Սպիտակ ահաբեկչություն (Հունգարիա)

ահաբեկչական ակտ
Մասն է	• Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ; • Revolutions and interventions in Hungary
Երկիր	Հունգարիա
Վայր	Հունգարիայի թագավորություն
Սկսած	1919
Ավարտված	1921

Սպիտակ ահաբեկչություն (անգլ.՝ The White Terror), Հունգարիայում 1919–1921 թվականներին տեղի ունեցած երկամյա ճնշող բռնության շրջան էր, որը իրականացվում էր հակահեղափոխական զինվորների կողմից՝ ուղղված Հունգարական Սովետական Հանրապետության իրական և ենթադրյալ կողմնակիցների, հատկապես հրեաների դեմ, որոնք ընկալվում էին որպես դրա հիմնական աջակցողներ^[1]^[2]։ Տասնյակ հազարավոր մարդիկ կալանավորվեցին առանց դատավարության, և շուրջ 1,000 մարդ սպանվեց։ Բացի այդ, 1919-ից 1921 թվականների ընթացքում սպանվել է շուրջ 1,250-ից 2,500 հրեա, որոնք հատուկ թիրախ էին հանդիսանում, իսկ տասնյակ հազարավորները՝ վիրավորվել։ Ծայրահեղ աջակողմյան զինված խմբերը, հրեաներին համարելով դավաճաններ և կոմունիստներ, բռնաբարում էին, թալանում և կոտորում նրանց^[3]։

Նախապատմություն

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտին Հունգարական պետության քաղաքական կառուցվածքը ստիպված եղավ արագ և կտրուկ փոփոխությունների ենթարկվել։ Ավստրո-Հունգարական կայսրությունը, որի կազմում Հունգարիան կարևոր անդամ էր, փլուզվեց։ Հաղթանակած Անտանտի երկրները քայլեր ձեռնարկեցին Հունգարիայի էթնիկորեն խառը սահմանային տարածքներն առանձնացնելու և փոխանցելու Սերբերի, Խորվաթների և Սլովենների Թագավորությանը, Չեխոսլովակիային և Ռումինիային՝ ինչի հետևանքով Հունգարիան կորցրեց իր տարածքի երկու երրորդը և հունգարախոս ազգաբնակչության մոտ մեկ երրորդը։ Այս կորուստները, ինչպես նաև պատերազմից հետո առաջացած սոցիալ-տնտեսական ցնցումները, խոր վիրավորվածություն և դժգոհություն առաջացրեցին բազմաթիվ հունգարացիների շրջանում^[1]։

Այս անկայուն մթնոլորտում երկրի նորանկախ ջանքերը՝ ձևավորելու մեկ միասնական և կայուն կառավարություն, ձախողվեցին։ 1919 թվականի մարտին կոմունիստական կառավարություն՝ փոխարինելով Սոցիալ-դեմոկրատական և կոմունիստական կոալիցիային, հռչակեց Հունգարական Սովետական Հանրապետությունը։ Կոմունիստների կուսակցությունը Հունգարիայում, որի առաջնորդն էր Բելա Կունը, ամենամեծ ազդեցությունն ուներ հանրապետությունում, թեև կառավարությունը, տեսականորեն, ղեկավարվում էր սոցիալ-դեմոկրատների և կոմունիստների կոալիցիայի կողմից^[4]։ Կունի կառավարությունը տևեց պակաս քան չորս ամիս և ավարտվեց ռումինական ներխուժմամբ։ Այդ ժամանակահատվածում քաղաքական լարվածության և ճնշումների ուժեղացման արդյունքում սկսվեցին ձերբակալություններ և մահապատիժներ՝ հայտնի որպես Կարմիր ահաբեկչություն։ Այս հանգամանքը հանգեցրեց կառավարության հանդեպ աջակցության անկմանը։ Հունգարիան փորձեց պահպանել Սլովակիան և Տրանսիլվանիան, սակայն ռումինական զորքերը ներխուժեցին Հունգարիա և 1919 թվականի օգոստոսին հասան մինչև Բուդապեշտ։ Ներխուժումից հետո Հունգարացի կոմունիստների մեծ մասը, այդ թվում՝ Կունը, գնացին աքսորի։

Առաջին փուլ (1919)

Երկրի հարավում ձևավորվեց այլընտրանքային կառավարություն՝ Հունգարական Սովետական Հանրապետությանը փոխարինելու համար։ Նոր կառավարության զինված թևը՝ «Ազգային բանակը», գլխավորում էր ծովակալ Միկլոշ Հորթին՝ նախկին Ավստրո-Հունգարական նավատորմի վերջին հրամանատարը^[5]։

Հորթիի կոչին արձագանքած սպաների թվում կային ծայրահեղ ազգայնական զինվորականներ, ովքեր վրժճողական արշավ սկսեցին Կարմիր ահաբեկչության դիմաց՝ կոմունիստների կողմնակիցներին ոչնչացնելու և բնակչությանը վախեցնելու համար՝ նոր կարգերին ենթարկվելու նպատակով^[6]։

«Ազգային բանակի» ստորաբաժանումները, որոնցից որոշները հրամայվում էին Միհայ Հորթիի կողմից, իրականացրին ջարդեր և զանգվածային սպանություններ․ սպանություններ իրականացրին նաև զինված այլ խմբավորումներ՝ հատկապես «Հունգարական Արշալույսի» ժամանակ^[7]։

Այս ստորաբաժանումները, որոնք սովորաբար հայտնի էին որպես «Սպիտակ գվարդիա», կիրառում էին սպանություններ, խոշտանգումներ և նվաստացումներ։ Կոմունիստների կողմնակից լինելու մեջ կասկածվող մարդկանց՝ առանց դատաքննության, հաճախ գնդակահարում էին և կախաղան բարձրացնում հրապարակներում՝ որպես զգուշացում մյուսների համար։ Սակայն «Սպիտակ գվարդիայի» պատկերացումը՝ ով էր համարվում պետության թշնամի, շատ լայն էր, նրանք զոհ դարձնում էին գյուղացիներին, քաղաքականապես լիբերալներին, և հատկապես հրեաներին, որոնց մեղադրում էին հեղափոխության մեջ, քանի որ կոմունիստական ճնշումների առաջնորդների զգալի մասը հրեա էր^[8]^[6]։

Ամենավախեցնող ստորաբաժանման հրամանատարը Պալ Պրոնայն էր, որի գումարտակը առանձնանում էր սադիստական դաժանությամբ^[9]։ Այլ հրամանատարների թվում էին Գյուլա Օստենբուրգ-Մորավեկը, Անտոն Լեհարը և Իվան Հեյյաշը, որը կենտրոնացել էր Հունգարական դաշտավայրում՝ Կեչկեմետ քաղաքի շրջակայքում։ Թեև այս խմբերը համարվում էին Ազգային բանակի մաս, հաճախ գործում էին որպես անձնական ջոկատներ՝ իրենց հրամանատարներին անմնացորդ նվիրվածությամբ^[6]։ Նրանց կողմից իրականացված հանցագործությունները ներառում էին խոշտանգումներ, բռնաբարություններ, առանց դատի մահապատիժներ և դիակների պղծում՝ հասարակական ցուցադրության համար^[10]։

Ամենածանր հարվածները հասցվեցին Տրանսդանուբիային, Սիոֆոկում Հորթիի շտաբի լայն շրջակայքին և Դանուբի ու Տիսայի միջև ընկած հարթավայրերին, որտեղ Կեչկեմետում և Օրգովանում իրականացվեցին զանգվածային սպանություններ, որոնք միջազգային արձագանք ստացան^[7]։

Երկրորդ փուլ (1919-ից հետո)

Ազգային բանակը 1919 թվականի նոյեմբերին ներխուժեց Բուդապեշտ, և չորս ամիս անց Հորթին դարձավ նորաստեղծ Հունգարիայի թագավորության ռեգենտ։ Սակայն, հեռու այն մտքից, թե հետադարձ ուժերն այսուհետ դադարեցնելու էին իրենց արշավները, հակառակը՝ նրանք ընդլայնվեցին և գրեթե երկու տարի շարունակ շարունակեցին ահաբեկել իրենց թիրախները։ Քաղաքական դրդապատճառներով բռնությունները վերածվեցին անձնական վրեժխնդիր սպանությունների և շահի նպատակով առևանգումների։ «Սպիտակ գվարդիայի» սպաները սկսեցին միմյանց հետ մրցակցել իշխանության համար և դավեր մշակել միմյանց սպանելու նպատակով^[6]։ Հորթիի կենսագիր Թոմաս Լ. Սակմեստերը եզրակացնում է, որ 1919 թվականին Հորթին դիտմամբ աչք էր փակում այն ժամանակ, երբ «Սպիտակ գվարդիայի» սպաները սանձարձակաբար գործում էին գյուղերում^[11]։

Սպիտակ ահաբեկչության ավարտ

1920 թվականին ահաբեկչությունը նկատելիորեն թուլացավ^[7]։ 1921 թվականին Պալ Պրոնային ենթարկվեց պատասխանատվության Սպիտակ ահաբեկչության հետ կապված հանցագործությունների համար։ Երբ Պրոնան միացավ Ավստրիայի կայսր Կառլոս I-ին Հունգարիայի գահը վերականգնելու անհաջող փորձին, նրա գումարտակը ցրվեց^[12]։

Չնայած Պրոնայի գումարտակի լուծարմանը՝ հաջորդ տարիներին առանձին բռնություններ և հարձակումներ շարունակվեցին^[7]։

Ծանոթագրություններ

↑ ^1,0 ^1,1 Randolph L. Braham (2002). The Nazis' Last Victims: The Holocaust in Hungary. Wayne State University Press. էջեր 30–31. ISBN 978-0-8143-3095-1.
↑ Spencer Tucker; Laura Matysek Wood (1996). The European powers in the First World War: an encyclopedia. Taylor & Francis. էջեր 349–350. ISBN 978-0-8153-0399-2.
↑ Rozenblit, Marsha L. (2021 թ․ դեկտեմբեր). «The White Terror: Antisemitic and Political Violence in Hungary, 1919–1921. By Béla Bodó. Mass Violence in Modern History. London: Routledge, 2019. xxv, 333 pp. Notes. Bibliography. Index. Illustrations. Figures. Maps. $124.00, hard bound». Slavic Review (անգլերեն). 80 (4): 916–917. doi:10.1017/slr.2022.32. ISSN 0037-6779.
↑ Balogh, Eva, Istvan Friedrich and the Hungarian Coup d'Etat of 1919: A Reevaluation, Slavic Review, Vol. 35, No. 2 (Jun., 1976), pp. 269-286
↑ Bodo, Bela, Paramilitary Violence in Hungary After the First World War, East European Quarterly, June 22, 2004
↑ ^6,0 ^6,1 ^6,2 ^6,3 Bodo, Paramilitary Violence
↑ ^7,0 ^7,1 ^7,2 ^7,3 Strauss, Herbert A. (1993 թ․ հունվարի 1). Austria - Hungary - Poland - Russia (անգլերեն). Walter de Gruyter. էջ 887. ISBN 9783110883299.
↑ McCagg, William (1972 թ․ սեպտեմբերի 1). «Jews in revolutions: the Hungarian experience». Journal of Social History. 6 (1): 78–105. doi:10.1353/jsh/6.1.78. JSTOR 3786436. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
↑ Bodo, Bela (2011). «The White Terror in Hungary, 1919-1921: The Social Worlds of Paramilitary Groups». Austrian History Yearbook. 42: 156. doi:10.1017/S0067237811000099.
↑ Bodo, "The White Terror in Hungary," 156.
↑ Sakmyster, Thomas L. (2000). Miklos Horthy: Hungary's Admiral on Horseback. Columbia University Press.
↑ Bodo, Political Violence

Գրականություն

Gerwarth, Robert (2008). «The central European counter-revolution: Paramilitary violence in Germany, Austria and Hungary after the great war | Past & Present (200.1)» (PDF). ceulearning.ceu.edu. էջեր 175–209.

[Braham2002-1] 1,0 ^1,1 Randolph L. Braham (2002). The Nazis' Last Victims: The Holocaust in Hungary. Wayne State University Press. էջեր 30–31. ISBN 978-0-8143-3095-1.

[TuckerWood1996-2] Spencer Tucker; Laura Matysek Wood (1996). The European powers in the First World War: an encyclopedia. Taylor & Francis. էջեր 349–350. ISBN 978-0-8153-0399-2.

[3] Rozenblit, Marsha L. (2021 թ․ դեկտեմբեր). «The White Terror: Antisemitic and Political Violence in Hungary, 1919–1921. By Béla Bodó. Mass Violence in Modern History. London: Routledge, 2019. xxv, 333 pp. Notes. Bibliography. Index. Illustrations. Figures. Maps. $124.00, hard bound». Slavic Review (անգլերեն). 80 (4): 916–917. doi:10.1017/slr.2022.32. ISSN 0037-6779.

[4] Balogh, Eva, Istvan Friedrich and the Hungarian Coup d'Etat of 1919: A Reevaluation, Slavic Review, Vol. 35, No. 2 (Jun., 1976), pp. 269-286

[5] Bodo, Bela, Paramilitary Violence in Hungary After the First World War, East European Quarterly, June 22, 2004

[Bodo,_Paramilitary_Violence-6] 6,0 ^6,1 ^6,2 ^6,3 Bodo, Paramilitary Violence

[Strauss_1993-7] 7,0 ^7,1 ^7,2 ^7,3 Strauss, Herbert A. (1993 թ․ հունվարի 1). Austria - Hungary - Poland - Russia (անգլերեն). Walter de Gruyter. էջ 887. ISBN 9783110883299.

[8] McCagg, William (1972 թ․ սեպտեմբերի 1). «Jews in revolutions: the Hungarian experience». Journal of Social History. 6 (1): 78–105. doi:10.1353/jsh/6.1.78. JSTOR 3786436. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.

[9] Bodo, Bela (2011). «The White Terror in Hungary, 1919-1921: The Social Worlds of Paramilitary Groups». Austrian History Yearbook. 42: 156. doi:10.1017/S0067237811000099.

[10] Bodo, "The White Terror in Hungary," 156.

[11] Sakmyster, Thomas L. (2000). Miklos Horthy: Hungary's Admiral on Horseback. Columbia University Press.

[12] Bodo, Political Violence

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]