Սպլիտի մայր տաճար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սպլիտի մայր տաճար
SvDuje.jpg
Հիմնական տվյալներ
Տեսակկաթոլիկ տաճար
ԵրկիրԽորվաթիա Խորվաթիա
ՏեղագրությունՍպլիտ
ԴավանանքCatholic Church in Croatia?
ԹեմRoman Catholic Archdiocese of Split-Makarska?
Մասն էHistorical Complex of Split with the Palace of Diocletian?
Ճարտարապետական ոճՀին հռոմեական ճարտարապետություն և Pre-Romanesque architecture?

Սպլիտի մայր տաճար (խորվ.՝ Splitska katedrala), կաթոլիկ տաճար Խորվաթիայի Սպլիտ քաղաքում։ Սպլիտ-Մակարսկայի արքեպիսկոպոսության մայր տաճարն է, ճարտարապետական հուշարձան։ Տաճարի հիմնական մասը կայսերական նախկին դամբարանն է։ Այլ հուշարձանների, այդ թվում՝ Դիոկղետիանոսի պալատի հետ ընդգրկված է ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգության ցանկում։

Կառույցը ի սկզբանե կառուցվել է 305 թվականին որպես պալատ Դիոկղետիանոս կայսեր համար, այնուհետև վերափոխվել է քրիստոնեական տաճարի։ Այն ամենահին երկրորդ կառույցն է աշխարհում, որ վերածվել է քրիստոնեական մայր տաճարի[1][2]

Տաճարը սովորաբար անվանում են սուրբ Դոմնի (խորվ.՝ Dujam, Duje) անունով, որը 3-րդ դարում եղել է Սոլինի եպիսկոպոսը, չնայած նրան է նվիրված միայն տաճարի զանգակատունը, իսկ տաճարը նվիրված է Մարիամ Աստվածածնին։ Դոմն եպիսկոպոսը այլ քրիստոնյաների հետ մարտիրոսվել է քրիստոնյաների հալածանքների ժամանակ, որ կազմակերպել էր Դիոկղետիանոս կայսրը։

Տաճարը գտնվում է Դիոկղետիանոսի պալատի կենտրոնում, և այն ելք ունի պալատի պերիստիլ։ Տաճարը բաղկացած է չորս մասերից, որոնք կառուցվել են տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Տաճարի հիմնական մասը, որն ութանկյուն ձև ունի ու Դիոկղետիանոս կայսեր դամբարանն է, կառուցվել է 3-4-րդ դարերի սահմանագծին։ Տաճարի հարևանությամբ զանգակատունը կառուցվել է 1100 թվականին և վերակառուցվել 1908 թվականին[3]։ Չնայած տարբեր դարաշրջաններում կառուցված լինելուն՝ տաճարի բոլոր մասերը կառուցված են նույն նյութերով՝ տուֆով, որը բերվել է տեղի գետերի շրջանից, ու Բրաչ կղզուց բերված կրաքարով։

Ինտերիեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տաճարի գմբեթը

Չնայած նախկին պալատը տաճար վերափոխելուն՝ կառույցի ճարտարապետությունը և ինտերիերի մի շարք տարրեր պահպանվել են անփոփոխ։ Տաճարի ներսում երկու շարք սյուները պահում են շքեղ զարդարված քիվերը։ Հռոմեական ժամանակաշրջանում դամբարանի գմբեթը զարդարված է եղել խճանկարով, սակայն նրանից ոչինչ չի պահպանվել։ Կայսերական ընտանիքի սարկոֆագները եղել են կառույցի կենտրոնում, սակայն ոչնչացվել են 7-րդ դարում։ Գմբեթից ներքև եղած քիվին պահպանվել են Դիոկղետիանոսի և նրա կնոջ՝ Պրիսկայի բարձրաքանդակները՝ զարդարված դափնեպսակներով։

Քրիստոնեական շրջանի արվեստի տարրերից են 13-րդ դարի փայտե դռների փեղկերը, որոնք տեղադրված են եկեղեցու մուտքին։ Դրանք ունեն 5.3 մ բարձրություն և 3.6 մ լայնություն, շքեղորեն զարդարված են փորագրությամբ։ Ամեն փեղկին փորագրված է Քրիստոսի կյանքի 14 դրվագ, որոնք բոլորը զարդարված են բարդ զարդանախշով։ Մուտքից ձախ գտնվող քարե ամբիոնը կառուցվել է 13-րդ դարում ռոմանական ոճով։ Սուրբ Դուեի մատուռում, որը գտնվում է կողմնային հատվածում, պահպանվել է 15-րդ դարի խորանը, որի հեղինակը միլանցի վարպետ Բոնինո դա Կամպիոնեն է։ Սուրբ Ստանիսլավի մատուռի խորանը, որ գտնվում է հյուսիսարևելյան մասում, պատված է Քրիստոսի խարազանումը ներկայացնող բարձրաքանդակով[4]։ Հյուսիսային խորանը ավելի ուշ շրջանում է ստեղծվել՝ 1767 թվականին։ Այն կառուցել է Գ. Մորլաիտերը բարոկկո ոճով։ Տաճարի գլխավոր խորանը ստեղծվել է երգչախմբի համար նախատեսված հատվածների հետ նույն ժամանակաշրջանում՝ 17-րդ դարում։

Տաճարի կրիպտեն նույնպես ունի հռոմեական ծագում։ Քրիստոնեության շրջանում այստեղ կառուցվել է Սուրբ Լուցիոս Սիրակուզացու մատուռը։

Տաճարի գանձարանում պահվում է եկեղեցական պարագաների հարուստ հավաքածու՝ մասունքներով արկղիկներ, սրբապատկերներ։ Բացի այդ՝ հավաքածուում ներկայացված են մեծ թվով միջնադարյան գրքեր ու ձեռագիր մատյաններ։ Արվեստի արժեքավոր նմուշներից է ռոմանական ոճով արված 13-րդ դարի որմնանկարը՝ «Աստվածամայրը մանկան հետ»[5]։

Սուրբ Դոմնի հիշատակին ամեն տարի՝ մայիսի 7-ին, Սպլիտի շուրջ խաչերով երթ է տեղի ունենում։ Պատարագը մատուցում են եկեղեցական սլավոներենով։ Իոսիպ Տիտոյի կառավարման ժամանակաշրջանում խաչերով երթը կազմակերպվել է միայն տաճարի շուրջ. քաղաքի շուրջ երթն արգելվել է։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Papa u Splitu i Solinu – kolijevci hrvatskog kršćanstva i državnosti
  2. Najstarija katedrala na svijetu
  3. «Kampanel St. Domnius»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-30-ին։ Վերցված է 2020-05-13 
  4. Stephen Williams, Diocletian and the Roman recovery, pg. 200, Taylor & Francis, Inc. (1996),
  5. Naklada Naprijed, The Croatian Adriatic Tourist Guide, pg. 237, Zagreb (1999), 953-178-097-8

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Хорватия. Изд. «Вокруг Света», 2006. ISBN 5-98652-047-5. Стр. 203—205
  • Сплит. Документальный фильм Ю. А. Сенкевича, 1997.