«Պանթյուրքիզմ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
Ավելացվել է 16 174 բայտ ,  2 ամիս առաջ
Նոր պարբերություններ
(→‎Պատմություն: նոր հղման ավելացում)
(Նոր պարբերություններ)
[[Պատկեր:Map-TurkicLanguages.png|մինի|աջից|200px|Անկախ պետություններ և կազմավորումներ, որտեղ թյուրքական խմբին պատկանող լեզուն ունի պաշտոնական կարգավիճակ]]
[[Պատկեր:Flag_of_the_Turkic_Council.svg|alt=Sun, crescent moon and star against a light-blue background|մինի|Թյուրքական խորհրդի դրոշը|200x200փքս]]
'''Պանթյուրքիզմ''' (Համաթյուրքականություն) ({{lang-tr|Türkçülük}}), մշակութային և դիվանագիտական հոսանք,[[գաղափարախոսություն]], որն ի հայտ եկավ XIX դարի երկրորդ կեսում<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9058213/Pan-Turkism Pan-Turkism — Britannica Online Encyclopedia]</ref>՝ 1880-ական թվականներին, [[Ադրբեջան]]ի թյուրքական մտավորականների շրջանում (այն ժամանակ ՝ [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] մի մաս) և [[Օսմանյան կայսրություն]]ում (ժամանակակից [[Թուրքիա]]): Այն տարածված է թյուրքական ազգերով բնակեցված պետութույուններում և որի հիմքն է իրենց էթնիկ, մշակութային և լեզվային ընդհանրության հիման վրա ստեղծել դիվանագիտական համախմբում։ Պանթյուրքիզմը շարժում է, որի նպատակը բոլոր թյուրքական ժողովուրդների մշակութային և քաղաքական միավորումն էր<ref name="fishman">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oUydX_3rG0AC&pg=PA269|title=Handbook of Language and Ethnic Identity: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts|last=Fishman|first=Joshua|author2=Garcia, Ofelia|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-539245-6|volume=2|location=|page=269|pages=|quote=''It is commonly acknowledged that pan-Turkism, the movement aiming at the political and/or cultural unification of all Turkic peoples, emerged among Turkic intellectuals of Russia as a liberal-cultural movement in the 1880s.''|authorlink=}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|title=Pan-Turkism|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/440700/Pan-Turkism|accessdate=19 Jul 2009|year=2009|publisher=Encyclopædia Britannica|volume=|location=|id=|isbn=|oclc=|doi=|pages=|quote=Political movement of the late 19th and early 20th centuries, which had as its goal the political union of all Turkish-speaking peoples in the [[Ottoman Empire]], [[Russia]], [[China]], [[Iran]], and [[Afghanistan]].}}</ref><ref name="landau">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uy6Sa0E3HbcC|title=Pan-Turkism: From Irredentism To Cooperation|last=Landau|first=Jacob|publisher=Indiana University Press|year=1995|isbn=978-0-253-20960-3}}</ref><ref name="LandauRadicalPolitics">Jacob M. Landau, "Radical Politics in Modern Turkey", BRILL, 1974.</ref><ref>Robert F. Melson, "The Armenian Genocide" in Kevin Reilly (Editor), Stephen Kaufman (Editor), Angela Bodino (Editor) "Racism: A Global Reader (Sources and Studies in World History)", M.E. Sharpe (January 2003). pg 278:"Concluding that their liberal experiment had been a failure, CUP leaders turned to Pan-Turkism, a [[Xenophobia|xenophobic]] and [[Chauvinism|chauvinistic]] brand of [[nationalism]] that sought to create a new empire based on [[Islam]] and Turkish ethnicity."</ref>։ Շարժումը սկսվեց Ղրիմի թուրքերի շրջանում, որոնք սկզբում ձգտում էին միավորվել Օսմանյան կայսրության թուրքերի հետ: Թուրանիզմը սերտորեն կապված շարժում է, բայց ավելի ընդհանուր տերմին է, քան թյուրքականությունը, քանի որ թյուրքականությունը վերաբերում է միայն [[Թուրքեր|թուրք]] ժողովրդին: Այնուամենայնիվ, թյուրքական գաղափարախոսությամբ զբաղվող հետազոտողներն ու քաղաքական գործիչները այս տերմինները օգտագործել են որպես հոմանիշներ շատ աղբյուրներում և գրականության աշխատություններում<ref name="Gilyazov">Iskander Gilyazov, "[http://beznen-yul.narod.ru/by-kyzyk/panturk.htm Пантюрκизм, Пантуранизм и Германия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004230533/http://beznen-yul.narod.ru/by-kyzyk/panturk.htm|date=2006-10-04}}", magazine "Татарстан" No 5-6, 1995.</ref>։ Թեև թյուրքական ժողովուրդներից շատերը կիսում են պատմական, մշակութային և լեզվական արմատներ, պանթուրքական քաղաքական շարժման վերելքը 19-րդ և 20-րդ դարերի երևույթ է<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9058213/Pan-Turkism|title=Pan-Turkism|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=ապրիլի 2, 2016}}</ref>։ Դա մասամբ պատասխանն էր [[Եվրոպա]]յում պանսլավիզմի և պանգերմանականության զարգացմանը և ազդեց պանիրանականության վրա [[Ասիա]]յում: Զիյա Գյոկալպը սահմանեց պանթուրքիզմը որպես մշակութային, ակադեմիական, փիլիսոփայական<ref name="gökalp">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lShkAAAAMAAJ|title=The Principles of Turkism|last=Gökalp|first=Ziya|author2=Devereaux, Robert|publisher=E. J. Brill|year=1968|pages=125|quote=''Turkism is not a political party but a scientific, philosophic and aesthetic school of thought.''}}</ref> և քաղաքական<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VKVSHjjUT2UC&pg=PA19|title=Turkey beyond nationalism: towards post-nationalist identities|last=Kieser|first=Hans-Lukas|publisher=I. B. Tauris|year=2006|isbn=978-1-84511-141-0|pages=19|quote=}}</ref> հայեցակարգ, որը պաշտպանում է թյուրք ժողովուրդների միասնությունը:
 
Հետազոտական գրականության մեջ «պանթյուրքիզմ» տերմինը օգտագործվում է թուրքալեզու ժողովուրդների քաղաքական, մշակութային և էթնիկ միասնության գաղափարները նկարագրելու համար։ Թուրանիզմը Պանթյուրքիզմին սերտորեն կապված շարժում է, բայց ավելի լայն հասկացություն է, քանի որ Թուրքիզմը վերաբերում է միայն թյուրքական ժողովուրդներին։
[[Կահիրե]]ում գտնվող Türk թերթը հրատարակվել է Օսմանյան կայսրության աքսորյալների կողմից 1876 թվականի սահմանադրության դադարեցումից և լիբերալ մտավորականների հետապնդումից հետո: Առաջին հրատարակությունն էր, որ օգտագործեց էթնիկական նշանակումը որպես վերնագիր<ref name="Modernism: The Creation of Nation States">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8j-Uemo6SfoC&lpg=PA111&dq=Turkification-Islamization-Modernization&pg=PA218#v=onepage&q=yurdu&f=false|title=Modernism: The Creation of Nation States|page=218|accessdate=օգոստոսի 13, 2014}}</ref>: Յուսուֆ Աքչուրան 1904 թ.-ին անանուն հրատարակեց «Քաղաքականության երեք տեսակ»-ը (Üç tarz-ı siyaset) ՝ պանթուրքական ազգայնամոլության ամենավաղ դրսևորումը.<ref name="Modernism: The Creation of Nation States" /> Աքչուրան պնդում էր, որ օսմանցիների կողմից հովանավորվող գերխորհրդարանական միությունը անիրատեսական էր: Համաիսլամական մոդելը առավելություններ ուներ, բայց [[Մուսուլման|մահմեդական]] բնակչությունը գտնվում էր գաղութային տիրապետության տակ, որը դեմ էր միավորմանը: Նա եզրակացրեց, որ էթնիկ թուրք ժողովուրդը կպահանջի ազգային ինքնության զարգացում; պանթուրքական կայսրությունը կհեռանա Բալկաններից և Արևելյան Եվրոպայից դեպի Կենտրոնական Ասիա: «Քաղաքականության երեք տեսակ» առաջին հրատարակությունը բացասական արձագանք ունեցավ, բայց այն ավելի ազդեցիկ դարձավ 1911 թվականին [[Ստամբուլ]]ում իր երրորդ հրապարակմամբ: Օսմանյան կայսրությունը զիջել էր իր աֆրիկյան տարածքը [[Իտալիա]]յին և շուտով կկորցներ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանները]], իսկ պանթուրքական ազգայնականությունը դարձավ առավել իրագործելի (և հանրաճանաչ) քաղաքական ռազմավարություն:
 
1908-ին Օսմանյան Թուրքիայում իշխանության եկավ Միություն և առաջընթաց կուսակցությունը, և կայսրությունն ընդունեց ազգայնական գաղափարախոսություն: Սա հակադրվում է 16-րդ դարում իր հիմնականում մահմեդական գաղափարախոսությանը, է , երբ սուլթանը իր մուսուլմանական հողերի խալիֆն էր: Պանթուրքիզմին հարող առաջնորդները փախան Ռուսաստանից Ստամբուլ, որտեղ առաջացավ ուժեղ պանթուրքական շարժում. թուրքական պանթուրքական շարժումը վերածվեց խալիֆայության ազգայնական, էթնիկ ուղղվածությամբ պետության փոխարինման: Օսմանյան կայսրության անկումից հետո իր բազմամշակութային և բազմազգ բնակչությամբ, [[Երիտասարդ թուրքեր|երիտթուրքերի]] ազգայնամոլության ազդեցության տակ, ոմանք փորձեցին կայսրությունը փոխարինել թուրքական հանրապետության: Այնպիսի առաջնորդներ, ինչպիսիք են [[Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրք|Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը]], խոստովանեցին, որ նման նպատակը անհնար է ՝ պանթուրքական իդեալիզմը փոխարինելով ազգայնականությամբ, որը միտված էր անատոլիական կորիզը պահպանելուն:
 
Türk Yurdu Dergisi-ը (Թուրքական հայրենիքի ամսագիր) հիմնադրվել է 1911 թվականին Աքչուրայի կողմից: Սա ժամանակի ամենակարևոր թյուրքական հրատարակությունն էր, «որում Ռուսաստանում թուրքերի այլ աքսորյալների հետ միասին [Աքչուրան] փորձեց գիտակցություն ներշնչել աշխարհի բոլոր թյուրքական ժողովուրդների մշակութային միասնության մասին»<ref name="Modernism: The Creation of Nation States" />:
Մինչ Էրկիլը քննարկում էր ռազմական պայմանագրերը, Նուրի փաշան գերմանացիներին պատմեց անկախ պետություններ ստեղծելու իր ծրագրի մասին, որոնք կլինեն Թուրքիայի դաշնակիցներ (ոչ թե արբանյակներ) : Այս պետությունները կազմավորվելու են [[Ղրիմ]]ի, Ադրբեջանի, [[Կենտրոնական Ասիա]]յի, [[Իրան]]ի հյուսիս-արևմուտքում և [[Իրաք]]ի հյուսիս-արևելքում գտնվող թյուրքալեզու բնակչությունից: Նուրի փաշան առաջարկել է օժանդակել քարոզչական գործողություններին այս նպատակով: Այնուամենայնիվ, Թուրքիան վախենում էր նաև [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ում գտնվող թյուրքական փոքրամասնությունների համար և ֆոն Պապենին ասաց, որ չի կարող միանալ Գերմանիային, քանի դեռ [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ-ը չի փլուզվել]]: Հնարավոր է, որ Թուրքիայի կառավարությունը վրդովված էր խորհրդային ուժի պատճառով, որը երկիրը զերծ էր պահում պատերազմից: Ավելի քիչ պաշտոնական մակարդակի վրա Խորհրդային Միությունից թյուրքգաղթականները վճռորոշ դեր խաղացին Թուրքիայի և Գերմանիայի միջև բանակցությունների և շփումների մեջ. նրանց թվում էին այնպիսի պանթուրքական նշանավոր ակտիվիստներ, ինչպիսիք են Զեքի Վելիդի Թողանը, Մամմեդ Ամին Ռասուլզադեն, Միրզա Բալան, Ահմեթ Կաֆերօղլուն, Սայիդ Շամիլը և Այազ Իշաքին: Թուրք-թաթարական և կովկասյան շրջաններում գտնվող թյուրքախոսների մի քանի թաթարական զորամասեր, որոնք ռազմագերիներ էին, միացել էին ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմին, ընդհանուր առմամբ պայքարում էին որպես պարտիզաններ `անկախության և պան-թուրքական միության հույսով: Այն ստորաբաժանումները, որոնք ամրապնդվել էին, կազմում էին մի քանի հարյուր հազար: Կառավարության մակարդակով զգուշավոր մոտեցում ցուցաբերվեց, բայց պանթուրքիստական խմբերը վրդովվեցին թուրքական անգործությունից և նրանց կարծիքով դա պանթուրքիզմի նպատակներին հասնելու ոսկե հնարավորության վատնում էր:<ref name="LandauN" />
 
Պանթուրքիզմի գաղափարների որոշակի վերածնունդ տեղի ունեցավ 1938 թվականին Աթաթուրքի մահից հետո: Թուրքիայի ՝ [[ՆԱՏՕ|ՆԱՏՕ-ին]] անդամակցելուց հետո, այս գաղափարները վերականգնեցին արդիականությունը որպես ԽՍՀՄ-ի դեմ գաղափարական պայքարի միջոց ՝ նպատակ ունենալով անջատել Կենտրոնական Ասիայի և Ադրբեջանի հանրապետությունները դրանից<ref name="autogenerated1">[http://www.pravda.ru/world/asia/centralasia/11-12-2007/248234-turkey-0/ Пантюркизм: вековая угроза России]</ref>:
20-րդ դարի վերջին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո թյուրքական ժողովուրդներն ավելի անկախ էին բիզնեսի և քաղաքականության մեջ.
 
1991-ին [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ փլուզումը]] պայմաններ ստեղծեց պանթուրքական շարժման վերականգնման համար: Թուրքիան այլևս միակ թյուրքական պետությունը չէր, հայտնվեցին [[Ուզբեկստան|Ուզբեկստանի]], Ադրբեջանի, [[Թուրքմենստան|Թուրքմենստանի]], [[Ղրղզստան|Ղրղզստանի]] և [[Ղազախստան|Ղազախստանի]] անկախ պետությունները: Նույն թվականին [[Կազան|Կազանում]] ստեղծվեց Թյուրքական ժողովուրդների ասամբլեան (ԱԹՆ,առաջին պանթուրքական կազմակերպություն) - իրադարձություն, որը կարևոր հանգրվան դարձավ պանթուրքիզմի պատմության մեջ, որովհետև դա նշում է շարժման կազմակերպված փուլի սկիզբը: Այն պարբերաբար հանդիպումներ է կազմակերպում թյուրքական պետությունների մայրաքաղաքներում, և նրա անդամների կազմը ներկայացնում է թյուրքական էթնիկ խմբերի և ենթախմբերի (էթնիկ խմբերի) մեծամասնությունը [[Երկիր|Երկիր մոլորակի]] ընդհանուր թյուրքական գերեթնիկական խմբում<ref name="autogenerated2">[http://tatar.yuldash.com/099.html Журнал «Тюркоман», Лондон. ПАНТЮРКИЗМ: ПРОШЛОЕ, НАСТОЯЩЕЕ И БУДУЩЕЕ]</ref>:
{{quote|Բոլոր թուրքերի նպատակը միավորվելն է թյուրքական սահմանների ներքո: Պատմությունն այսօր մեզ տալիս է վերջին հնարավորությունը: Որպեսզի իսլամական աշխարհը չդատապարտվի հավերժ մասնատման, անհրաժեշտ է, որ Լեռնային Ղարաբաղի դեմ արշավը թույլ չտալ,որ տապալվի: Իրականում առաջ ենք տանում այն կետը, որը վերաբերում է ադրբեջանական շրջանակներին, որ քարոզարշավը պետք է ընթանա ավելի վճռական և խստորեն.<ref>[[Kâzım Karabekir|Karabekir]], Istiklâl Harbimiz/n.2/, p. 631</ref>}}
 
Ներկայումս պանթուրքիզմի գաղափարներն առավել ազդեցիկ են Թուրքիայում և Ադրբեջանում<ref>[http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=33286 THE REBIRTH OF PAN-TURKISM?]</ref>:{{quote|Բոլոր թուրքերի նպատակը միավորվելն է թյուրքական սահմանների ներքո: Պատմությունն այսօր մեզ տալիս է վերջին հնարավորությունը: Որպեսզի իսլամական աշխարհը չդատապարտվի հավերժ մասնատման, անհրաժեշտ է, որ Լեռնային Ղարաբաղի դեմ արշավը թույլ չտալ,որ տապալվի: Իրականում առաջ ենք տանում այն կետը, որը վերաբերում է ադրբեջանական շրջանակներին, որ քարոզարշավը պետք է ընթանա ավելի վճռական և խստորեն.<ref>[[Kâzım Karabekir|Karabekir]], Istiklâl Harbimiz/n.2/, p. 631</ref>}}
 
Պանթուրքական շարժումները և կազմակերպությունները կենտրոնանում են ինքնիշխան թյուրքական պետությունների տնտեսական ինտեգրման վրա և հույս ունեն ստեղծել [[Եվրոպական միություն|Եվրամիության]] նման տնտեսական և քաղաքական միություն:
 
== Թուրքիայի դերը ==
Պանթուրքիզմը դարձավ երիտթուրքերի ազգային քաղաքականության գաղափարական հիմքերից մեկը: Այս հայեցակարգը ծնվել է երիտասարդ ընդհանուր թյուրքական էթնոցենտրիզմի (թյուրքիզմի) գաղափարների հիման վրա, որոնց ամենավառ դրսևորումը Գյոկալպի փիլիսոփայությունն էր (1876-1924): Ի հակադրություն [[Պանիսլամիզմ|պանիսլամիզմի]] հետևորդների ՝ նա հիմնավորեց եվրոպական աշխարհիկ քաղաքակրթության նվաճումների հիման վրա աշխարհիկ և հոգևոր իշխանություն առանձնացնելու անհրաժեշտությունը և թյուրքական ազգի զարգացումը: Այս ճանապարհին հաջողության հասնելու պայմաններից մեկը նա համարեց թյուրքալեզու ժողովուրդների միավորումը մեկ պետության մեջ: Նման գաղափարները լայն ժողովրդականություն են ստացել երիտթուրքերի շրջանում: Նրանց առավել ազգայնական ներկայացուցիչները Գյուլկալի գաղափարները վերածեցին պանթուրքական ուսմունքի, որը պահանջում էր թյուրքալեզու բոլոր ժողովուրդների միավորումը ընդհանուր թյուրքական ժողովրդավարության տիրապետության ներքո և կոչ էին անում ապագայում ոչ բռնի վերածնունդ կամ ազգային փոքրամասնությունների բնականոն ձուլում:
Թուրքիայի ջանքերը չեն բավարարել թյուրքական պետությունների կամ երկրի պանթուրքիստական աջակիցների սպասումները: [[Ղրիմի թաթարները Թուրքիայում|Ղրիմի թաթարներին]] խոստացված համեստ բնակարանային նախագծերը տարիներ շարունակ չեն ավարտվել:
 
Սակայն Թուրքիայի ջանքերը չեն բավարարել թյուրքական պետությունների կամ երկրի պանթուրքիստական աջակիցների սպասումները: [[Ղրիմի թաթարները Թուրքիայում|Ղրիմի թաթարներին]] խոստացված համեստ բնակարանային նախագծերը տարիներ շարունակ չեն ավարտվել:
 
Որոշ լեզվական համայնքներ անցել են լատինական այբուբենի, բայց պաշտոնական թուրքմենական, ուզբեկական և ադրբեջանական լատինական այբուբեններն այնքան էլ համատեղելի չեն թուրքական այբուբենի հետ, ինչպես Թուրքիան հույս ուներ այն բանից հետո, երբ Պանթուրքական այբուբենը 35 տառերով համաձայնեցված էր դեռ 1990-ականների սկզբին, մինչև Խորհրդային Միության կազմալուծումը: Ղազախական այբուբենը արդեն պարունակում է լատիներեն, իսկ Ղազախստանը նախատեսում է ամբողջովին վերածել լատինական այբուբենի մինչև 2025 թվականը: [[Ղրղզստան]]ը լրջորեն չի մտածել լատիներեն գրերի ընդունման մասին, բայց գաղափարը դուր է եկել որոշ քաղաքական գործիչների երկրի անկախության սկզբնական տարիներին.  գոյություն ունեն հռոմեական ղրղզական այբուբեններ:
[[Արևմտյան Ադրբեջան (քաղաքական հասկացություն)|Արևմտյան Ադրբեջանը]] տերմին է, որն օգտագործվում է Ադրբեջանում ՝ Հայաստանը վերագրելու համար: Համաձայն ամբողջական Ադրբեջանի տեսության ՝ ժամանակակից Հայաստանը և [[Արցախի Հանրապետություն|Լեռնային Ղարաբաղը]] ժամանակին բնակեցված էին [[ադրբեջանցիներ]]ի կողմից<ref>{{cite news|title=Present-day Armenia located in ancient Azerbaijani lands - Ilham Aliyev|agency=News.Az|date=October 16, 2010|url=http://www.news.az/articles/24723|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721150915/http://www.news.az/articles/24723|archivedate=July 21, 2015}}</ref>: Այդ պնդումները հիմնված են այն համոզմունքի վրա, որ ներկայիս Հայաստանը ղեկավարում էին թյուրքական ցեղերը և պետությունները ՝ սկսած ուշ միջնադարից մինչև [[Թուրքմենչայի պայմանագիր]], որը ստորագրվել է [[Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828)|ռուս-պարսկական պատերազմից]] հետո, 1826-1828 թվականներին: Հայեցակարգը պատժամիջոցների է ենթարկվել Ադրբեջանի կառավարության և երկրի ներկայիս նախագահ [[Իլհամ Ալիև]]ի կողմից, ով ասել է, որ Հայաստանը հին թյուրքական, ադրբեջանական հողի մաս է: Թուրք և ադրբեջանցի պատմաբաններն ասում են, որ [[Կովկաս]]ում և [[Անատոլիա]]յում հայերը քոչվոր են, ոչ բնիկ<ref>[[Tofig Kocharli]] "Armenian Deception"</ref><ref>Ohannes Geukjian "Ethnicity, Nationalism and Conflict in the South Caucasus: Nagorno-Karabakh and the Legacy of Soviet Nationalities Policy"</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cilicia.com/History.htm|title=Nagorno Karabakh: History|publisher=|accessdate=ապրիլի 2, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.day.az/society/375134.html|title=Рауф Гусейн-заде: "Мы показали, что армяне на Кавказе - некоренные жители"|date=դեկտեմբերի 27, 2012|work=Day.Az|accessdate=ապրիլի 2, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://azerinfo.eu/en/27-how-hays-became-armenians.html|title=Professor Firidun Agasyoglu Jalilov "How Hays became Armenians"|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215061112/http://azerinfo.eu/en/27-how-hays-became-armenians.html|archive-date=2015-02-15|access-date=2014-11-11|url-status=dead}}</ref>:
 
== Պանթուրքիզմը, Ռուսաստանը և ԽՍՀՄ-ը ==
== Ռուսական հայացքներ ==
ՌուսաստանըՉնայած այն հանգամանքին, որ թյուրքական փոխգործակցության մշակութային կողմերը առանձնապես սպառնալիք չեն ներկայացնում, պանթուրքիզմի քաղաքական ծրագիրը մտահոգություններ է առաջացնում այն երկրների մայրաքաղաքներում, որոնք սահմանակից են թյուրքական պետություններին, ինչպես նաև այնտեղ, որտեղ կան թյուրքական փոքրամասնություններ: Պանթուրքիզմի բնորոշումը Ռուսաստանում, [[ՉինաստանԲուլղարիա|Բուլղարիայում]]ը, Հայաստանում, [[Հունաստան|Հունաստանում]], Չինաստանում և Իրանըմի ասումշարք են,այլ որերկրներում նրանքլրացվում պանթուրքիզմըէ ընկալումայնպիսի ածականներով, ինչպիսիք են որպես՝ թուրքական«ռեակցիոն», կայսերական«ընդարձակ», ամբիցիաների«իռեդենտիստական» նոր(բոլոր ձև,թյուրքական հողերի վերամիավորումը պահանջող) և ոմանքայլն: դաՎերջին համարումմի ենքանի տասնամյակների ընթացքում արևմուտքում գերիշխող է պանթուրքիզմի բացասական ռասիստականընկալումը: Քննադատները կարծում են, որ հայեցակարգը թերի է թյուրքական ժողովուրդների խոսակցությունների հստակ [[բարբառ]]ների պատճառով, ինչը երբեմն հանգեցնում էր թյուրիմացության: Մտահոգություններ կան նաև կրոնական տարբերությունների վերաբերյալ: Թեև թուրքերի մեծ մասը [[Սուննի իսլամ|սուննիներ]] են, բայց կան նաև դոմինանտ [[Շիա իսլամ|շիական]] ժողովուրդներ (ինչպես ադրբեջանցիները) և դոմինանտ քրիստոնյա ժողովուրդներըժողովուրդներ (ինչպես [[չուվաշներ]]ը կամ [[յակուտներ]]ը): Ըստ որոշ, հիմնականում քննադատող [[Իրանագիտություն|իրանագետների]], պանթուրքիստները  ընդհանուր առմամբ համաշխարհային պատմության և մասնավորապես թյուրքական պատմության վերաբերյալ պատմական ռևիզիայի առաջնագծում են<ref>[http://www.rozanehmagazine.com/NoveDec05/aazariINDEX.HTML Pan-Turanianism Takes Aim at Azerbaijan: A Geopolitical Agenda'' By: Dr. Kaveh Farrokh'']</ref>:
[[Ռուսական կայսրություն|Ցարական Ռուսաստանում]] պանթուրքիզմը համարվում էր քաղաքական և ագրեսիվ գաղափար:<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7Yxqf_28nHwC&pg=PA278|title=Window on the East: National and Imperial Identities in Late Tsarist Russia|last=Geraci|first=Robert P.|publisher=Cornell University Press|year=2001|isbn=978-0-8014-3422-8|location=|page=278|pages=|authorlink=|accessdate=}}</ref> Ռուսաստանում թյուրքական ժողովուրդներին սպառնում էր թուրքական էքսպանսիան, իսկ Ի.Գասպրինսկին և նրա հետևորդները մեղադրվում էին թուրք լրտեսներ լինելու մեջ: [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն]]ից հետո [[բոլշևիկներ]]ի վերաբերմունքը թուրքիզմին չի տարբերվում Ռուսաստանի կայսրության վերաբերմունքից: 1921 թվականին Բոլշևիկյան Կոմունիստական կուսակցության 10-րդ համագումարում կուսակցությունը «դատապարտեց պանթուրքիզմը ՝ որպես բուրժուա-ժողովրդավարական ազգայնականության թև»: Սովետական պրոպագանդայում պանթուրքիզմի վախի առաջացումը այն դարձնեց ԽՍՀՄ քաղաքական պիտակ: 1930-ական թվականներին կրթված [[թաթարներ]]ի և այլ  թուրք ժողովուրդների մահացու բռնաճնշման մեջ գործածված ամենատարածված մեղադրանքը պանթուրքիզմն էր<ref>Mansur Hasanov, Academician of Academy of Sciences of Tatarstan republic, in "People's Political Newspaper" № 96–97 (24393-24394) 17 May 2001 http://www.rt-online.ru/numbers/public/?ID=25970</ref>:
 
Ռուսաստանում,դեռևս [[Ռուսական կայսրություն|ՑարականՌուսական Ռուսաստանումկայսրության]] օրվանից, համարվում էր, որ պանթուրքիզմի գաղափարախոսությունը սպառնալիք է ներկայացնում և զարգացնում ազգայնականությունը<ref>[http://evrazia.org/article/1733 ЕВРАЗИЯ — Из истории пантюркизма: национализм против веры<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>:Ցարական Ռուսաստանում պանթուրքիզմը համարվում էր քաղաքական և ագրեսիվ գաղափար:<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7Yxqf_28nHwC&pg=PA278|title=Window on the East: National and Imperial Identities in Late Tsarist Russia|last=Geraci|first=Robert P.|publisher=Cornell University Press|year=2001|isbn=978-0-8014-3422-8|location=|page=278|pages=|authorlink=|accessdate=}}</ref>: Ռուսաստանում թյուրքական ժողովուրդներին սպառնում էր թուրքական էքսպանսիան, իսկ Ի.Գասպրինսկին և նրա հետևորդները մեղադրվում էին թուրք լրտեսներ լինելու մեջ: [[Հոկտեմբերյան հեղափոխություն]]ից հետո [[բոլշևիկներ]]ի վերաբերմունքը թուրքիզմին չի տարբերվում Ռուսաստանի կայսրության վերաբերմունքից: 1921 թվականին Բոլշևիկյան Կոմունիստական կուսակցության 10-րդ համագումարում կուսակցությունը «դատապարտեց պանթուրքիզմը ՝ որպես բուրժուա-ժողովրդավարական ազգայնականության թև»: Սովետական պրոպագանդայում պանթուրքիզմի վախի առաջացումը այն դարձնեց ԽՍՀՄ քաղաքական պիտակ: 1930-ական թվականներին կրթված [[թաթարներ]]ի և այլ  թուրք ժողովուրդների մահացու բռնաճնշման մեջ գործածված ամենատարածված մեղադրանքը պանթուրքիզմն էր<ref>Mansur Hasanov, Academician of Academy of Sciences of Tatarstan republic, in "People's Political Newspaper" № 96–97 (24393-24394) 17 May 2001 http://www.rt-online.ru/numbers/public/?ID=25970</ref>:
 
 
Այսպիսով,1935-1940 թվականներին Ուշակովի բացատրական բառարանում գրված է<ref>{{книга|часть=Пантюркизм|заглавие=[[Словарь Ушакова|Толковый словарь русского языка]]|ответственный=Под ред. [[Ушаков, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Ушакова]]|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1939|том=3}}</ref>.
 
{{Quote|ՊԱՆԹՈՒՐՔԻԶՄ (քաղաքական.): Բուրժուա-ազգայնական միտում, որի նպատակն էր բոլոր թյուրքական ժողովուրդներին միավորել մեկ բուրժուա-հողատեր պետության մեջ Թուրքիայի հեգեմոնիայի ներքո. Պանթուրքիզմը օգտագործվում է իմպերիալիստական պետությունների կողմից ագրեսիվ քաղաքականության նպատակներով, որոնց գործիքները բուրժուական վերականգնողներն են, ժողովրդի թշնամիները Խորհրդային հանրապետություններում:}}
 
Դ. Ե. Երեմեևը Խորհրդային պատմության հանրագիտարանում<ref>[[Еремеев, Дмитрий Евгеньевич|Еремеев Д. Е.]] [dic.academic.ru/dic.nsf/sie/13005/ПАНТЮРКИЗМ Пантюркизм] // [[Советская историческая энциклопедия]]. / Под ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жукова]]. — М.: [[Советская энциклопедия]]</ref>.
 
{{Quote|ՊԱՆԹՅՈՒՐՔԻԶՄ- ագրեսիվ ռասիստական դոկտրին է, ըստ որի, բոլոր թյուրքալեզու ժողովուրդները, ենթադրաբար, մեկ ազգ են և պետք է Թուրքիայի տիրապետության տակ միավորվեն Թուրանի պետության մեջ ՝ ձգվելով Բալկաններից մինչև Սիբիր (այդ իսկ պատճառով պանթուրքիզմ անունը երբեմն կիրառվում է որպես Պանթուրանիզմ ):}}
 
Դ.Ե.Երեմեևը- ը [[Սովետական մեծ հանրագիտարան|Սովետական մեծ հանրագիտարանում]] գրել է<ref name="academic">{{БСЭ3|статья=Пантюркизм}}</ref>.
 
{{Quote|... Ռուսաստանում 1917-ի հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Անդրկովկասի և Կենտրոնական Ասիայի բազմաթիվ հակահեղափոխականներ հակադրվեցին սովետական իշխանությանը պանթուրքիզմի դրոշի ներքո, բայց ժողովրդի լայն շերտերից աջակցություն չստացան..}}
 
 
Այս դոգման տարածված էր խորհրդային պատմագրության մեջ, պանթուրքիզմի գաղափարը հռչակվեց հակասովետական և հակաժողովրդական և բացատրվեց որպես «<nowiki/>[[Ֆաշիզմ|ֆաշիզմի]] թուրքական տարբերակ»<ref name="academic" />: ԽՍՀՄ-ում պանթուրքիզմը բնորոշվում էր որպես ազգային-շովինիստական բուրժուական գաղափարախոսություն, ըստ որի  բոլոր թյուրքալեզու ժողովուրդները, և նախևառաջ [[Մուսուլման|մահմեդական]] թուրքերը, ենթադրաբար, մեկ ազգ են և պետք է Թուրքիայի կառավարման ներքո միավորվեն մեկ պետության մեջ<ref name="academic" />:
 
Խորհրդային Միության ժամանակ ՆԱՏՕ-ի դաշինքի երկրները օգտագործում էին պանթուրքիզմը ՝ որպես գաղափարախոսություն, որն ունակ էր մրցակցել կոմունիստականի հետ [[Կենտրոնական Ասիա|Կենտրոնական Ասիայի]] և Ադրբեջանի հանրապետությունների տարածքում: Մինչ այժմ Ռուսաստանը բացասական վերաբերմունք է ցուցաբերում պանթուրքական գաղափարներին Թուրքիայի կառավարության աջակցության հարցին: [[Մոսկվա|Մոսկվան]] կարծում է, որ «պանթուրքիզմը» սպառնում է Ռուսաստանի առևտրային և ռազմավարական շահերին նախկին Խորհրդային հանրապետություններում և սպառնում է ինքնին Ռուսաստանի ամբողջականությանը:
 
Միևնույն ժամանակ, խորհրդային տարիներին, հայտնի պետական գործիչների և գիտնականների դատապարտումները հաճախ ներկայացնում էին որպես պանթուրքիզմի մեղադրանք, ինչը նրանց ձերբակալության համար պատրվակ էր ծառայում<ref name="abdakimov">Абдакимов А. [http://ponimai.su/cmspage/538/-4--- История Казахстана] {{Wayback|url=http://ponimai.su/cmspage/538/-4---|date=20160304070925}}. — Алматы. 1994</ref>: [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտկոմի]] փաստաթղթերում նշվում է պանթուրքիզմի կեղծ մեղադրանքներով բռնադատված 361 մարդու տվյալ<ref name="abdakimov" />: XX դարի 30-ական և 40-ական թվականներին ճնշված են եղել շատ ականավոր գիտնականներ, ովքեր եղել են ԽՍՀՄ-ում թյուրքական մշակույթը ուսումնասիրողներ<ref>{{книга|автор=Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М.|заглавие=Репрессированная тюркология|место=Москва|издательство="Восточная литература" РАН|год=2002|страницы=5|isbn=5-02-018338-5}}</ref><ref>{{книга|автор=составитель Тумаркин Д.Д.|заглавие=Репрессированные этнографы|место=Москва|издательство="Восточная литература" РАН|год=2002|страницы=|isbn=5-02-018346-6}}[http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/ethnography1.pdf]</ref><ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/archeology/1998/3/191-206.pdf Русские археологи и политические репрессии 1920—1940-х гг.]</ref>: Այսպիսով, լրտեսության կեղծ մեղադրանքներով գնդակահարվել են պրոֆեսոր Չոբան-զադեն (1937)<ref>{{книга|автор=Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М.|заглавие=Репрессированная тюркология|место=Москва|издательство="Восточная литература" РАН|год=2002|страницы=75—86|isbn=5-02-018338-5}}</ref><ref>[http://memory.pvost.org/pages/choban.html Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991)]</ref>, պրոֆեսոր Պոլիվանովը (1938)<ref>{{книга|автор=Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М.|заглавие=Репрессированная тюркология|место=Москва|издательство="Восточная литература" РАН|год=2002|страницы=21—50|isbn=5-02-018338-5}}</ref><ref>[http://memory.pvost.org/pages/polivanov.html Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991)]</ref>, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս Սամոիլովիչը (1938)<ref>{{книга|автор=Ашнин Ф.Д., Алпатов В.М., Насилов Д.М.|заглавие=Репрессированная тюркология|место=Москва|издательство="Восточная литература" РАН|год=2002|страницы=7—20|isbn=5-02-018338-5}}</ref><ref>[http://memory.pvost.org/pages/samojlovich.html Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991)]</ref> և շատ ուրիշներ<ref>[http://memory.pvost.org/pages/dic.html Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991)]</ref>:
 
Դա ցուցիչ է, բայց վերջին տասնամյակներում հրատարակված  ռուսական հանրագիտարաններում պանթուրքիզմը հիշատակվում է անցողիկ, ինչը խոսում է ռուսական հասարակական մտքի լիակատար խառնաշփոթի և կապիտուլյացիայի մասին ՝ այս երևույթի օբյեկտիվ ուսումնասիրության գործում»: Սա ցույց է տալիս այս հարցի անկարևորությունը<ref name="chervonnaja">Червонная C. [http://www.strana-oz.ru/2003/5/pantyurkizm-i-panislamizm-v-rossiyskoy-istorii Пантюркизм и панисламизм в российской истории] // [[Отечественные записки (современный журнал)|Отечественные записки]]. — 2003. — № 5.</ref>:
Ռուսաստանը, [[Չինաստան]]ը և Իրանը ասում են, որ նրանք պանթուրքիզմը ընկալում են որպես թուրքական կայսերական ամբիցիաների նոր ձև, և ոմանք դա համարում են ռասիստական: Քննադատները կարծում են, որ հայեցակարգը թերի է թյուրքական ժողովուրդների խոսակցությունների հստակ [[բարբառ]]ների պատճառով, ինչը երբեմն հանգեցնում էր թյուրիմացության: Մտահոգություններ կան նաև կրոնական տարբերությունների վերաբերյալ: Թեև թուրքերի մեծ մասը [[Սուննի իսլամ|սուննիներ]] են, բայց կան նաև դոմինանտ [[Շիա իսլամ|շիական]] ժողովուրդներ (ինչպես ադրբեջանցիները) և դոմինանտ քրիստոնյա ժողովուրդները (ինչպես [[չուվաշներ]]ը կամ [[յակուտներ]]ը): Ըստ որոշ, հիմնականում քննադատող [[Իրանագիտություն|իրանագետների]], պանթուրքիստները  ընդհանուր առմամբ համաշխարհային պատմության և մասնավորապես թյուրքական պատմության վերաբերյալ պատմական ռևիզիայի առաջնագծում են<ref>[http://www.rozanehmagazine.com/NoveDec05/aazariINDEX.HTML Pan-Turanianism Takes Aim at Azerbaijan: A Geopolitical Agenda'' By: Dr. Kaveh Farrokh'']</ref>:
 
== Կեղծ գիտական տեսություններ ==

Նավարկման ցանկ