Ստեփան Մալխասեանց

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ստեփան Մալխասեանց
Stepan Malkhasyants 2.jpg
Անուն Մականուն Ստեփան Մալխասեանց
Ծնած է 1857
Ծննդավայր Ախալցխա, Ռուսական կայսրութիւն
Վախճանած է 21 Յուլիս, 1947 (89 տարեկանին)
Վախճանի վայր Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ
Քաղաքացիութիւն Ռուսական կայսրութիւն
Ազգութիւն հայ
Մասնագիտութիւն լեզուաբան, հայագէտ, գրականագէտ եւ բանասէր
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ՝
Ստալինեան մրցանակ եւ Լենինի շքանշան

Ստեփան Մալխասեանց (1857, Ախալցխա - 21 Յուլիս, 1947, Երեւան, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ), ակադեմիկոս՝ հայ ականաւոր հայագէտ, բանասէր ու բառարանագիր է։

Կենսագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփան Սարգիս Մալխասեանց ծնած է 1857-ին Ռուսական Կայսրութեան (ներկայիս՝ Վրաստանի Հանրապետութիւն) Ախալցխա քաղաքին մէջ։ Աւարտելով տեղի ծխական դպրոցը, ուսումը շարունակած է Ախալցխայի ռուսական գաւառական դպրոցին մէջ։ 1874-ին ընդունուած է Վաղարշապատի Գէորգեան ճեմարանը։ 1878-էն սորված է Սէն Փեթրսպուրկի կայսերական համալսարանի արեւելագիտութեան հիմնարկին մէջ աշակերտելով Քերովբէ Պատկանեանին, Նիկողայոս Մառին, Նիկողայոս Ադոնցին, Օրբելուն, Կուսիկեանին։ 1889-ին կ՛աւարտէ համալսարանը, որպէս հայոց լեզուի, սանսքրիտի եւ վրաց լեզուի մասնագէտ՝ ստանալով գիտութիւններու թեկնածուի գիտական աստիճան։ 1890իին Ստ. Մալխասեան աշխատանքի կ՛անցնի Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցին մէջ, ուր աշխատած է մինչեւ 1910, 1903-1906-ններուն տեսուչ դառնալով։ Այդ տարիներուն ան կ՛ամուսնանայ Սաթենիկ Բենկլեանի հետ։ Այստեղ ան կը գրէ Ներսիսեան դպրոցի 75-ամեայ գործունէութեան պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ քանի մը դասագիրքեր ու շատ յօդուածներ։ Եղած է Ժողովրդական (հետագային՝ Ռամկավար ազատական) կուսակցութեան ղեկավար դէմքերէն։ 1910-1914-ններուն Ստ. Մալխասեան Թիֆլիսի Յովնանեան օրիորդաց դպրոցի տեսուչն էր, իսկ 1914-1915 ուս. տարին տեսուչի պաշտօնով աշխատանքի կը հրաւիրուի Գէորգեան ճեմարան, սակայն 1917-ին ճեմարանը փակուելու պատճառով նորէն կը վերադառնայ Թիֆլիս ու տեսուչի պաշտօնով աշխատանքի կ՛անցնի Գայանեան վարժարանին մէջ։ 1919-ին Մալխասեանց վերջնականապէս Հայաստան կը վերադառնայ. մէկ տարի կը պաշտօնավարէ Ալեքսանդրոպոլի (ներկայումս՝ Գիւմրի) նորաբաց առաջին համալսարանին մէջ։ Ստեփան Մալխասեանցի ելոյթը Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողովին հիմք հանդիսացաւ անկախ Հայաստանի (1918-1921) պետական դրօշի գոյներու ընտրութեան համար Հայաստանի անկախութեան վերականգնումէն ետք նոյն գոյներով դրօշը անգամ մը եւս Հայաստանի Հանրապետութեան պետական խորհրդանիշը դարձաւ։


1 Փետրուար 1920-ինշ անոր շնորհուած է առաջին հանդիսաւոր դասախօսութիւնը կարդալու պատուաւոր իրաւունքը նորաբաց Երեւանի պետական համալսարանին մէջ։ 1940-ին Ստ. Մալխասեանցին honoris causa (երբ գիտական աստիճանը կը շնորհուի առանց աւարտաճառը կարդալու, սակայն գիտութեան բնագաւարին մէջ մեծ ներդրում կատարելու համար) շնորհուած է գիտութիւններու մասնագէտի պատուաւոր գիտական աստիճան, իսկ 1943-ին ան ընտրուած է նորաբաց Հայկական Գիտութիւններու ակադեմիոյ հիմնադիր կազմի անդամ։ Ակադեմիկոս Ստ. Մալխասեանց եղած է Սուրբ Էջմիածնի Մայր աթոռի հոգեւոր խորհուրդի անդամ, ինչպէս նաեւ «Էջմիածին» ամսագիրի հիմնադիր անդամ՝ 1944-էն։ Ստ. Մալխասեանցը մահացած է Երեւանի մէջ 21 Յուլիս 1947-ին։

Լրագրողական Գործունէութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայագիտութեան բնագաւառին մէջ Մալխասեանց հիմնականին չորս կարեւոր ուղղութիւններով զբաղած է՝ բանասիրութիւն, լեզուաբանութիւն, թարգմանութիւն, բառարանագրութիւն։ Սրանց զուգահեռ ան նաեւ յայտնի լրագրող էր։ Ստ. Մալխասեանցի առաջին երկու յօդուածները տպագրուած են «Արարատ» ամսագիրի 1878-ի 4-րդ եւ 5-րդ համարներուն մէջ՝ Թոմաս Էդիսոնի պատրաստած առաջին ձայնագրիչ հնագիծի եւ Փարիզի Սէնի ափին կազմակերպուած հայկական ձեռագիրներու ու հնատիպ գիրքերու ցուցահանդէսի մասին։ Անոր համագործակցութիւնը «Արարատ» ամսագիրի հետ շարունակուած է մինչեւ «Արարատի» փակումը 1919-ին։ Յունուար 1944-էն, երբ լոյս տեսած է «Էջմիածին» հանդէսի առաջին համարը, Մալխասեանց եղած է նաեւ անոր մշտական թղթակիցը։ Ան բազմաթիւ յօդուածներով հանդէս եկած է շարք մը այլ հանդէսներու ու լրագիրներու մէջ, որոնցմէ են՝ «Մշակ», «Հանդէս ամսօրեայ», «Մարտակոչ», ԳԱ «Տեղեկագիր»։ Ինչպէս կը գրէ բանասիրական գիտութիւնների մասնագէտ, դասախօս Խաչիկ Բադիկեան՝ «Պէտք է հատուկ ընդգծել, որ Մալխասեանցի՝ մամուլին մէջ հրատարակուած յօդուածները միայն տեղակատուական բնոյթ չեն կրեր. անոր յօդուածները աւելի շատ տեսական եւ բանավիճային բնոյթի են եւ շատ կարեւոր արժէք կը ներկայացնեն»։

Գործունէութիւնը Բանասիրութեան եւ Թարգմանութեան Ոլորտին Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռեւս Սէն Փեթերսպուրկի մէջ սորվելու տարիներուն Ստ. Մալխասեանց պատրաստեց առաջին լուրջ ուսումնասիրութիւնը՝ Ստեփանոս Տարոնեցու (Ասողիկ) «Պատմութիւն տիեզերական» գիտական բնագիրը ու ծանօթագրութիւնները, որ հրատարակած է 1885-ին: Այս մէկին յաջորդեցին Ղազար Փարպեցիի «Պատմութիւն հայոց», «Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան», ապա՝ Սեբեոսի եւ Ամիրդովլաթ Ամասիացիի աշխատութիւնները՝ ծանոօթագրութիւններով ու մեկնաբանութիւններով։ Հետագային լոյս տեսած են անոր «Գրիգոր Լուսաւորիչ», «Մաշտոցի ծագման ժամանակը», «Երբ հայերը ընդունած են քրիստոնէութիւնը», «Խորենացիի անձը եւ գործը» եւ այլ աշխատութիւնները։ Ստ.Մալխասեանց աշխարհաբար թարգմանեց Մովսէս Խորենացիի եւ Փաւստոս Բիւզանդի «Պատմութիւն հայոց» աշխատութիւնները։ 1880-ական թուականնեէրէն ան կը թարգմանէր Վիքթոր Հիւգոյի բանաստեղծութիւններէն, որմէ ետք աւելի մեծ գործերու անցաւ. թարգմանեց Ու.Շեքսպիրի «Արքայ Լիր», «Մակբեթը», Գ.Էբերսի «Մարդ եմ» գործերը, ապա ռուսերէն թարգմանեց Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոսի «Ջամբռը», ինչպէս նաեւ Սեբէոսի «Հայոց պատմութիւնը» եւ ուրիշ հեղինակներու գործեր։

Ներդրումը Լեզուաբանութեան Ոլորտին Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ է Ստ. Մալխասեանցի ներդրումը հին հայերէնի, հայոց լեզուի պատմութեան, համեմատական քերականութեան, ինչպէս նաեւ ժամանակակից հայերէնի քանի մը կնճռոտ ու բանավիճային հարցերու ուսումնասիրութեան մէջ։ Ան իր ծանրակշիռ խօսքը ըսած է հայոց լեզուի ցեղակցութեան, հայերէնի տաղաչափութեան եւ բազմաթիւ այլ հարցերու վերաբերեալ։ Անոր «Գրաբարի հոլովումը, խոնարհումը եւ նախդիրները» (Թիֆլիս, 1891 եւ 1910) եւ «Գրաբարի համաձայնութիւնը» (1892) գրաբարի հետագայ ուսումնասիրողներուն համար ուղեցոյց դարձած են։ Ընդունելով նախալեզուի գոյութիւնը՝ Ստ. Մալխասեանց գրաբարէն առաջ հայ բարբառներու գոյութեան վարկածը կ՛ընդունէր։ Յայտնի է, որ 10-ական թուականներուն բանավէճ ծաւալուեցաւ աշխարհաբարի հոլովներու վերաբերեալ. բանավիճելով Մ. Աբեղեանի հետ՝ ան երկու յօդուած գրեց՝ ի պաշտպանութիւն հայցական հոլովի («Հայցական հոլովը աշխարհաբարի մէջ» եւ «Դարձեալ հայկական հոլովը») (Նոր դպրոց, 1908 եւ 1909)։ Նոյն թուականներուն հսկայական բանավէճ ծաւալուած էր նաեւ հայերէնի ուղղագրութեան վերաբերեալ, որուն պարագլուխը նոյնպէս Մալխասեանցն էր, որ տարբեր պարբերականներու մէջ հանդէս եկաւ բազմաթիւ յօդուածներով՝ «Մէկ հնչիւնին մէկ գիր» նշանաբանով։ Բանավէճը տասը տարիէ աւելի տեւեց, ան միշտ մնաց Մանուկ Աբեղեանին հակառակորդը։


Ներդրումը Բառարանագրութեան Ոլորտին Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփան Մալխասեանցը 1940-ական թուականներուն

Ստ. Մալխասեանցի ստեղծագործութիւններու գլուխգործոցը կը հանդիսանայ քառահատոր «Հայերէն բացատրական բառարանը», որ դարերու պատմութիւն ունեցող հայ հարուստ բառարանագրութեան մէջ նախորդը չունեցող կոթողային աշխատութիւն է։ Բառարանը, ըստ Մալխասեանցի, ազգի քաղաքակրթութեան վկայութիւնն է։ Մինչեւ իր քառահատորը կազմելը, ան բառարանագրութեան փորձ ունէր արդէն. դեռեւս Թիֆլիսի մէջ աշխատելու տարիներուն ան ռուս-հայերէն իրաւաբանական առձեռն բառարանի կազմութեան աշխատանքներուն կը մասնակցէր, հեղինակակից եղած է նաեւ ռազմական, բժշկական, շինարարական, երկաթուղային, տնտեսագիտական եւ այլ մասնագիտական բառարաններու կազմութեան:

Խաչիկ Բադիկեան, Ստեփան Մալխասեանցին նուիրած իր յօդուածին մէջ բարձր գնահատած է ականաւոր հայագէտի կատարած աշխատանքը՝

Aquote1.png Ճիշտ է, մինչեւ Մալխասեանցի քառահատորը հայ բառարանագրութիւնը հարուստ փորձ ունէր («Նոր Հայկազեան», Հ. Աճառեան, Ջախջախեան, Նորայր Բիւզանդացի), բայց եղածները ընդգրկուն չէին, մինչդեռ այս քառահատորը իր տեսակի մէջ առաջինն էր. ընդգրկում է գրաբարի, միջին հայերէնի, նոր գրական լեզուի (արեւելահայ եւ արեւմտահայ տարբերակներով), հին ու նոր փոխառեալ, ինչպէս նաեւ բարբառային շատ բառեր, չեն անտեսվել մինչեւ 1940-ը գործածուած նորաբանութիւնները։ 2380 տպագիր եռասիւն էջերէ բաղկացած քառահատորը մեր 1500 տարուայ բառապաշարի ընդգրկումն է՝ 120 հազար բառայօդուածով եւ դարձուածային միաւորներով։ Բառերու քերականական նշումների ու բացատրութիւնների հետ միաժամանակ բերվում են տուեալ բառերի հոմանիշներն ու հականիշները՝ վկայուած օրինակներով։ Ինչպէս այս բառարանի համար հիմք հանդիսացան «Նոր Հայկազեանը» եւ եղած միւս բառարանները, այնպէս ալ այս քառահատորը հիմք հանդիսացաւ իրենից յետոյ կազմուած բառարանների (ԳԱ լեզուի հիմնարկ, Էդ. Աղաեան եւ միւսները)։ Aquote2.png


Աղբիւրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]