հենց այս տիպի հեղինակների պատճառով էլ սև լեգենդով տարածված կլիշեները հեգնելով՝ բացականչել է․

Ինչո՞ւ Իսպանիայում արդյունաբերություն չկա։ Ինկվիզիցիայի պատճառով։ Ինչո՞ւ են իսպանացիները ծույլ։ Ինկվիզիցիայի պատճառով։ Ինչո՞ւ են իսպանացիները սիեստա անում, կամ ինչո՞ւ են Իսպանիայում ցլամարտեր լինում։ Դարձյալ Ինկվիզիցիայի պատճառով։ Բնօրինակ տեքստ (իսպ.)   ¿Por qué no había industria en España? Por la Inquisición. ¿Por qué somos holgazanes los españoles? Por la Inquisición. ¿Por qué duermen los españoles la siesta? Por la Inquisición. ¿Por qué hay corridas de toros en España? Por la Inquisición. - Մարսելինո Մենենդես ի Պելայո «Իսպանական գիտություն», Մադրիդ, 1953, էջ 102

Պելայոն ցույց է տվել, որ Իսպանիան ունեցել է համաշխարհային մակարդակի փիլիսոփաներ, իրավաբաններ, հումանիստներ և գիտնականներ, պարզապես նրանց ժառանգությունը միտումնավոր ստվերվել է արտաքին քարոզչությամբ։ Նա հարցին մոտեցել է ոչ թե զուտ քաղաքական, այլ մշակութային և կրոնական պաշտպանության դիրքերից։ Ըստ նրա՝ Ինկվիզիցիան պատմականորեն անհրաժեշտություն է եղել, որը պաշտպանել է Իսպանիան կրոնական այն արյունալի պատերազմներից և քաոսից, որոնք 16-17-րդ դարերում կործանել են Գերմանիան, Ֆրանսիան և Անգլիան։

Իսլամաֆոբիա և հակասեմականություն

Իտալացիները իսպանացիների նկատմամբ խիստ հակասական մոտեցումներ են ցուցաբերել սև լեգենդը հյուսելիս։ Սկզբում նրանք իսպանացիներին ատել են՝ համարելով «արյամբ ոչ մաքուր քրիստոնյաներ» (մավրերի և հրեաների հետ խառնված)։ Բայց երբ Իսպանիան «անմաքրությունը» ջնջելու միջոցներ է ձեռնարկել, իտալացիները սկսել են նրան քննադատել կրոնական ծայրահեղ մոլեռանդության համար։

Երբ Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը բնիկների հանդեպ կոնկիստադորների դաժանությունների մասին գրել է՝ կոչ անելով թագավորին փոխել քաղաքականությունը, Իսպանիայի թշնամիներն անտեսելով նրա բարեփոխումների բուն նպատակը, այդ գիրքն օգտագործել են որպես ապացույց, որ բոլոր իսպանացիները բնույթով հրեշներ են, ինչը «սև լեգենդի» առանցքային հիմքերից մեկն է դարձել։

Հակաիսպանական իտալական հարձակումներում (պարսավագրերում) իսպանական ինկվիզիցիան դիտարկվում էր որպես անհրաժեշտ մաքրագործում, քանի որ բոլոր իսպանացիները մեղադրվում էին մավրական և հրեական ծագում ունենալու մեջ։ Սկզբում դատապարտվելով իրենց քրիստոնեական հավատքի անմաքրության (ոչ անարատ լինելու) համար՝ իսպանացիներն այնուհետև հայտնվեցին քննադատության թիրախում կաթոլիկության պաշտպանության գործում չափազանց մեծ նախանձախնդրություն ցուցաբերելու պատճառով։ Իսպանիայի քաղաքական ու կրոնական կուրսի ազդեցությամբ՝ էթնիկական հարձակումների այս տարածված տեսակը վերածվեց զրպարտության և վարկաբեկման միջոցով անձի բնութագրման դիպուկ ու չարամիտ ձևի։ Այդ պատճառով, երբ Բարտոլոմե դե Լաս Կասասը գրեց իր քննադատությունը Նոր աշխարհում իրականացվող կառավարական որոշակի քաղաքականության վերաբերյալ, նրա նեղ, կոնկրետ նպատակն անտեսվեց։ - Էդվարդ Փիթերս, «Ինկվիզիցիա» (1989)

Ժամանակակից իսպանացի հայտնի պատմաբան և էսսեիստ Էլվիրա Ռոկա Բարեան իր «Կայսերատյացություն և սև լեգենդ» աշխատության մեջ նշում է, որ «սև լեգենդը» կայսրությունների դեմ վարվող հոգեբանական պատերազմի դասական օրինակ է: Ըստ հեղինակի՝ իսպանական «սև լեգենդը» հակասեմական այն պատումների յուրօրինակ տրանսֆորմացիան է, որոնք դեռևս 13-րդ դարից ի վեր շրջանառվում էին Հյուսիսային, Կենտրոնական և Հարավային Եվրոպայի երկրներում՝ քննադատելով Իսպանիայում հրեաների ու մավրերի նկատմամբ դրսևորվող ենթադրյալ հանդուրժողականությունը։ Այս մթնոլորտի ազդեցությամբ՝ ավանդական հակասեմական և հակամուսուլմանական կարծրատիպերը աստիճանաբար պրոյեկտվել են հենց իսպանացիների վրա։ Դրա վառ դրսևորուն էր Պողոս IV պապի ձևակերպումը 1555 թվականին (իսպանացի հրեաների արտաքսումից հետո), որով նա իսպանացիներին նկարագրել է որպես «հերետիկոսներ, հերձվածողներ, Աստծո կողմից անիծվածներ, հրեաների ու մավրերի սերունդներ, երկրի իսկական տականք»։

Ռոկա Բարեան այս թեզի հիմնավորման երեք հիմնական աղբյուրներ է առանձնացրել․

• գերմանական Վերածննդի մտավորականների տեքստերը
• Եվրոպայում հակաիսպանական խոսույթի գոյությունը նախքան Ամերիկայի նվաճումը
• այն կարծրատիպերի նմանությունը, որոնք հակասեմական եվրոպացիները վերագրում էին հուդայականությանը, իսկ «սև լեգենդը»՝ իսպանացիներին։

Գերմանիայում

Դեռևս միջնադարից և Վերածննդի շրջանից հակասեմականությունը համատարած և խորապես արմատացած երևույթ էր Գերմանիայում․ հրեաներին անվանում էին «քրիստոնեության թշնամիներ», «դավաճաններ» և «ագահ վաշխառուներ», իսկ գերմանական հասարակությանը որևէ մեկի դեմ հանելու համար նրան «հրեա» պիտակավորելն ամենակարճ ու ազդեցիկ ճանապարհն էր։ Բողոքականության հիմնադիր Մարտին Լյութերը՝ իսպանացիների քաղաքական և ռազմական իշխանության սրընթաց աճին դիմակայելու համար, բորբոքել է գերմանացիների մեջ եղած հենց այդ հին, արմատացած ատելությունը։ Նա հայտարարում էր, որ դարեր շարունակ Իսպանիայում տարբեր կրոնների համակեցության և խառնամուսնությունների պատճառով իսպանացիները «մաքուր քրիստոնյաներ» չեն, այլ «հրեաների ու մավրերի արյունակիցներ»։ Այսպիսով, գերմանական հասարակության մեջ եղած ատելությունը հրեաների նկատմամբ հաջողությամբ պրոյեկտել է իսպանացիների վրա։

Սվերկեր Առնոլդսոնն առանձնացնում է իսպանացիների նկատմամբ Լյութերի և բողոքականների այս անվստահության ծագման պատճառները․

• Իտալիան, Իսպանիան և պապականությունը նույնացվում էր մեկ ընդհանուր՝ «կաթոլիկ թշնամու» կամ «Հարավային կաթոլիկ կոալիցիայի» կերպարում, չնայած այն հանգամանքին, որ Պապական մարզերն ու Իսպանիան այդ ժամանակ թշնամիներ էին։ Այս նույնացման մեջ իսպանացիները բնութագրվում էին որպես դաժան, ագահ, անբարոյական և խաբեբա։
• հակասեմականությունը, քանի որ նա իսպանացիներին համարում էր հրեաների սերունդներ, կիրառելով «նրանք մեծ մասամբ մառաներ և մամլուքներ են» ( «sunt plerunque Marani, Mamalucken», հրեաների համար նսեմացնող տերմին) արտահայտությունը։ Չէր ընդունում/մերժում էր քրիստոնյաների և հրեաների համակեցությունը (ներառյալ խառնամուսնությունները) Իսպանիայում։
• Նույնացվում էին Իսպանիան և Թուրքիան՝ վախեցնալով դրանցից որևէ մեկի կողմից ներխուժումով։ Մարտին Լյութերի համար այս երկու կայսրություններն էլ հսկայական ռազմական վտանգ էին ներակայացնում Գերմանիայի համար, ուստի իր քարոզներում նա երբեմն դրանք դիտարկել է որպես Աստծո կողմից ուղարկված պատիժներ։

Մարտին Լյութերի մահից հետո՝ 1566 թվականին, հրատարակվել են նրա «Սեղանի զրույցները» (Tischreden), որտեղ տեղ են գտել իսպանացիների հասցեին արված բազմաթիվ վիրավորական և ռասիստական ձևակերպումներ։ 1575 թվականին գերմանացի գրող, ծայրահեղ հակակաթոլիկ և պապատյաց երգիծաբան Յոհան Ֆիշարտը (որը կիսում էր Լյութերի հակասեմական գաղափարները) մեջբերել է Լյութերին իր հայտնի «Պատմական կեղծիք» (Geschichtklitterung) երկում։

Իսպանացիները հաճույքով սպիտակ հաց են ուտում և հաճույքով համբուրում սպիտակ կանանց, բայց նրանք նույնքան կեղտոտ-շագանակագույն ու կուպրի պես սև են, որքան Բաղդասար թագավորն ու իր կապիկները: Բնօրինակ տեքստ (գերմ.)   ... Spaniern ..., die essen gern weiss Brot vnd küssen gern weisse Meidlein, vnd sind sie stiffelbraun vnd pechschwartz wie König Balthasar mit seinem Affen. - Մարտին Լյութեր (Յոհան Ֆիշարտ, «Պատմական կեղծիք», էջ 406)

Հետևաբար, մարգարեացվել էր, որ իսպանացիները կցանկանան ենթարկեցնել Գերմանիան՝ կա՛մ սեփական ուժերով, կա՛մ այլոց, օրինակ՝ թուրքերի միջոցով [...] Եվ այսպիսով, Գերմանիան կհետապնդվի և կորցնելով իր ուժերը կզրկվի իր մարդկանցից ու ունեցվածքից և կհպատակեցվի Իսպանիայի թագավորությանը։ Սատանան հակված է դրան, քանի որ փորձում է խանգարել ազատ Գերմանիային։ Բնօրինակ տեքստ (լատ.)   Ideo prophetatum est Hispanos velle subigere Germaniam aut per se aut per alios, scilicet Turcam ... Et ita Germania vexabitur et viribus ac bonis suis exhausta Hispanico regno subiugabitur. Eo tendit Sathan, quod Germaniam liberam perturbare tentat - Մարտին Լյութեր

Յոհան Ֆիշարտը Լյութերի հակաիսպանական ու հակահրեական համեմատությունները մեջբերել է ոչ թե հատուկ հրեաներին խոցելու, այլ Իսպանիայի ռազմական սպառնալիքը ցույց տալու համար։ Օգտագործելով գերմանացիների շրջանում արդեն իսկ գոյություն ունեցող հակահրեական ատելությունը՝ փորձել է է՛լ ավելի մեծացնել զայրույթը կաթոլիկ իսպանացիների դեմ, որոնք այդ ժամանակ ճնշում էին բողոքականներին։

Տարածում

Սև լեգենդի գոյության կողմնակիցներ Փաուելը, Մինյոլոն և Ռոկա Բարեան, պնդում են, որ իսպանական «սև լեգենդը» դեռևս գերիշխում է Եվրոպայի մեծ մասում (հատկապես բողոքական երկրներում և Ֆրանսիայում), ինչպես նաև Ամերիկա մայրցամաքում։ Այդուհանդերձ, մուսուլմանական պատմագրության մեջ կամ Թուրքիայում արտացոլված չէ սև լեգենդը՝ չնայած շուրջ յոթ դար շարունակ Իսպանիան պատերազմել է Օսմանյան կայսրության և մուսուլմանների դեմ (Ռեկոնկիստա, Լեպանտոյի ճակատամարտ), ինչը բացատրվում է նրանով, որ այն զուտ ներեվրոպական և քրիստոնեական (բողոքական-կաթոլիկ) տեղեկատվական պատերազմի արդյունք է։

Պատմաբան Ուոլտեր Մինյոլոն փաստարկում է, որ «սև լեգենդը» սերտորեն կապված է ռասայական գաղափարախոսությունների հետ. դա արտահայտված է ինչպես Իսպանիայի մավրական (արաբական և բերբերական) անցյալի օգտագործմամբ՝ իսպանացիներին որպես ռասայականորեն «արատավորված» պատկերելու համար, այնպես էլ իսպանական գաղութատիրական նախագծերի ընթացքում բնիկ ամերիկացիների և ստրկացված ենթասահարական աֆրիկացիների նկատմամբ վերաբերմունքով, որը դարձել է նրանց բարոյական նկարագրի խորհրդանիշը։

Լատինական Ամերիկայում

Մասաչուսեթս ծոցի գաղութի զինանշանը 1629 թվականին։ Կենտրոնում կարելի է տեսնել բնիկ ամերիկացի, որն ասում է. «Եկեք և օգնեք մեզ»։ Տեքստը նախատեսված էր փոխանցելու, որ բնիկ ամերիկացիները անգլիացիների օգնության կարիքն ունեին։

17-րդ դարում Անգլիայից Ամերիկա ժամանած արամտական բողոքականները հիմնել են առաջին գաղութները: Նրանք կրոնական պատերազմը շարունակել են գաղափարական մակարդակով: Այս պուրիտանական վերաբնակիչները խորը թշնամանքով լցված լինելով Իսպանիայի նկատմամբ՝ իրենց համարել են բողոքականության առաջապահ ջոկատ, որը պետք է հնդկացիներին ազատագրի իսպանական ճնշումներից ու դաժանությունից։ Այդ պուրիտան հեղինակներից ակնառու կղերական Քոթոն Մեզերը (1663-1728) կատարել է Աստվածաշնչի իսպաներեն թարգմանությունը և տարածել Նոր Իսպանիայի հնդկացիների շրջանում։

Անկախության հռչակումից հետո Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները շուտով դարձել են Իսպանիայի տարածքային մրցակիցն Ամերիկայում՝ ինչպես Նոր Իսպանիայի հետ սահմանին, այնպես էլ Ֆլորիդայում, Միսիսիպիում կամ Նոր Օռլեանում՝ մի նավահանգստում, որն ամերիկացիներին պետք էր իրենց արտադրանքն արտահանելու համար։ Լուսավորական և ազատական գաղափարները, որոնք Միացյալ Նահանգներ էին թափանցել 18-րդ դարում, միախառնվելով հարավում ձևավորվող նոր հանրապետությունների նկատմամբ նրանց հետաքրքրվածությանը՝ է՛լ ավելի են սաստկացրել հակաիսպանական տրամադրությունները։ Այս թշնամանքն իր գագաթնակետին է հասել Իսպանա-ամերիկյան պատերազմի նախաշեմին և ընթացքում, երբ ամերիկյան մեդիամագնատներ Հերսթը («Նյու Յորք Ուորլդ») և Պուլիցերը («Նյու Յորք Ջըրնալ») իրենց թերթերում սկսել են տպագրել Իսպանիայի մասին սարսափազդու, հաճախ հորինված պատմություններ՝ ԱՄՆ-ին Կուբայի և Ֆիլիպինների պատերազմի դրդելու համար։

Ամերիկացի բազմաթիվ կոնգրեսականներ և սենատորներ՝ ազդված Հերսթի և Պուլիցերի թերթերի տարածած ագրեսիվ քարոզչությունից, ԱՄՆ Կոնգրեսում հանդես են եկել հիսպանոֆոբ ելույթներով։ Նրանք իսպանացիներին ներկայացնում էին որպես «հետամնաց, դաժան, արյունարբու և անկարող մի ազգ», որը չի կարողանում կառավարել իր գաղութները (Կուբան, Պուերտո Ռիկոն, Ֆիլիպինները)։ Այս ելույթների նպատակն էր արդարացնել ԱՄՆ-ի ռազմական ներխուժումը և պատերազմի հայտարարումը։ ԱՄՆ Կոնգրեսում այնքան հիսպանաֆոբ ելույթներ են հնչել, որ խոցել են իսպանացիների ազգային արժանապատվությունը և ի պատասխան հանգեցրել են զանգվածային հակաամերիկյան ցույցերի Իսպանիայում և Իսպանա-ամերիկյան պատերազմի (1898)։

Իսպանական Ամերիկայում կրեոլների վերնախավի և պենինսուլարների միջև լարվածությունը նախորդել է Լատինական Ամերիկայի երկրների անկախացմանը։ Դա հակամարտություն էր ամերիկյան հողերի ու ժողովուրդների հարստությունները վերահսկելու և շահագործելու իրավունքի համար, ինչը, ընդհանուր առմամբ, չի առնչվել հասարակության ստորին խավերին։ Մոտավորապես 1800 թվականին Լուսավորականության գաղափարները՝ իրենց հակակղերականությամբ, իշխանությունների հանդեպ կասկածամտությամբ և մասոնականության աջակցությամբ, խանդավառությամբ են ընդունվել ամերիկացի մտավորականների շրջանում։ Ըստ Փաուելի՝ այս գաղափարները միախառնված են «սև լեգենդի» հետ, այսինքն՝ Իսպանիան նույնացվել է հետամնացության ու խավարամոլության «սոսկալի օրինակի» և արդիականացված թշնամու հետ։ Ըստ հեղինակի, Ամերիկայի անկախության պատերազմները որոշակի չափով քաղաքացիական պատերազմներ են եղել, որտեղ ապստամբներին առաջնորդել են կրեոլների փոքրամասնությունը։

Այս ամենի հիման վրա Փաուելը փաստարկում է, որ ապստամբները կարողացել են օգտագործել «սև լեգենդը» որպես քարոզչական զենք մետրոպոլիայի դեմ։ Հրատարակվել են անթիվ մանիֆեստներ ու հռչակագրեր, որոնցում մեջբերվել և գովաբանվել է Լաս Կասասը, «իսպանացիների» այլասերված բնույթը նկարագրող բանաստեղծություններ ու հիմներ, ինչպես նաև նամակներ, թռուցիկներ ու պամֆլետներ, որոնք նպատակաուղղված առաջ են մղել հայրենասիրական դատը։

Առաջիններից մեկը՝ պերուացի Խուան Պաբլո Վիսկարդո Գուսմանն իր «Հայրենակցի կողմից ամերիկացի իսպանացիներին ուղղված նամակում» մետրոպոլիային մեղադրել է իրականացված ծանր շահագործման մեջ՝ իրավիճակը բնորոշելով որպես «ապերախտություն, անարդարություն, ստրկություն և ամայացում»։ Մեկ այլ օրինակ է Ամերիկայի անկախության մեծագույն հերոսներից մեկը՝ Սիմոն Բոլիվարը, որը՝ լինելով Լաս Կասասի երկրպագուն, առատորեն օգտագործել է նրա տեքստերը։ Բոլիվարը (ծագումով հարուստ կրեոլական ընտանիքից) իսպանացիներին է մեղադրել վերջին 200 տարում Ամերիկայում գործված բոլոր մեղքերի համար (թե՛ կրեոլների, թե՛ ոչ կրեոլների կողմից)՝ «մաքրելով» տեղի կրեոլների կերպարը (ովքեր իրականում նույնպես մասնակցել էին բնիկների շահագործմանը) և նրանց ներկայացնելով որպես զոհեր՝ «գաղութացվածներ»։ Նա նաև առաջիններից մեկն է բարձրաձայնել ամերիկյան հարստությունների կողոպուտի մասին և պահանջել դրանց վերադարձը։

Այս հակաիսպանական մտածողությունը 19-րդ դարում և 20-րդ դարի մի մասում պահպանվել է լիբերալ վերնախավի շրջանում, որն ազգային խնդիրների լուծման հնարավոր ճանապարհը համարել է «ապաիսպանականացումը» (դե-հիսպանիզացիա)։ Ըստ Պատմաբան Փաուելի՝ իսպանական մշակույթի վարկաբեկման հետևանքով լատինամերիկացիները վարկաբեկել են նաև իրենց սեփական մշակույթը (որի անբաժանելի մասն է կազմում իսպանականը)՝ ինչպես իրենց, այնպես էլ օտարների աչքերում։ Բացի այդ, սեփական ինքնության մի մասի մերժումը հանգեցրել է ամերիկյան ժողովուրդների շրջանում իրենց բնիկ արմատներից որոշակի կտրվածության։

Խաղաղօվկիանոսյան պատերազմի (1879–1884) ժամանակ (որտեղ Չիլին հաղթել է Պերուին ու Բոլիվիային) չիլիական որոշ պատումներով Պերուի և Բոլիվիայի դեմ պատերազմը ներկայացվել է որպես «քաղաքակրթական խաչակրաց արշավանք» ընդդեմ հետամնաց Հին կարգերի, որոնք կռվում էին բնիկ բարբարոսների բանակներով։ Այսպիսով, Բոլիվիան և Պերուն ներկայացվել են բացասական լույսի ներքո՝ մարմնավորելով հետամնաց իսպանական անցյալը, որը Չիլին արդեն հաղթահարել էր։

Իր հերթին, իսպանացի բանասեր և Հարվարդի համալսարանի նախկին պրոֆեսոր Մարիա Էլվիրա Ռոկա Բարեան հակաիսպանական սև լեգենդը համարել է իսպանաֆոբիայի դրսևորում, որը լիովին դրսևորվում է 21-րդ դարի ամբողջ Լատինական Ամերիկայում, ինչպես դա եղել է նախորդ երկու դարերի ընթացքում: Նույն տեսակետն են արտահայտել նաև արգենտինացի պրոֆեսոր և քաղաքագետ Մարսելո Գուլլոն իր «Մայր Հայրենիք» գրքում և մեքսիկացի պատմաբան Ֆեռնանդո Սերվանտեսը իր «Նվաճողներ. տարբեր պատմություն» աշխատությունում: Իսպանացի լրագրող Լուիս Էսպանյոլ Բուշեն իր հոդվածում «սև լեգենդի» հետևանքները մատնանշել է վերջին տասնամյակների լատինաամերիկյան մշակութային երևույթներում, ինչպիսիք են բնիկության որոշակի գաղափարներն ու հոսանքները կամ Արգենտինայում իսպանական ներդրումների դեմ արձագանքը (հատկապես 2000-2002 թվականներին)։ Այս կարծիքը կիսում է նաև իսպանացի պրոֆեսոր Խավիեր Նոյան իր «Իսպանիայի նոր պատկերը Լատինական Ամերիկայում» ուսումնասիրության մեջ։

Եվրոպա

Միաժամանակ, 19-րդ դարի սկզբին Իսպանիայում և Ֆրանսիայում ձևավորվել է լիբերալ պատմաբանների մի դպրոց, որն սկսել էր խոսել իսպանական անկման (Spanish decline) մասին՝ Ինկվիզիցիան համարելով այդ տնտեսական ու մշակութային հետընթացի և երկիրը տանջող բոլոր չարիքների պատասխանատուն։ Եվրոպացի այլ պատմաբաններ հետագայում նույնպես անդրադարձել են այս թեմային, և որոշ հեղինակների այս դիրքորոշումը պահպանվել են մինչ օրս։ Ըստ այդ տրամաբանության՝ հրեաների արտաքսումը և դավանափոխների հալածանքներն են հանգեցրել Իսպանիայի աղքատացմանն ու անկմանը, ինչպես նաև միջին խավի ոչնչացմանը։

1867 թվականին Խոակին Կոստան նույնպես բարձրացրել է իսպանական անկման հարցը։ Նա և Լուկաս Մալյադան մտահոգվել են գտնելու այն հարցի պատասխանը, թե արդյոք այդ երևույթի պատճառը իսպանական ազգային բնավորությունն է եղել։ Նրանց են միացել ֆրանսիացի և իտալացի սոցիոլոգներ, մարդաբաններ ու կրիմինալիստներ, ովքեր անկման փոխարեն ավելի շատ խոսել են «դեգեներացիայի» մասին, իսկ ավելի ուշ՝ նրանց են միացել նաև այլ իսպանացիներ, ինչպիսիք են Ռաֆայել Սալիլասը կամ Անխել Պուլիդոն։

Իսպանիայում․ 98-ի սերունդ

Պոմպեու Խեները Իսպանական կայսրության անկումը (17-18-րդ դարերում հզորության թուլացումը՝ դեկադանս) բացատրել է կրոնական անհանդուրժողականությամբ, իսկ Խուան Վալերան՝ իսպանական հպարտությամբ։

1898 թվականի Իսպանիայի պարտությունից հետո ձևավորվել է իսպանացի մտավորականների մի շարժում՝ «98-ի սերունդ», որը ներծծված էր սեփական երկրի անցյալի և անկման համար ամոթի զգացումով։ Այդ գաղափարները գրականություն են ներթափանցել շարժման անդամներ Պիո Բարոխայի, Ասորինի, Միգել դե Ունամունոյի և Անտոնիո Մաչադոյի երկերով։ Ըստ այդ մտավորականների՝ երկիրը «հետամնաց», «մեռած» և եվրոպական առաջադիմությունից անդառնալիորեն կտրված էր։ 98-ի սերնդի ինքնաքննադատությունն ի վերջո համոզմունք է ձևավորել, որ իսպանացիներն ի ծնե դատապարտված են ներքին ատելության և նախանձի։

Այս գաղափարախոսության հոգեբանական միջավայրում հասարակությունը բաժանվել է երկու արմատական ճամբարի՝ «Երկու Իսպանիաների» (Las dos Españas), որոնք ընդունակ չէին երկխոսության և համակեցության։ Հզոր կայսրության ներքին քննադատությունը դարերի ընթացքում վերածվել էր ազգային խորը հոգեբանական տրավմայի՝ որոշ դեպքերում հասնելով ընդհուպ մինչև մազոխիզմի և թերարժեքության բարդույթի։

Անտոնիո Մաչադո

Սեփական պատմության հանդեպ այս ամոթը ուղղակիորեն արտահայտված է Մաչադոյի Կայենի մասին ծայրահեղ հիշատակումում։

[ Կաստիլիա...], մոլորակի մի կտոր, որով թափառում է Կայենի ստվերը»։ - Անտոնիո Մաչադո

Աստվածաշնչյան Կայենի և Աբելի պատմությունը, որտեղ եղբայրը նախանձից ու ատելությունից դրդված սպանում է եղբորը, Մաչադոն և նրա ժամանակակիցները համարել են Իսպանիայի հավաքական ողբերգություն։ Մաչադոյի հիշատակած «Կայենի ստվերը» կամ «կայենականությունը» (cainismo) և «երկու Իսպանիաներ» հասկացությունները ընկալվում էին որպես ազգային բնավորության գիծ։ Գաղափարական դաշտում ստեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ բռնությունը դարձավ ոչ միայն ընդունելի, այլև «սրբագործված» գործիք թե՛ աջերի, թե՛ ձախերի համար։ Այս գաղափարախոսությունը դարձավ 20-րդ դարի ամենաարյունալի ներքին բախման՝ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի (1936-1939) հոգեբանական վիճակի գագաթնակետը, որտեղ եղբայրը բառացիորեն սպանում էր եղբորը։

Ունամունո

1898 թվականի պարտությունից անմիջապես առաջ և հետո Ունամունոն գրել է, որ Իսպանիան հոգևոր և մտավոր «փտման» մեջ է և որ երկիրը պետք է բացի իր պատուհանները եվրոպական գիտության, արդյունաբերության ու ռացիոնալիզմի առաջ, որպեսզի չմեռնի։ Հենց իսպանական բարդույթի արտացոլումն է Ունամունոյի հայտնի կոչը՝ «Եվրոպականացնե՛լ Իսպանիան» (Españolizar a Europa)։ Սակայն տարիների ընթացքում տեսնելով, թե ինչպես են իսպանացի շատ մտավորականները կուրորեն երկրպագում ամեն եվրոպականին և ամաչում սեփական ինքնությունից, Ունամունոն կտրուկ փոխել է իր դիրքորոշումը։ 1906 թվականին իր «Եվրոպականացման մասին» էսսեում նա արդեն հեգնանքով ու սարկազմով է նայել սեփական նախկին թեզին։ Եվ, ի պատասխան այն քննադատության, թե Իսպանիան գիտական հայտնագործություններ չի անում, նա արել է իր սկանդալային արտահայտությունը՝ «Թող նրանք [եվրոպացիները] հնարեն» (¡Que inventen ellos!)․․․ էլեկտրականությունը, մեքենաները, իսկ Իսպանիան կօգտվի դրանցից՝ պահպանելով իր հոգևոր գերակայությունը։ Նա Դոն Կիխոտին հռչակել է իսպանական ոգու բարձրագույն արտահայտություն, որը վեր է եվրոպական պրագմատիզմից։

Այս ներքին պառակտումը՝ եվրոպականանա՞լ (հանուն առաջադիմության, բայց ընդունելով սեփական հետամնացությունը), թե՞ մնալ ինքնատիպ (հանուն ազգային հպարտության, բայց մեկուսանալով աշխարհից), դարձել է իսպանական մտավորականության հոգեբանական մեծագույն դրաման։ Այն ուղղակիորեն արտացոլում է այն նույն ցավը, որը Մաչադոն նկարագրել էր «Կայենի ստվերի» տակ՝ որպես երկփեղկված, սեփական ինքնության դեմ պայքարող երկիր։

Ժոզեֆ Պերեսը (1540-1611) սեփական երկրի պատմության մի մասի (հրեաների արտաքսում, Ինկվիզիցիա, Ամերիկայի նվաճում) մերժումը և մյուս մասի (Ալ-Անդալուս) իդեալականացումը կապել է Պորտուգալիայում և Ֆրանսիայում տեղի ունեցած նմանատիպ շարժումների հետ։

Իտալիայում

Իտալիայի միավորումից հետո իտալացի բազմաթիվ պատմաբաններ բացասական լույսի ներքո են ներկայացրել այն ժամանակաշրջանը, երբ Ապենինյան թերակղզու մի մասը դինաստիական միության մեջ էր Իսպանիայի հետ (1580-1640), և ներկայացրել են որպես «ազգային անկման, տնտեսական կողոպուտի և մշակութային հետամնացության» մռայլ դարաշրջան։ Մասնավորապես, Իտալիայի ազգային-ազատագրական շարժման ակտիվ մասնակից Գաբրիելե Պեպեն (1779-1849) դատապարտել է այն, ինչն իր աչքերում «իսպանացիների տիրապետության տակ» Հարավային Իտալիայի կողոպուտն ու կոռումպացումն էր։ Այս տեսակետն սկսել է փոխվել միայն 20-րդ դարի վերջին երրորդում՝ շնորհիվ մի շարք գիտաժողովների և այնպիսի հեղինակների, ինչպիսիք են Ռոսարիո Վիլարին և Ելենա Ֆազանո Գուարինին։

Ալեսանդրո Մանձոնիի և Ջուզեպե Վերդիի ստեղծագործությունները նույնպես տարածել են հակաիսպանական քարոզչությունը իտալական գրականության մեջ։

• Ալեսանդրո Մանձոնին իր «Նշանվածները» վեպը համարվում է իտալական գրականության գլուխգործոցներից։ Վեպի գործողությունները տեղի են ունենում 17-րդ դարի Միլանում՝ իսպանական տիրապետության շրջանում, և իսպանացի պաշտոնյաներն ու կառավարիչները այնտեղ պատկերված են ծայրահեղ բացասական, անկարող ու կոռումպացված լույսի ներքո։
• Ջուզեպե Վերդին իր օպերաներով հանրայնացրել և եվրոպական մշակույթի մեջ ամրապնդել է «սև լեգենդի» կարծրատիպերը։ Հատկապես «Դոն Կարլոս» օպերան, որը գրել է Ֆրիդրիխ Շիլլերի համանուն դրամայի հիման վրա, ներկայացնում է Ֆիլիպ II թագավորի ու Ինկվիզիցիայի դաժանությունները։ Այդտեղ հստակ երևում է, թե ինչպես է նույնիսկ ամենակարող Հաբսբուրգ միապետը տեղի տալիս Կաթոլիկ եկեղեցու մոլեռանդության ու Ինկվիզիցիայի ճնշման առաջ։ Թագավորը պատկերված է որպես կասկածամիտ, խստաշունչ և բացարձակ միապետ, որը հանուն քաղաքական ու կրոնական շահերի պատրաստ է զոհաբերել սեփական որդուն՝ արքայազն Դոն Կառլոսին։ Օպերայում ներառված է հանդիսավոր և սարսափազդու մի տեսարան, որտեղ թագավորի ներկայությամբ պատրաստվում են խարույկի վրա այրել հերետիկոսներին, ինչը եվրոպական հանդիսատեսի գիտակցության մեջ դարերով ամրապնդել է Իսպանիայի՝ որպես «մութ ու արյունոտ» երկրի բնութագիրը։

Հարավարևելյան Ասիա

«Սև լեգենդի» ֆենոմենը 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներն ակտիվորեն տեղափոխել են Հարավարևելյան Ասիա՝ մասնավորապես Ֆիլիպիններ։ 1898 թվականի Իսպանա-ամերիկյան պատերազմից հետո ԱՄՆ-ն բախվել է լուրջ բարոյական և քաղաքական խնդրի. ինչպե՞ս բացատրել աշխարհին և սեփական ժողովրդին, որ ժողովրդավարական Ամերիկան բռնի ուժով գրավում է մի կղզեխումբ, որն արդեն հռչակել էր իր անկախությունը։ Ամերիկյան քարոզչությունը գործի է դրել սև լեգենդը՝ Իսպանիան ներկայացնելով որպես «միջնադարյան, հետամնաց, դաժան ու կրոնապաշտ բռնապետություն», որը դարեր շարունակ կեղեքել ու տգիտության մեջ է պահել ֆիլիպինցիներին։ ԱՄՆ-ն իրեն հռչակել է «փրկիչ», որը եկել է ազատելու կղզիները իսպանական մութ լծից և բերելու լուսավորություն ու ժողովրդավարություն (այսպես կոչված՝ «Բարյացակամ ասիմիլյացիա» կամ Benevolent Assimilation)։

Այդպես Ֆիլիպիններում իսպանական տիրապետության շրջանն արդի ժամանակներում նույնպես հաճախ ներկայացվում է բացասական լույսի ներքո։ Թեև Ֆիլիպինյան կղզիներն օկուպացված են եղել թե՛ Իսպանիայի, թե՛ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և թե՛ Ճապոնական կայսրության կողմից, միայն իսպանացիներն են ներկայացվում որպես հարստահարողներ, որոնք հասարակությանը պահել են ֆեոդալական հետամնացության մեջ, նպաստել ստրկամիտ մտածելակերպի ձևավորմանն ու կրոնական մոլեռանդության միջոցով տգիտության տարածմանը։ Դեռ ավելին, ամերիկացիները պատկերվում են որպես ազգի ազատագրողներ, որոնք կերտել են ազգային ինքնությունն ընդդեմ այլ ուժերի (իսպանացի կաթոլիկների և իսլամական սուլթանությունների) միջամտության, և ովքեր, իրենց բոլոր թերություններով հանդերձ, իրենց ազատական քաղաքականության շնորհիվ կարողացել են արդիականացում բերել կղզիներին։

Մի շարք հետազոտողներ նշում են նաև, որ Ֆիլիպինների ամերիկյան ռազմական կառավարությունը կարևոր դերակատարում է ունեցել Ֆիլիպինների կրթական համակարգում հակաիսպանական քարոզչության ձևավորման գործում։ Հակաիսպանական քարոզչությունը պատմագրության մեջ պահպանվել է մինչ օրս, քանի որ գիտնականները սովորաբար արտատպում են նույն կաղապարային գրքերից, որոնք «սև լեգենդի» նմանատիպ կարծրատիպերով աղավաղել են Ֆիլիպինների բնութագիրը։ Այսպիսով, փաստվում է, որ Ֆիլիպինների «պաշտոնական» պատմագրությունը՝ ներկայացված ազգայնական և լիբերալ դպրոցներով, զուրկ է եղել օբյեկտիվությունից՝ ընդունելով Ֆիլիպինների վաղ արդի շրջանի պատմության վերաբերյալ երկար ժամանակ կրկնվող թյուր պատկերացումները։

Ըստ Ֆիլիպ Փաուելի՝ 19-րդ դարի ԱՄՆ-ի առաջատար հեղինակներ Ֆրենսիս Պարկմանը, Ջորջ Բանքրոֆթը, Ուիլյամ Հ. Պրեսկոտը և Ջոն Լոթրոպ Մոթլին իրենց աշխատություններում նույնպես որդեգրել են «սև լեգենդի» երանգավորումը. այդ տեքստեր շարունակում են էական ազդեցություն ունենալ ամերիկյան հետագա պատմագրության մեջ։ Դրա վառ օրինակն է, «Ֆիլիպինյան կղզիներ, 1493–1898» (The Philippine Islands, 1493–1898) բազմահատորյալը, որը ոչ իսպանախոսների համար Ֆիլիպինների պատմության հիմնական աղբյուրներից է։ Այնուամենայնիվ, այս աշխատությունը խիստ քննադատության է ենթարկվում ժամանակակից պատմաբանների, հատկապես՝ Գլորիա Կանոյի կողմից։ Վերջինս փաստում է, որ հեղինակները միտումնավոր խեղաթյուրել են իսպանական բնօրինակ փաստաթղթերը՝ Նոր Իսպանիայի փոխարքայության մաս կազմող Ֆիլիպինների գեներալ-կապիտանությունը (Capitanía General de las Filipinas) բացառապես բացասական լույսի ներքո ներկայացնելու նպատակով։

Շուրմանի հանձնաժողով (Ֆիլիպինյան առաջին հանձնաժողով)․ Ձախից աջ՝ Դին Ս. Վուսթեր, գնդապետ Չարլզ Դենբի, Ջեյքոբ Գ. Շուրման (նախագահ), պարոն Ջոն Ռ. Մակարթուր (քարտուղար), ծովակալ Ջորջ Դյուի և գեներալ Է. Ս. Օտիս

Բացի այդ, ԱՄՆ-ի կողմից Ֆիլիպինների օկուպացումից հետո ստեղծվել է Շուրմանի հանձնաժողովը, որը հայտնի է նաև որպես՝ Ֆիլիպինյան առաջին հանձնաժողով, որի նպատակն էր նախապատրաստել Ֆիլիպինյան կղզիների կառավարման հիմքերը։ Հանձնաժողովի կազմված էր իսպանական գաղութատիրական դարաշրջանի ֆիլիպինյան վերնախավի և միջին խավի՝ իլուստրադո (Ilustrado) մտավորականության ներկայացուցիչներից։ Հանձնաժողովի ղեկավար Ջեյքոբ Շուրմանը ձևավորել է մի հռետորաբանություն՝ մի կողմից ընդգծելով Ֆիլիպինների Հանրապետության թերությունները (հայտարարելով, թե ֆիլիպինցիները պատրաստ չեն անկախության), մյուս կողմից՝ ուրվագծելով իսպանական վարչակարգի խավարամտական (լատիներեն՝ obscurans) պատկերը։ Այսպես ամերիկյան կողմը կիրառել է «արդիականությունն ընդդեմ ավանդույթի» տիպիկ երկվություն․ իսպանական ռեժիմը ներկայացնել որպես ակնհայտ միջնադարյան ու հետադիմական, իսկ ԱՄՆ վարչակազմը՝ լիբերալ և առաջադեմ։

Այսպիսով, ամերիկացիները Ֆիլիպիններում ձևավորել են մի խոսույթ, որը, հետևելով «սև լեգենդի» ավանդական դրույթներին․ նվաստացնել Իսպանիան որպես ֆեոդալական, կեղեքիչ և բռնապետական տերություն։ Միևնույն ժամանակ, նրանք գովաբանել են ֆիլիպինցիների մեջ առկա իսպանական ժառանգությունը (ավելի շատ սոցիալական, քան քաղաքական մակարդակում), հատկապես շեշտելով «վայրենիների» քրիստոնեացումը։ Սակայն դա արվել էր ֆիլիպինյան սովորույթները թերագնահատելու հաշվին, որոնցից շատերը, կաթոլիկ ավանդույթի ուժով, ունեին հենց իսպանական ծագում։ Ամերիկացիները Իսպանիայի որդեգրած այդ մոտեցումը քննադատել են՝ պնդելով, որ վերջինս փորձել էր մշակութային սինկրետիզմի հասնել բարբարոսների և հեթանոսների հետ։

Ամերիկյան այնպիսի աշխատություններ, ինչպիսիք են Բլերի և Ռոբերտսոնի «Ֆիլիպինյան կղզիներ, 1493–1898» կամ Ջեյմս ԼըՌոյի «Ամերիկացիները Ֆիլիպիններում» գրքերը, մեղադրվել են կղզիներում իսպանական պատմության ծաղրանկարային պատկեր ներկայացնելու մեջ։ Դրանք նաև խեղաթյուրել են Կաթոլիկ եկեղեցու դերակատարումը՝ այն ներկայացնելով որպես մի կառույց, որը բացարձակապես հակադրվում էր Ֆիլիպիններում սոցիալական բարեփոխումների ցանկացած հնարավորության։

1898 թվականի դեկտեմբերի 10-ին կնքված Փարիզի հաշտության պայմանագրով պաշտոնապես ավարտել է Իսպանա-ամերիկյան պատերազմը և իրավական հիմք հանդիսացավ Ֆիլիպինների նկատմամբ ԱՄՆ տիրապետության հաստատման համար։Պայմանագիրը կնքվել է առանց ֆիլիպինյան կողմի որևէ ներկայացուցչի մասնակցության։ Ֆիլիպինցի հեղափոխականները, որոնք արդեն հռչակել էին իրենց անկախությունը և պայքարում էին իսպանացիների դեմ, հասկացել են, որ պարզապես փոխվել է իրենց գաղութարարը։ Այս անտեսումը ուղղակիորեն հանգեցրել է արյունալի Ֆիլիպինա-ամերիկյան պատերազմին (1899-1902), որտեղ ԱՄՆ-ն ստիպված էր բռնի ուժով նվաճել կղզիները։

Այսպիսով, ԱՄՆ վարչակազմը հղում անելով իսպանական գաղութատիրության մասին բացասական տեսակետներին, հաջորդ տասնամյակների ընթացքում օրինականացրել է կղզիների իր օկուպացիան՝ որպես բարյացակամ, արդիական և ժողովրդավարական գաղութացում՝ ընդդեմ բռնակալ, հետամնաց ու չարագործ գաղութարարի, որն ի վիճակի չի եղել ֆիլիպինցիների մեջ ձևավորել ազգային ինքնություն։

Ժամանակակից պատմագրություն

The Spanish Brute, ամերիկյան ծաղրանկար, Հակաիսպանական քարոզչությունը իսպանա-ամերիկյան պատերազմի ժամանակ՝ Judge ամսագրի շապիկին, 1898 թվականի հուլիսի 9, հեղինակ՝ Գրանտ Համիլթոն (1862–1926)

Պատմաբանները միակարծիք չեն այն հարցում, թե արդյոք «սև լեգենդը» գոյություն ունի որպես իրական գործոն Իսպանիայի և նրա պատմության շուրջ ընթացող ներկայիս քննարկումներում։ Վերջին տարիներին պատմաբանների մի խումբ, որի կազմում են Ալֆրեդո Ալվարը, Ռիկարդո Գարսիա Կարսելը և Լուրդես Մատեո Բրետոսը, պնդում են, որ «սև լեգենդը» ներկայումս գոյություն չունի իսպանական հասարակության սեփական ընկալումից դուրս (ինքնաքննադատություն կամ ներքին սև լեգենդ)։ Ժամանակակից սոցիոլոգիական հարցումները փաստում են, որ օտարերկրացիները Իսպանիան շատ ավելի բարձր ու դրական են գնահատում, քան իրենք՝ իսպանացիները։ Իսպանական հասարակության մեջ առակ է սեփական ձեռքբերումները (գիտության, մշակույթի, տնտեսության մեջ) թերագնահատելու, իսկ թերությունները չափազանցնելու միտում։

• Ռիկարդո Գարսիա Կարսելն իր աշխատություններում հաճախ նշում է, որ իսպանացիներն իրենք ավելի շատ են հակված հավատալու իրենց պատմության մասին բացասական առասպելներին, քան օտարերկրացիները:
• Կարմեն Իգլեսիասը (Իսպանիայի պատմության թագավորական ակադեմիայի տնօրենը) շեշտում է, որ այն, ինչ այսօր թվում է արտաքին «սև լեգենդ», իրականում իսպանական հասարակության ներսում անցյալի քաղաքականացված բևեռացման և սեփական անցյալի հանդեպ բարդույթների արդյունք է:

Գարսիա Կարսելի շուրջ ձևավորված խմբի տեսակետին արձագանքել է Բենջամին Քինը, որը գրել է 1969 թվականին։ Քինը և նրա համախոհները նշում են, որ կոնկիստադորների վայրագությունները, բնիկների ստրկացումն ու դաժան շահագործումը պատմականորեն ապացուցված փաստեր են: Հետևաբար, պատմությունը բացասական երանգներով ներկայացնելը ոչ թե «լեգենդ» կամ հորինվածք էր, այլ օբյեկտիվ իրականություն։ Քինը հետագայում վիճարկել է տեղեկությունները հատուկ համակարգված տարածելու թեզը և առարկել, որ Անգլիայի, Հոլանդիայի կողմից երբևէ եղել է կայսերական մրցակցության վրա հիմնված հակաիսպանական քարոզչության կազմակերպված արշավ։ Ըստ նրա՝ քննադատության մեծ մասը ծագել է հենց իսպանական աղբյուրներից (օրինակ՝ դոմինիկյան վանական Բարտոլոմե դե Լաս Կասասի զեկույցներից)։

Ըստ Հենրի Քեյմենի՝ «սև լեգենդը» գոյություն է ունեցել 16-րդ դարում, սակայն անհետացել է Իսպանիայի մասին անգլոսաքս աշխարհի ժամանակակից ընկալումներում։ Այնուամենայնիվ, այլ հեղինակներ, ինչպիսիք են Էլվիրա Ռոկա Բարեան, Թոնի Հորովիցը և Ֆիլիպ Ուեյն Փաուելը, փաստարկում են, որ այն դեռևս ազդում է Իսպանիայի ընկալման ձևի վրա, և ռազմավարականորեն օգտագործվում է դիվանագիտական շահերի բախումների ժամանակ, ինչպես նաև հանրային մշակույթում՝ ուշադրությունն այլ երկրների բացասական գործողություններից շեղելու համար։

Ըստ պատմաբան Ջոն Թեյթ Լենինգի՝ «սև լեգենդի» ամենավնասակար ազդեցությունն այն է, որ Ամերիկա մայրցամաքի իսպանական գաղութացումը (և դրա արդյունքում ձևավորված մշակույթը) հանգեցվել է լոկ «աստվածապետության, խավարամոլության և բարբարոսության երեք դարերի»։ 2006 թվականին Թոնի Հորովիցը The New York Times թերթում փաստարկել է, որ իսպանական «սև լեգենդն» ազդում է ԱՄՆ ներկայիս ներգաղթային քաղաքականության վրա։ Հորովիցն իր հոդվածում «Immigration — and the Curse of the Black Legend» ցույց է տալիս, որ ԱՄՆ-ում լատինաամերիկացի ներգաղթյալների նկատմամբ առկա բացասական վերաբերմունքի հիմքում ընկած է հենց դարավոր անգլո-սաքսոնական «սև լեգենդը»: Ամերիկյան հասարակության մի մասը ենթագիտակցորեն իսպանականությունը դեռևս ասոցացնում է «հակադեմոկրատական, ավտորիտար և օտար» արժեքների հետ:

Նարցիսիզմն ընդդեմ մազոխիզմի

Իսպանիայի պատմության շուրջ ընթացող ժամանակակից խոսույթում ձևավորված երկու ծայրահեղ ուղղություններ կան․

• նարցիսիզմ, Ռոկա Բարեայի ուղղությունը, որն անցյալն իդեալականացում է, սեփական սխալները կոծկում և ամեն ինչ արտաքին դավադրությունների վրա բարդում։
• մազոխիզմ, Վիլականյասի և «սևլեգենդականների» ուղղությունը, որը սեփական պատմությունը միայն արյան, խավարի ու հանցագործությունների մեջ է տեսնում և մշակութային մեծ ժառանգությունն անտեսում է։

Իր 2016 թվականի գրքում, որը ուսումնասիրում է «կայսերաֆոբիան» որպես մարդկության պատմության մեջ կրկնվող սոցիալ-քաղաքական երևույթ, Էլվիրա Ռոկա Բարեան պնդում է, որ իսպանական սև լեգենդի եզակի պահպանողականությունը Իսպանական կայսրության ավարտից հետո կապված է ավանդական բողոքական եվրոպական երկրներում շարունակական հակաիսպանական և հակակաթոլիկ տրամադրությունների հետ։ Իր հանրահայտ «Կայսերաֆոբիա և Սև լեգենդ» գրքում նա պնդում է, որ հակաիսպանական նախապաշարմունքները գործում են մինչ օրս: Օրինակ՝ երբ Եվրոպայում կամ ԱՄՆ-ում տնտեսական կամ քաղաքական ճգնաժամեր են լինում, մեդիան երբեմն կամա կամ ակամա օգտագործում է իսպանախոս երկրների մասին «ծույլ, կոռումպացված կամ հետամնաց» լինելու հին կարծրատիպերը:

Եթե զրկենք Եվրոպային իր իսպանաֆոբիայից և կաթոլիկության դեմ պայքարից, նրա ժամանակակից պատմությունը կդառնա անհասկանալի։

Վիլականյասը և այլ քննադատներ (այդ թվում՝ գրող Արթուրո Պերես-Ռևերտեն) նշում են, որ Բարեայի մոտեցումը տառապում է «ազգային նարցիսիզմով» և զոհի կարգավիճակի չափազանցմամբ (վիկտիմիզացիա)։ Ըստ նրանց՝ հեղինակը Իսպանիայի պատմությունը ներկայացնում է բացառապես իդեալականացված լույսի ներքո՝ անտեսելով կայսրության իրական մութ էջերը և բոլոր մեղքերը բարդելով արտաքին թշնամիների «նախանձի» ու «ատելության» վրա։

Խոսե Լուիս Վիլականյասը, ի պատասխան Ռոկա Բարեայի 2019 թվականի աշխատությունում առաջադրված թեզերի, աշխատությունը որակել է որպես «պոպուլիստական ազգային-կաթոլիկ քարոզչություն»։ Նա մեղադրում է Բարեային Ամերիկա մայրցամաքում իսպանական վայրագությունները, ինչպես նաև Ինկվիզիցիայի հանցագործությունները նվազեցնելու և դրանց նշանակությունը փոքրացնելու մեջ։

Ըստ Վիլականյասի՝ 17-րդ դարի քարոզչության համատեքստից դուրս «սև լեգենդը» զկվում է իր իմասից։ Այդուհանդերձ, Իսպանիայի վերաբերյալ բացասական պատկերացումները վերակենդանացել են Ֆրանկոյի վարչակարգի ժամանակաշրջանում․ Իսպանիայի միջազգային մեկուսացումն ու ավտորիտար համակարգը թարմացրել են Արևմուտքում արմատացած այն հին կարծրատիպերը, թե Իսպանիան «ոչ դեմոկրատական, կրոնապաշտ և հետամնաց» երկրի է։

Պատմաբան Ռիկարդո Գարսիա Կարսելը, քննադատելով Ռոկա Բարեայի դիրքորոշումը, նշում է, որ այն լոկ համալրում է սեփական անձի հանդեպ իսպանական հասարակության ունեցած ավանդական բարդույթների շղթան, թե ինչպես են այլ երկրներն ընկալում իրենց։ Միաժամանակ մեժում է նաև Վիլականյասի հռետորաբանությունը՝ այն որակելով որպես հակառակ ուղղությամբ ծայրահեղ գաղափարայնացված և համակարգված կերպով ներկայապաշտությամբ տարվող մոտեցում։ Վիլականյասը համակարգված կերպով փորձում է պատմությունը հարմարեցնել իր քաղաքական թեզերին՝ դառնալով Ռոկա Բարեայի հայելային հակապատկերը։

Ըստ Գարսիա Կարսելի՝ Ռոկա Բարեան զբաղված է Իսպանիայի պատմության կույր գովաբանությամբ («նարցիսիզմ»), իսկ Վիլականյասը զբաղված է դրա կույր մեղադրմամբ («մազոխիզմ»)՝ օգտագործելով այսօրվա քաղաքական գործիքները: Կարսելը կոչ է անում և Իսպանիայի պատմությունը վերլուծելիս հրաժարվել թե՛ «նարցիսիզմից» և թե՛ «մազոխիզմից»՝ հօգուտ պատմական իրականության «լույսերի ու ստվերների» նրբերանգային գիտակցման, կանգնել մեջտեղում և ընդունել, որ ցանկացած կայսրություն ունեցել է և՛ մեծագույն ձեռքբերումներ, և՛ դաժան հանցագործություններ։

Ցեղասպանության շուրջ վեճ

Ամերիկայում բնակչության կտրուկ անկման մասին Լաս Կասասի տեղեկությունները ժամանակակից պատմագրությունում առաջացրել են թվերի պատերազմ, որը տատանվում է 110 միլիոնից մինչև 7.5 միլիոն։ Այսպիսով, ավելի բարձր թվերը պաշտպանում են նրանք, ովքեր մատնանշում են նվաճողների «ցեղասպանությունը» և «վայրենի» վարքագիծը, իսկ ավելի ցածր թվերը՝ նրանք, ովքեր հակված են նվազագույնի հասցնել երկու քաղաքակրթությունների միջև բախման ազդեցությունը։

Վերջին ժամանակների պատմագրությունը բնակչության կտրուկ անկումը բացատրում է եվրոպացիների կողմից բերված հիվանդություններով, այլ ոչ թե Լաս Կասասի որակած «համակարգված կոտորածներին» և «անվերջ դաժանություններին»։ Հենց հիվանդություններն են առաջացրել է ամենամեծ մահացությունը։ Առաջին հերթին ծաղիկը, բայց նաև կարմրուկը, գրիպը, բուբոնային ժանտախտը, տուբերկուլյոզը, մալարիան և դեղին տենդը բնիկների մինչև 97%-ի մահվան են հանգեցրել։ Եզրակացվել է, որ առանց այս հիվանդությունների պատճառած սոցիալական ցնցումների, նվաճումը գործնականում անհնար կլիներ։ Ֆրանսիացի պատմաբան Ցվետան Տոդորովը «Ամերիկայի նվաճումը. Ուրիշի հարցը» աշխատությունում 16-րդ դարի ժողովրդագրական աղետի պատասխանատվությունը բաժանել է երեք մասի․

․․․պատասխանատվություն փնտրելը կամ նույնիսկ բնական աղետի փոխարեն ցեղասպանության մասին խոսելն իմաստ չունի։ Իսպանացիները չեն իրականացրել այդ միլիոնավոր հնդկացիների ուղղակի բնաջնջում, և չէին էլ կարող դա անել։ Եթե ուսումնասիրենք բնակչության նվազման ձևերը, կտեսնենք, որ դրանք երեքն են, և որ դրանցում իսպանացիների պատասխանատվությունը հակադարձ համեմատական է յուրաքանչյուրի պատճառած զոհերի թվին. ուղղակի սպանությունների հետևանքով (պատերազմների ժամանակ կամ դրանցից դուրս)․ մեծաթիվ զոհեր, բայց համեմատաբար ցածր; ուղղակի պատասխանատվություն։ վատ վերաբերմունքի հետևանքով․ ավելի մեծաթիվ զոհեր; գրեթե ուղղակի պատասխանատվություն «միկրոբային շոկի» պատճառով․ բնակչության մեծ մասն է մահացել; անորոշ և անուղղակի պատասխանատվություն։

Կրթական համակարգում

Սև լեգենդի առկայությունը տարբեր երկրների կրթական համակարգերի դասագրքերում նկատել են մի շարք պատմաբաններ: Փաուելը հիշատակում է Կրթության ամերիկյան խորհրդի 1944 թվականի զեկույցը, որն արդեն իսկ մատնանշել էր Միացյալ Նահանգների կրթական տեքստերում, այդ թվում՝ համալսարանական դասագրքերում, առկա էական սխալներ: Ուսումնասիրության համաձայն՝ գրքերում ոչ միայն ներառվել է սև լեգենդի որոշ կողմեր, այլև ընդհանրացվել են դրանք ամբողջ Լատինական Ամերիկայի և բոլոր լատինաամերիկացիների համար: Մեկ այլ ընդհանուր առանձնահատկությունը Լատինական Ամերիկայի պատմության կրճատումն էր երկու կոնկրետ ժամանակաշրջանների՝

• իսպանախոս երկրների նվաճումը և անկախությունը, կարծես այս իրադարձությունների միջև ընկած 300 տարիների ընթացքում կամ դրանից հետո ոչինչ տեղի չի ունեցել
• լատինաամերիկյան հասարակության պարզեցումը որպես սպիտակամորթ էլիտա, որը ճնշում է բնիկ մեծամասնությանը, լիովին անտեսելով միջին խավի գոյությունը։

Փաուելը 1971 թվականին ուսումնասիրել է որոշ կրթական տեքստեր՝ նույն եզրակացության հանգելով: Անգլիայում 1992 թվականին նման իրավիճակի մասին Ջոն Լ. Ռոբինսոնը գրել է՝

Բրիտանական համալսարաններ ընդունվող ուսանողները ենթարկվում են վնասակար հակաիսպանական նախապաշարմունքի, որը, թերևս, ընդհանուր առմամբ բնորոշ է նրանց մշակույթին, բայց, անշուշտ, ավելի կոնկրետ՝ այն պատմական գրականությանը, որը նրանց խորհուրդ է տրվում համալսարանական կրթության նախապատրաստական ​​​​տարիների ընթացքում։ Բնօրինակ տեքստ (անգլ.)   Students entering British universities share an exposure to a pernicious anti-Hispanic bias, one perhaps shared by their culture in general but certainly more specifically by the historical literature recommended to them during the years of preparation for advanced schooling. - Ջոն Լ. Ռոբինսոն, «Հակաիսպանական կողմնակալությունը բրիտանական պատմագրության մեջ» (1992)

Նույնը կարելի է ասել Եվրոպայի և Ամերիկայի մյուս երկրների դպրոցական դասագրքերի մասին, որոնք ուսումնասիրել է Խեսուս Տրոնկոսո Գարսիան 2001 թվականին, կամ Գերմանիայի դեպքի մասին, որը ուսումնասիրել է Ռոլանդ Բեռնհարդը 2012 թվականին:

Մշակույթում

«Շարունակականության տեսության» (այն թեզի, որ լեգենդը դեռ գոյություն ունի) այլ կողմնակիցների թվում են երաժշտագետ Ջուդիթ Էտզիոնը, Ռոբերտո Ֆերնանդես Ռետամարը, վենեսուելացի գրող Խիլբերտո Ռամոն Կինտերո Լուգոն և Սեմյուել Ամագոն, որն իր «Ինչու են իսպանացիներից լավ չարագործներ ստացվում» էսսեում վերլուծում է լեգենդի պահպանումը ժամանակակից եվրոպական կինոյում։ Հեղինակն այստեղ ցույց է տալիս, թե ինչպես է «սև լեգենդը» տեղափոխվել հոլիվուդյան և եվրոպական կինո։ Պատմական կամ արկածային ֆիլմերում (օրինակ՝ «Կարիբյան ծովի ծովահենները» կամ «Զորո») իսպանացի կերպարները, սպաներն ու կաթոլիկ քահանաները գրեթե միշտ պատկերվում են որպես ֆանատիկոս, դաժան, նենգ և ագահ չարագործներ, ինչը հին կարծրատիպերի ուղղակի արձագանքն է:

1992 թվականին Ռիդլի Սքոթի «1492. Դրախտի նվաճումը» ֆիլմը մեղադրվել է այն բանում, որ պատմության վրա ազդեցություն է ունեցել «սև լեգենդը», թեև հիմնականում իսպանալեզու մամուլի շնորհիվ։

Ամիստադ (1997), Զորոյի դիմակը (1998) և Առաքելությունն անիրագործելի է 2 (2000) ֆիլմերում իսպանական մշակույթի ներկայացումը սահմանակից է գրոտեսկին: 1979 թվականին Իսպանական հեռուստատեսության փոխտնօրեն Էդուարդո Աուտրանը խոստովանեց, որ հեռացրել է Իսպանիայի ոսկեդարի մասին դրվագը Մի անգամ... մարդը մուլտսերիալից, քանի որ այն «ամրապնդում էր Իսպանիայի մասին սև լեգենդի պատմական կլիշեները»: Սերիալի սցենարիստ և ստեղծող Ալբերտ Բարիլեն պատասխանել է , որ դա «զգայունության, մշակույթի» խնդիր է, և որ իսպանացիները «շատ զգայուն են»։ Մեկ այլ օրինակ է Ջուդիթ Էտզիոնը, որը նշում է, որ իսպանական երաժշտության մարգինալ դիրքը արևմտյան երաժշտագիտական ​​պատմագրության մեջ հիմնված է երկրի մշակույթի նկատմամբ ընդհանուր հետաքրքրության պակասի վրա, որի համար մեղավոր է «սև լեգենդը»։

Քաղաքականությունում

Հիմնական հոդված՝ Իսպանա-մեքսիկական հարաբերություններ

Սև լեգենդը քաղաքականության մեջ պատմությանը հայտնի առաջին համակարգված գաղափարական պատերազմն է և քաղաքական քարոզչամեքենան։ Այն զուտ պատմական կամ գրական երևույթ չէ, այլ աշխարհաքաղաքական գործիք, որն օգտագործվել է (և շարունակում է օգտագործվել) պետությունների կողմից՝ որոշակի քաղաքական նպատակներով։

Իսպանացի պատմաբան Ֆերնանդես Ալվարեսը (1921-2010) իր գիտական գործունեության ընթացքում մանրամասնորեն ուսումնասիրել է սև լեգենդի հիմնական թիրախ հանդիսացող կայսրերի՝ Կառլոս V-ի և Ֆիլիպ II-ի դարաշրջանները և սև լեգենդը սահմանել է որպես քաղաքական-գաղափարական պատերազմի գործիք։ Նա իր «Ֆիլիպ II-ը և նրա ժամանակաշրջանը» աշխատությունում այն սահմանել է որպես «թշնամիների կողմից որևէ ազգի պատմության խնամքով մշակված աղավաղում՝ նրան ավելի արդյունավետ պայքար մղելու և այդ ազգին բարոյական զրկանքների (որակազրկման) ենթարկելու նպատակով»։

16-17-րդ դարերում Անգլիան և Նիդերլանդները, որոնք չունեին այնպիսի հզոր ռազմական բանակ, որ կարողանային բացեիբաց հաղթել իսպանական տերությանը, Իսպանիայի դաշնակիցներին նրանից հեռացնելու և կայսրության հեղինակությունը միջազգային ասպարեզում կործանելու համար օգտագործել են տպագրական գյուտը՝ իսպանացիներին ներկայացնելով որպես բռնակալներ, ինչով արդարացնելով ցանկացած քաղաքական ու ռազմական գործողություն նրանց դեմ։

Անգլիան, Ֆրանսիան և ավելի ուշ՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները, իրենց տարածքները Ամերիկա մայրցամաքում ընդլայնելու նպատակով ակտիվորեն շահարկել են իսպանացիների ազգային աղավաղված բնութագիրը, ասելով՝ «Իսպանացիները դաժան են և կեղեքում են տեղաբնիկներին, հետևաբար՝ մենք պարտավոր ենք նրանց հեռացնել այստեղից՝ հանուն մարդասիրության և ազատության»։ 19-րդ դարի սկզբին, երբ Լատինական Ամերիկայի երկրները (Մեքսիկա, Արգենտինա, Վենեսուելա և այլն) պայքարում էին անկախության համար, տեղի քաղաքական վերնախավը օգտագործել է հակաիսպանական տրամադրությունները՝ Մադրիդից քաղաքականապես և մշակութապես տարանջատվելու ձգտմամբ։ Նրանք ստեղծել են մի պատում, որտեղ Իսպանիան ներկայացվել է որպես զուտ կողոպտիչ, որպեսզի արդարացնեն անջատումը և ձևավորեն նոր, անկախ ազգային ինքնություն։

Այսօր այն ակտիվորեն կիրառվում է լատինամերիկյան մի շարք պոպուլիստական ու ձախակողմյան կառավարությունների կողմից (օրինակ՝ Վենեսուելայում, Մեքսիկայում)։ Տնտեսական կամ սոցիալական ճգնաժամի ժամանակ քաղաքական առաջնորդները հաճախ մեղքը բարդում են «գաղութատիրական անցյալի» և իսպանական ժառանգության վրա։

Քաղաքական դիվանագիտության մեջ հաճախ հնչում են պահանջներ, որ Իսպանիայի թագավորը պաշտոնապես ներողություն խնդրի 500 տարի առաջ տեղի ունեցած կոնկիստայի համար (ինչպես Մեքսիկայի նախկին նախագահ ԱՄԼՈ-ի դեպքում)։ Այս պատմական նարատիվների շահարկումն օգտագործվում է սեփական ընտրողների շրջանում ազգայնական էյֆորիայի աճի համար՝ որպես ներքին քաղաքական մոբիլիզացիայի գործիք։ Այդպես Մեքսիկայի նախկին նախագահ Անդրես Մանուել Լոպես Օբրադորի իսպանական նվաճումների վերաբերյալ ներողության պահանջը վերածվել է ժամանակակից դիվանագիտական և քաղաքական լարվածության Իսպանիայի հետ, որն հանգեցրել է երկկողմ հարաբերությունների խորը ճգնաժամի։

Դեղին լեգենդ․ սև լեգենդի վերանայում

«Դեղին լեգենդը» (Leyenda amarilla) 19-րդ դարի օտարերկրացիների էկզոտիկ ու ռոմանտիկ հայացքն է Իսպանիայի հանդեպ։

«Գրանադայի ճանապարհին» (1866)՝ Վիկտորյական նկարիչ Էդվին Լոնգսդեն Լոնգի «արևոտ Իսպանիայի» ռոմանտիկ առասպելի վառ ապացույց․ Սիեռա Նևադայի ցերեկային կիզիչ արևի տակ գյուղացիական աղքատիկ ճամփորդությունը ներկայացված է գեղեցիկ, գրեթե տոնական սյուժեով, ստեղծված է ներդաշնակ ընտանիքի պատրանք, ինչը լիովին համապատասխանում է Իսպանիան որպես «կորսված դրախտ» պատկերող լեգենդին

Ըստ պատմաբան Էնրիկե Մորադիելյոսի սև լեգենդի կարծրատիպերը տրանսֆորմացիայի են ենթարկվել և մեղմվել են Անկախության պատերազմի ժամանակաշրջանում, երբ անգլիացիները հանկարծ հանձինս իսպանացի ժողովրդի դաշնակից են տեսել ընդդեմ Նապոլեոնի։ Լեգենդի բոլոր բացասական կարծրատիպերը դրական լույսի ներքո են սկսել դիտվել. «իսպանական դաժանությունը վերածվեց անկոտրում արիության, նողկալի մոլեռանդությունը դարձավ անսանձելի կրքոտություն, իսկ ամբարտավան գոռոզությունը վերածվեց հայրենասիրական ու անհատական հպարտության»։

Այսպիսով, 19-րդ դարի վերջերին սև լեգենդն աստիճանաբար կորցրել է իր ուժը, և հին կարծրատիպերը փոխարինվել են նորերով՝ երկրի մասին ռոմանտիկ պատկերացմամբ, ինչն էլ հենց կոչվել է «դեղին լեգենդ»։ Մեծացել էր հետաքրքրությունը Իսպանիայի հանդեպ, բայց մի էկզոտիկ Իսպանիայի, որը ոչ միայն տարբերվող էր, այլև բացառիկ՝ նույնացվելով հիմնականում անդալուզյան մշակույթի հետ։ Տարածվել էր «արաբական անցյալի, իսպանական բնավորության վեհության, կանացի գեղեցկության, ցլամարտերի հանդեպ կրքի, ժողովրդական սնահավատ կրոնականության...» ռոմանտիկ կարծրատիպը։ Հատկապես անգլիացիներն ու գերմանացիներն այս երկրում սկսել էին տեսնել պատվի, հայրենասիրական ու կրոնական եռանդի իդեալները, այն մաքուր, առաջնային և ինչ-որ տեղ վայրի արժեքները, որոնք քաղաքակրթությունը ոչնչացնում էր Եվրոպայում։ Մյուս կողմից, սկսվել էր նաև օրինաչափ հետաքրքրություն իսպանական պատմության ու մշակույթի հանդեպ, ինչպես նաև իսպանագիտության (հիսպանականություն) և իսպանագետների հանդեպ։

Տարբեր հեղինակներ սկսել են այցելելել Իսպանիա՝ անձամբ զգալու այդ «Արևելքը Արևմուտքում» երևույթը, որոնցից էին Թեոֆիլ Գոթիեն, Պրոսպեր Մերիմեն, Ժորժ Սանդը, Ջորջ Բորոուին՝ հայտնի որպես «Անգլիացի Խորխիտո» (Jorgito el Inglés), Ալֆրեդ դե Մյուսեն, Ալեքսանդր Դյումա հայրը, որին է վերագրվում «Աֆրիկան սկսվում է Պիրենեյներից» արտահայտությունը, Ալեքսանդր Հումբոլդտը, Վալտեր Սկոտը և Ռաֆայելո Սաբատինին։ Ամենանշանավորն ու ազդեցիկը Լորդ Բայրոնն է, որը հետագայում գրել է «Կադիսի սիրունիկ աղջիկը» («Dulce niña de Cádiz»), Վիկտոր Հյուգոն, որը հրատարակել է «Արևելյան բանաստեղծություններ» («Orientales») ժողովածուն, և հատկապես Վաշինգտոն Իրվինգը՝ իր «Ալհամբրայի պատմվածքները» («Cuentos de la Alhambra») գրքով։

Գրականությունից այս միտումը տարածվել է դեպի երաժշտություն։ Վերդիի «Դոն Կառլոս» օպերան, նաև «Տրուբադուրը» և «Էռնանին» (վերջինս հիմնված է Վիկտոր Հյուգոյի համանուն ստեղծագործության վրա)։ Դրանց կարելի է ավելացնել Բեթհովենի «Էգմոնտը» և «Ֆիդելիոն» (առաջինը հիմնված է Գյոթեի «Էգմոնտ» դրամայի վրա)։ Սակայն ամենաճանաչվածն, անշուշտ, Բիզեի «Կարմենն» է, որը հիմնված է Մերիմեի համանուն նովելի վրա։

Վարդագույն լեգենդ

Պատմագրության մեջ հայտնի է Վարդագույն լեգենդ ձևակերպումը, որն ի տարբերություն Դեղին լեգենդի՝ բուն իսպանացիների կողմից իրենց պատմության բացարձակ սրբագրումն է։ «Վարդագույնն» ունի ավելի շատ իրականությանը «վարդագույն ակնոցով» նայելու իմաստ։ Այս տերմինն ավելի հաճախ օգտագործում են քննադատները՝ ընդգծելու համար, որ պատմությունը միտումնավոր «գեղեցկացվել» է, բացասական էջերը ջնջվել են, իսկ դրական կողմերը (օրինակ՝ համալսարանների կառուցումը) չափազանցվել են։

Վարդագույն լեգենդը Իսպանական կայսրության և Ամերիկայի նվաճման չափազանցված, անքննադատ և իդեալականացված պատումն է։ Այն արմատավորվել է ի պատասխան հակաիսպանական քարոզչության՝ «սև լեգենդի», որը պարզապես անտեսում էր համալսարանների, տպարանների և հիվանդանոցների գոյությունը՝ իսպանացիներին ներկայացնելով որպես բացարձակ տգետ վայրագների, ովքեր միայն քանդում էին։ Վարդագույն լեգենդը Կոնկիստան ներկայացրել է ոչ թե որպես արյունալի պատերազմ, այլ որպես առաքելություն, որը հնդկացիների համար բացել է դեպի քաղաքակրթություն և հոգու փրկություն տանող «վարդագույն» ճանապարհը։

Վարդագույն լեգենդի կարևոր հաղթաթուղթը Ամերիկյան գաղութներում առաջին համալսարանների ստեղծումն էր։ Սալամանկայի համալսարանի օրինակով հիմնած ամենահանրահայներից Սան Մարկոսի ազգային համալսարանը Լիմայում (Պերու, հիմնադրված 1551 թվականին) կամ Մեխիկոյի թագավորական և հայրապետական համալսարանը (հիմնադրված 1551 թվականին) Ամերիկա մայրցամաքի առաջին պաշտոնական համալսարաններն են։ Այն դեպքում, երբ բրիտանական գաղութներում Հարվարդի համալսարանը հիմնադրվել է միայն 1636 թվականին (գրեթե մեկ դար ուշ), իսկ Պորտուգալիան իր գաղութ Բրազիլիայում մինչև 19-րդ դարը ոչ մի համալսարան չի բացել։

Տերմինը պատմագրության մեջ ավելի ակտիվ սկսել է կիրառել իսպանացի պատմաբան Ռիկարդո Գարսիա Կարսելը (Ricardo García Cárcel)։ Նա այս բառն օգտագործում է որպես հստակ քննադատական պիտակ այն իսպանացի ազգայնականների հանդեպ, ովքեր, փորձելով հերքել «սև լեգենդը», ընկել են մեկ այլ ծայրահեղության մեջ և պատմությունը դարձրել չափազանց քաղցր ու կեղծ։

Վարդագույն լեգենդի քարոզչությունը սկսվել է միայն 17-րդ դարի կեսերին և 18-րդ դարում, երբ Իսպանիան կորցրել էր իր քաղաքական ու ռազմական ազդեցությունը, իսկ «սև լեգենդը» արդեն դարձել էր եվրոպական պատմագրության հիմնաքարը։ Իսպանացի մտավորականները գիտակցելով, որ իրենց երկրի բնութագիրը Եվրոպայում լիովին ոչնչացված է, ի պատասխան հակաիսպանական քարոզչության, թեկուզ ուշացումով սկսվել են հակաքարոզչության առաջին անհաջող փորձերը․

• Իսպանական թագի ֆինանսավորմամբ պատմաբանները (Գոնսալո Ֆերնանդես դե Օվիեդոն (1478-1557) կամ Անտոնիո դե Էռերան (1549-1626)) գրել են Ամերիկայի նվաճման «ճշգրիտ և պաշտոնական» պատմությունը՝ շեշտադրելով քրիստոնեության տարածումն ու քաղաքակրթական առաքելությունը։
• Իսպանական կայսրությունն արգելել է սեփական թերությունները քննադատող գրքերի տպագրումն ու տարածումը երկրի ներսում (օրինակ՝ Բարտոլոմե դե լաս Կասասի քննադատական գիրքը)։
• 18-րդ դարում իսպանացի մտավորականները հասկացել են, որ միայն սեփական գովքն անելով հնարավոր չէ հաղթել Եվրոպայում։ Նրանք անցել են ավելի գիտական պաշտպանության։ Խուան Բաուտիստա Մունյոսը թագավորի հրամանով հիմնել է Հնդկացիների գլխավոր արխիվը Սևիլյայում, որի նպատակն էր հավաքել բոլոր բնօրինակ փաստաթղթերը, օրենքներն ու նամակները՝ ապացուցելու համար, որ Իսպանիայի կառավարումը եղել է իրավական և կանոնակարգված, այլ ոչ թե անարխիկ կոտորած։

20-րդ դարի սկզբին Իսպանիան պաշտպանությունից անցել է հակահարձակման և ձևակերպել հենց «սև լեգենդ» տերմինը։ Խուլիան Խուդերիասը 1914 թվականին կետ առ կետ, փաստերով ու թվերով ապացուցել է, որ Եվրոպան միտումնավոր կերպով չափազանցրել է Ինկվիզիցիայի զոհերի թվերն ու Իսպանիայի տգիտությունը։ Իսպանիան ակտիվորեն օգտագործել է օտարերկրյա պատմաբանների (ամերիկացի, գերմանացի) ուսումնասիրությունները՝ հերքելու դարերով ձևավորված կարծրատիպերը և ծնվել է այսօրվա «Սպիտակ լեգենդը»։

Սպիտակ լեգենդ

«Սպիտակ լեգենդ» պիտակն օգտագործվում է նկարագրելու համար այն պատմագիտական մոտեցումը, որը ներկայացնում է իսպանական գաղութատիրական գործելակերպի անքննադատ կամ իդեալականացված պատկերը։ Որոշ հեղինակներ սա համարում են «սև լեգենդի» կանխակալությունը հակակշռելու (չեզոքացնելու) չափազանցված փորձերի արդյունք, մինչդեռ այլոց կարծիքով՝ այն զարգացել է ինքնուրույն։

Դոմինիկյան միաբանության անդամ, պատմաբան Էստեբան Միրա Կաբալյոսը պնդում է, որ «Սև» և «Սպիտակ» լեգենդները կազմում են մեկ միասնական ամբողջություն, որը նա անվանում է «Մեծ սուտ» (Great Lie): Նա շարունակում է նկարագրել այն եղանակը, թե ինչպես է «սև լեգենդը» գործիքայնացվում հօգուտ «Սպիտակ լեգենդի» պաշտպանության.

Նրանց դիրքորոշման հետևանքը, ովքեր ակնարկում են «Սև լեգենդի» մասին՝ իրականում «Սպիտակ լեգենդը» պաշտպանելու համար, եղել է անցյալի հասցեին հնչող ցանկացած քննադատության լռեցումը. «Մենք հիասքանչ էինք, և մեր մասին ասած ցանկացած բացասական բան «Սև լեգենդի» պտուղն է»։ Իսկ առանց քննադատության հնարավորության՝ պատմագիտությունը՝ որպես գիտություն, կորցնում է իր ամբողջ իմաստը։ - Էստեբան Միրա Կաբալյոս, «Սև լեգենդի առասպել, իրականություն և արդիականություն»

Այսինքն, պատմաբանները կամ քաղաքական ուժերը «Սպիտակ լեգենդը» պաշտպանելու համար որպես վահան օգտագործում են «սև լեգենդը»: Ցանկացած իրական, փաստարկված և օբյեկտիվ քննադատություն Իսպանիայի գաղութային քաղաքականության հասցեին նրանք անմիջապես պիտակավորում են որպես հակաիսպանական պրոպագանդա («սև լեգենդ»)՝ այդպիսով խուսափելով պատմական իրական մեղքերն ու սխալներն ընդունելուց:

Միրա Կաբալյոսն իր հիմնարար աշխատություններում, մասնավորապես՝ «Կոլումբոս. հրեա դարձածը, ով փոխեց աշխարհը» և «Էռնան Կորտես. 21-րդ դարի կենսագրություն» գրքերում, զարգացնում է պատմության համատեքստային ըմբռնման մոտեցումը: Նա շեշտում է, որ սեփական անցյալի սխալներն ընդունելը ոչ թե թուլության, այլ հասունության նշան է: Պատմաբանի դերը ոչ թե անցյալը դատապարտելն է կամ փառաբանելը, այլ այն հասկանալն ու վերլուծելը:

«Սպիտակ լեգենդը» կամ «Վարդագույն լեգենդը» (իսպ.՝ Leyenda Rosa) երբեմն վերաբերվում է Իսպանիայի ներսում Ֆիլիպ II-ի և նրա ժառանգների շրջանառած քարոզչությանը։ Ըստ այդ քարոզչության՝ Նիդերլանդներում և Ամերիկայում նրա գործողությունները կրոնական դրդապատճառներ են ունեցել, որպեսզի այդպիսով պահպանվեին նրա սեփական տիրույթները։ Այս քարոզչության նպատակն էր ձևավորել այնպիսի պատկեր, թե Իսպանիան կառավարում է խոհեմ ու բարեպաշտ միապետը, և վերահսկել (մեղմել) այն դժգոհությունը, որն առաջանում էր նրա ագրեսիվ քաղաքականության և Նիդերլանդներում մղվող պատերազմների պատճառով։

Տես նաև

• Բորջիաներ
• Իսպանիդադ
• Հակաամերիկանիզմ
• Մորիսկների արտաքսում
• Հրեաների վտարում Իսպանիայից
• Իսպանա-մեքսիկական հարաբերություններ

Գրականություն

• Ricardo García Cárcel (1997). «La leyenda negra». Amica - Librería solidaria (իսպաներեն). Barcelona. ISBN 978-84-487-0905-5. Վերցված է 2026-09-20-ին. {{cite web}}: Check |isbn= value: checksum (օգնություն)
• «"Leyenda negra española, origen y desarrollo hasta la actualidad"». Hispanidad tras la última frontera. 2024 թ․ հուլիսի 11. Վերցված է 2024 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
• José Presas y Marull (1828). Juicio imparcial sobre las principales causas de la revolución de la América Española y acerca de las poderosas razones que tiene la metrópoli para reconocer su absoluta independencia. (original document) [Fair judgment about the main causes of the revolution of Spanish America and about the powerful reasons that the metropolis has for recognizing its absolute independence]. Burdeaux: Imprenta de D. Pedro Beaume.
• Ardolino, Frank. Apocalypse and Armada in Kyd's Spanish Tragedy (Kirksville, Missouri: Sixteenth Century Studies, 1995).
• Arnoldsson, Sverker. "La Leyenda Negra: Estudios Sobre Sus Orígines," Göteborgs Universitets Årsskrift, 66:3, 1960
• Díaz, María Elena (2004). «Beyond Tannenbaum». Law and History Review. 22 (2): 371–376. doi:10.2307/4141650. JSTOR 4141650. S2CID 232394988.
• Edelmayer, Friedrich (2011). «The "Leyenda Negra" and the Circulation of Anti-Catholic and Anti-Spanish Prejudices». European History Online.
• Español Bouché, Luis, "Leyendas Negras: Vida y Obra de Julian Juderías", Junta de Castilla y Leon, 2007.
• Gibson, Charles. The Black Legend: Anti-Spanish Attitudes in the Old World and the New. 1971.
• Gledhill, John (1996). «Review: From "Others" to Actors: New Perspectives on Popular Political Cultures and National State Formation in Latin America». American Anthropologist. New Series. 98 (3): 630–633. doi:10.1525/aa.1996.98.3.02a00210.
• Griffin, Eric. "Ethos to Ethnos: Hispanizing 'the Spaniard' in the Old World and the New," The New Centennial Review, 2:1, 2002.
• Hadfield, Andrew. "Late Elizabethan Protestantism, Colonialism and the Fear of the Apocalypse," Reformation, 3, 1998.
• Hanke Lewis. The Spanish Struggle for Justice in the Conquest of America. 1949.
• Hanke, Lewis. Bartolomé de Las Casas: Bookman, Scholar and Propagandist. 1952.
• Hauben, Paul J. (1977). «White Legend against Black: Nationalism and Enlightenment in a Spanish Context». The Americas. 34 (1): 1–19. doi:10.2307/980809. JSTOR 980809. S2CID 96485994.
• Hillgarth, J. N. (1985). «Spanish Historiography and Iberian Reality». History and Theory. 24 (1): 23–43. doi:10.2307/2504941. JSTOR 2504941.
• Kamen, Henry, Empire: How Spain Became a World Power, 1492–1763. New York: HarperCollins. 2003. 0-06-093264-3
• Keen, Benjamin, "The White Legend Revisited: A Reply to Professor Hanke's 'Modest Proposal,'" Hispanic American Historical Review 51, no. 2 (May 1971): 336–355.
• LaRosa, Michael (1992–1993). «Religion in a Changing Latin America: A Review». Journal of Interamerican Studies and World Affairs. 34 (4): 245–255. doi:10.2307/165811. JSTOR 165811.
• Lock, Julian. "'How Many Tercios Has the Pope?' The Spanish War and the Sublimation of Elizabethan Anti-Popery," History, 81, 1996.
• Maltby, William S., The Black Legend in England. Duke University Press, Durham, 1971, 0-8223-0250-0.
• Maura, Juan Francisco. "La hispanofobia a través de algunos textos de la conquista de América: de la propaganda política a la frivolidad académica". Bulletin of Spanish Studies 83. 2 (2006): 213–240.
• Maura, Juan Francisco. ¿"Cobardía, crueldad y oportunismo español?: algunas consideraciones sobre la 'verdadera' historia de la conquista de la Nueva España". Lemir (Revista de literatura medieval y del Renacimiento) 7 (2003): 1–29.
• Mignolo, W. D. (2007). "What does the Black Legend Have to do with Race?" Rereading the Black Legend: The Discourses of Religious and Racial Difference in the Renaissance Empires, 312–324.
• Powell, Philip Wayne, Tree of Hate: Propaganda and Prejudices Affecting United States Relations with the Hispanic World. Basic Books, New York, 1971, 0-465-08750-7.
• Rabasa, José (1993). «Aesthetics of Colonial Violence: The Massacre of Acoma in Gaspar de Villagrá's "Historia de la Nueva México"». College Literature. 20 (3): 96–114.
• Sanchez, M.G., Anti-Spanish Sentiment in English Literary and Political Writing, 1553–1603 (Phd Diss; University of Leeds, 2004)
• Schmidt, Benjamin, Innocence Abroad. The Dutch Imagination and the New World, 1570–1670, Cambridge U.P. 2001, 978-0-521-02455-6
• Vigil, Ralph H. (1994). «Review: Inequality and Ideology in Borderlands Historiography». Latin American Research Review. 29 (1): 155–171. doi:10.1017/S002387910003538X.

• MIGUEL MOLINA MARTINEZ (1991)
• La leyenda negra․ ISBN: 84-86763-42-8

Արտաքին հղումներ

• «Black Legend, The | Encyclopedia.com». www.encyclopedia.com. Վերցված է 2026-09-04-ին.
• Bartolomé de las Casas. «A Short Account of the Destruction of the Indies». en.wikisource.org (անգլերեն).

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սև լեգենդ» հոդվածին։