«Պանթյուրքիզմ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
Հետ է շրջվում 7301094 խմբագրումը, որի հեղինակն է Սմբատ Հարությունյան (քննարկում) մասնակիցը
(→‎top: նոր ենթավերնագիր)
(Հետ է շրջվում 7301094 խմբագրումը, որի հեղինակն է Սմբատ Հարությունյան (քննարկում) մասնակիցը)
Պիտակ: Հետ շրջել
[[Պատկեր:Flag_of_the_Turkic_Council.svg|alt=Sun, crescent moon and star against a light-blue background|մինի|[[Թյուրքական խորհուրդ|Թյուրքական խորհրդի]] դրոշը|200x200փքս]][[Պատկեր:Milliyetçi Hareket Partisi Logo.svg|մինի|աջից|200x200px|Պանթյուրքիստների դրոշ]]
[[Պատկեր:Map-TurkicLanguages.png|մինի|աջից|200px|Անկախ պետություններ և կազմավորումներ, որտեղ թյուրքական խմբին պատկանող լեզուն ունի պաշտոնական կարգավիճակ]]
'''Պանթյուրքիզմ''' (Համաթյուրքականություն) ({{lang-tr|Türkçülük}}), մշակութային և դիվանագիտական հոսանք,[[գաղափարախոսություն]], որն ի հայտ եկավ XIX դարի երկրորդ կեսում<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9058213/Pan-Turkism Pan-Turkism — Britannica Online Encyclopedia]</ref>՝ 1880-ական թվականներին, [[Ադրբեջան]]ի թյուրքական մտավորականների շրջանում (այն ժամանակ ՝ [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] մի մաս) և [[Օսմանյան կայսրություն]]ում (ժամանակակից [[Թուրքիա]]): Այն տարածված է թյուրքական ազգերով բնակեցված պետութույուններում և որի հիմքն է իրենց էթնիկ, մշակութային և լեզվային ընդհանրության հիման վրա ստեղծել դիվանագիտական համախմբում։ Պանթուրքիզմը ազգայնական և զարգացող գաղափարախոսություն է, որի համաձայն բոլոր ժողովուրդները, ովքեր թուրքական ծագում ունեն կամ խոսում են [[թուրքերեն]], պետք է միավորվեն մեկ անկախ պետության մեջ<ref name="dreza">رضا، عنایت الله، «پانترکیسم»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۳، چاپ اول: ۱۳۸۳ ش، تهران، شابک: {{شابک|964-7025-25-4}}، صص ۵۴۹–۵۵۶</ref>:Պանթյուրքիզմը շարժում է, որի նպատակը բոլոր թյուրքական ժողովուրդների մշակութային և քաղաքական միավորումն էր<ref name="fishman">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oUydX_3rG0AC&pg=PA269|title=Handbook of Language and Ethnic Identity: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts|last=Fishman|first=Joshua|author2=Garcia, Ofelia|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-539245-6|volume=2|location=|page=269|pages=|quote=''It is commonly acknowledged that pan-Turkism, the movement aiming at the political and/or cultural unification of all Turkic peoples, emerged among Turkic intellectuals of Russia as a liberal-cultural movement in the 1880s.''|authorlink=}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|title=Pan-Turkism|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440700/Pan-Turkism|accessdate=19 Jul 2009|year=2009|publisher=Encyclopædia Britannica|volume=|location=|id=|isbn=|oclc=|doi=|pages=|quote=Political movement of the late 19th and early 20th centuries, which had as its goal the political union of all Turkish-speaking peoples in the [[Ottoman Empire]], [[Russia]], [[China]], [[Iran]], and [[Afghanistan]].}}</ref><ref name="landau">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uy6Sa0E3HbcC|title=Pan-Turkism: From Irredentism To Cooperation|last=Landau|first=Jacob|publisher=Indiana University Press|year=1995|isbn=978-0-253-20960-3}}</ref><ref name="LandauRadicalPolitics">Jacob M. Landau, "Radical Politics in Modern Turkey", BRILL, 1974.</ref><ref>Robert F. Melson, "The Armenian Genocide" in Kevin Reilly (Editor), Stephen Kaufman (Editor), Angela Bodino (Editor) "Racism: A Global Reader (Sources and Studies in World History)", M.E. Sharpe (January 2003). pg 278:"Concluding that their liberal experiment had been a failure, CUP leaders turned to Pan-Turkism, a [[Xenophobia|xenophobic]] and [[Chauvinism|chauvinistic]] brand of [[nationalism]] that sought to create a new empire based on [[Islam]] and Turkish ethnicity."</ref>։ Պանթուրքիզմի նպատակն է համախմբել թյուրքալեզու բոլոր ժողովուրդներին, ներառյալ թյուրքալեզու [[Թուրքեր|թուրքերը]], [[Ադրբեջան|Ադրբեջանը]], [[Կիպրոս|Կիպրոսը]], [[Բուլղարիա|Բուլղարիան]], [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզին]], [[Կենտրոնական Ասիա|Կենտրոնական Ասիան]], [[Իրաք|Իրաքը]], [[Իրան|Իրանը]], [[Աֆղանստան|Աֆղանստանը]], [[Թուրքմենստան|Թուրքմենստանը]], [[Չինաստան|Չինաստանը]] (Սինցզյան), [[Կովկաս|Կովկասը]], [[Ղրիմ|Ղրիմը]], [[Հարավային Կովկաս|Անդրկովկասը]], [[Թաթարստան|Թաթարստանը]]<ref name="dreza" />: Շարժումը սկսվեց Ղրիմի թուրքերի շրջանում, որոնք սկզբում ձգտում էին միավորվել Օսմանյան կայսրության թուրքերի հետ: Թուրանիզմը սերտորեն կապված շարժում է, բայց ավելի ընդհանուր տերմին է, քան թյուրքականությունը, քանի որ թյուրքականությունը վերաբերում է միայն [[Թուրքեր|թուրք]] ժողովրդին: Այնուամենայնիվ, թյուրքական գաղափարախոսությամբ զբաղվող հետազոտողներն ու քաղաքական գործիչները այս տերմինները օգտագործել են որպես հոմանիշներ շատ աղբյուրներում և գրականության աշխատություններում<ref name="Gilyazov">Iskander Gilyazov, "[http://beznen-yul.narod.ru/by-kyzyk/panturk.htm Пантюрκизм, Пантуранизм и Германия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004230533/http://beznen-yul.narod.ru/by-kyzyk/panturk.htm|date=2006-10-04}}", magazine "Татарстан" No 5-6, 1995.</ref>։ Թեև թյուրքական ժողովուրդներից շատերը կիսում են պատմական, մշակութային և լեզվական արմատներ, պանթուրքական քաղաքական շարժման վերելքը 19-րդ և 20-րդ դարերի երևույթ է<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9058213/Pan-Turkism|title=Pan-Turkism|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=ապրիլի 2, 2016}}</ref>։ Դա մասամբ պատասխանն էր [[Եվրոպա]]յում պանսլավիզմի և պանգերմանականության զարգացմանը և ազդեց պանիրանականության վրա [[Ասիա]]յում: Զիյա Գյոկալպը սահմանեց պանթուրքիզմը որպես մշակութային, ակադեմիական, փիլիսոփայական<ref name="gökalp">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lShkAAAAMAAJ|title=The Principles of Turkism|last=Gökalp|first=Ziya|author2=Devereaux, Robert|publisher=E. J. Brill|year=1968|pages=125|quote=''Turkism is not a political party but a scientific, philosophic and aesthetic school of thought.''}}</ref> և քաղաքական<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VKVSHjjUT2UC&pg=PA19|title=Turkey beyond nationalism: towards post-nationalist identities|last=Kieser|first=Hans-Lukas|publisher=I. B. Tauris|year=2006|isbn=978-1-84511-141-0|pages=19|quote=}}</ref> հայեցակարգ, որը պաշտպանում է թյուրք ժողովուրդների միասնությունը:
 
Հետազոտական գրականության մեջ «պանթյուրքիզմ» տերմինը օգտագործվում է թուրքալեզու ժողովուրդների քաղաքական, մշակութային և էթնիկ միասնության գաղափարները նկարագրելու համար։ Թուրանիզմը Պանթյուրքիզմին սերտորեն կապված շարժում է, բայց ավելի լայն հասկացություն է, քանի որ Թուրքիզմը վերաբերում է միայն թյուրքական ժողովուրդներին։
 
Որոշ լեզվական համայնքներ անցել են լատինական այբուբենի, բայց պաշտոնական թուրքմենական, ուզբեկական և ադրբեջանական լատինական այբուբեններն այնքան էլ համատեղելի չեն թուրքական այբուբենի հետ, ինչպես Թուրքիան հույս ուներ այն բանից հետո, երբ Պանթուրքական այբուբենը 35 տառերով համաձայնեցված էր դեռ 1990-ականների սկզբին, մինչև Խորհրդային Միության կազմալուծումը: Ղազախական այբուբենը արդեն պարունակում է լատիներեն, իսկ Ղազախստանը նախատեսում է ամբողջովին վերածել լատինական այբուբենի մինչև 2025 թվականը: [[Ղրղզստան]]ը լրջորեն չի մտածել լատիներեն գրերի ընդունման մասին, բայց գաղափարը դուր է եկել որոշ քաղաքական գործիչների երկրի անկախության սկզբնական տարիներին.  գոյություն ունեն հռոմեական ղրղզական այբուբեններ:
 
== Պանթուրքիզմի և ոչ թուրքերի տեսությունը ==
[[پرونده:Ataturk-1905-Zubeyde-Makbule.jpg|link=https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:Ataturk-1905-Zubeyde-Makbule.jpg|մինի|220x220փքս|[[Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուստաֆա Քեմալը]] (Աթաթուրք) մոր և քրոջ հետ]]
Թյուրքալեզու շատ ցեղեր որդեգրել են թուրքերենը թուրքալեզու այլ ցեղերի հետ իրենց ունեցած համագործակցության արդյունքում, ուստի օրինակ «թուրք ժողովուրդներ» և «թուրքեր» տերմինները չեն նշանակում թյուրքական ժողովուրդ, իսկ թուրքերեն անունն ունի միայն լեզվական կողմ: Հին պատմության մեջ ստորև նշված ցեղերից շատերը երբեք իրենց և իրենց ժողովրդին չեն անվանել թուրքեր:  Ըստ այդմ, ոչ թուրք ցեղերը հետևյալն են<ref>[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/20Roots/ZakievGenesis/ZakievGenesis3-18En.htm Zakiev - Genesis - TurkicWorld<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات -->]</ref>.{{div col|cols=۳}}
# [[Թաթարներ]]
# [[Ղազախներ]]
# [[Կարակալպակներ]]
# [[Կարաչայ-բալկարերեն]]
# [[Կումիկներ]]
# [[Ադրբեջանցիներ]]
# [[Ալթայցիներ]]
# [[Ղաջարիների դինաստիա]]
# [[Գագաուզներ]]
# [[Ուրումչի]]
# [[Տուվացիներ]]
# [[Խակասներ]]
# [[Ուզբեկներ]]
# [[Ույղուրներ]]
# [[Չուվաշներ]]
# [[Բաշկիրներ]]
# [[Յակուտներ]] և այլն
{{div col end}}
 
== Քննադատություն ==

Նավարկման ցանկ