«Պանթյուրքիզմ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
Ավելացվել է 40 բայտ ,  2 ամիս առաջ
→‎Պատմություն: նոր հղման ավելացում
չ (մանր-մունր)
(→‎Պատմություն: նոր հղման ավելացում)
Պանթուրքիզմի զգալի վաղ դրսևորողն էր [[Էնվեր փաշա]]ն (1881–1922), Օսմանյան պատերազմի նախարար և [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին աշխարհամարտ]]<nowiki/>ի ժամանակ գլխավոր հրամանատարի պաշտոնակատար: Նա հետագայում դարձավ «Բասմաչի» շարժման (1916–1934) առաջնորդ ՝ ընդդեմ Ռուսաստանի և Խորհրդային իշխանությունը Կենտրոնական Ասիայում: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում նացիստները կազմակերպեցին Թուրքեստանի լեգեոն, որը բաղկացած էր հիմնականում զինվորներից, որոնք պատերազմից հետո հույս ունեին զարգացնել Կենտրոնական Ասիայի անկախ պետություն: Գերմանական ինտրիգը պտուղ չտվեց<ref name="Gilyazov" />
 
Պանթուրքիզմի նկատմամբ հետաքրքրությունը նվազեց, 1923 թվականին Թուրքիայի հանրապետության հիմնադրմամբ `Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ղեկավարությամբ, իսկ Աթաթուրքը, ընդհանուր առմամբ, Զիա Գյուքալպին գերադասեց Էնվեր փաշայից<ref>[https://www.britannica.com/topic/Pan-Turkism Pan Turkism], Encyclopedia Britannica.</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6eFzRgxCkhQC&pg=PA41|title=The Mobilization of Political Islam in Turkey|last=Eligur|first=Banu|date=2010|page=41}}</ref>: Պանթուրքիստական շարժումները որոշակի թափ ստացան 1940-ական թվականներին ՝ շնորհիվ նացիստական Գերմանիայի աջակցության, որը պատերազմի ընթացքում փորձում էր լծել պանթուրքիզմը ՝ ռուսական ազդեցությունը խարխլելու և Կենտրոնական Ասիայի ռեսուրսներին հասնելու համար<ref name="LandauN">Jacob M. Landau. Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation. India University Press, 1995. 2nd Edition. pp 112–114.</ref>: Այս ժամանակահատվածում որոշ շրջանակներում նացիստական քարոզչությունը ազդել էր Պանթուրքական և հակասովետական գաղափարախոսության զարգացման վրա <ref>Jacob M. Landau, "Radical Politics in Modern Turkey", BRILL, 1974. pg 194: "In the course of the [[World War II|Second World War]], various circles in Turkey absorbed Nazi propaganda; these were pro-German and admired Nazism, which they grasped as a doctrine of warlike dynamism and a source of national inspiration, on which they could base their pan-Turkic and anti-Soviet ideology'''"'''</ref><ref>John M. VanderLippe , "The politics of Turkish democracy", SUNY Press, 2005. "A third group was led by Nihal Atsiz, who favored a Hitler style haircut and mustache, and advocated racist Nazi doctrines"</ref>:Որոշ աղբյուրներ պնդում են, որ Նիհալ Ացըզը պաշտպանել է նացիստական ուսմունքը և ընդունել [[Ադոլֆ Հիտլեր|Հիտլերի]] ոճի սանրվածք և բեղեր:<ref>John M. VanderLippe, ''The Politics of Turkish Democracy: Ismet Inonu and the Formation of the Multi-Party System, 1938-1950'', (State University of New York Press, 2005), 108;"A third group was led by Nihal Atsiz, who favored a Hitler style haircut and moustache, and advocated Nazi racist doctrines."</ref> [[Ալփարսլան ԹյուրկեսըԹյուրքեշ|Ալփարսլան Թյուրքեշը]] ՝ առաջատար պանթուրքիստ, պատերազմի ժամանակ զբաղեցրեց պրոհիտլերական դիրք<ref>Peter Davies, Derek Lynch, "The Routledge Companion to Fascism and the Far Right", Routledge, 2002. pg 244: "Alparslan Türkeş: Leader of a Turkish neo-fascist movement, Nationalist Action Party(MHP). During the war he took a pro-Hitler position and was imprisoned after a 1960 coup attempt against his country's ruler.</ref> և զարգացրեց սերտ կապեր Գերմանիայում նացիստական առաջնորդների հետ<ref>Berch Berberoglu, " Turkey in crisis: from state capitalism to neocolonialism", Zed, 1982. 2nd edition. pg 125: "Turkes established close ties with Nazi leaders in Germany in 1945 "</ref>: Եվրոպայում մի քանի պանթուրքական խմբավորումներ, ըստ երևույթին, կապեր էին ունեցել նացիստական Գերմանիայի (կամ նրա կողմնակիցների) հետ պատերազմի սկզբում, եթե ոչ ավելի շուտ<ref name="LandauN" />: Ռումինիայում գտնվող թուրք-թաթարները համագործակցում էին ռումինական ֆաշիստական կազմակերպության երկաթե պահակախմբի հետ<ref name="LandauN" />: Թեև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Թուրքիայի կառավարության արխիվները չեն հրապարակվել, սակայն կապի մակարդակը կարելի է պարզել գերմանական արխիվներից<ref name="LandauN" />: 1941-ի հունվարի 18-ին [[Անկարա]]յում ստորագրվեց տասնամյա թուրք-գերմանական բարեկամության պայմանագիր:<ref name="LandauN" /> 1941-ի երկրորդ կեսին և 1942-ի առաջին ամիսներին պաշտոնական և կիսապաշտոնական հանդիպումներ են տեղի ունեցել Գերմանիայի դեսպան Ֆրանց ֆոն Պապենի և գերմանացի այլ պաշտոնյաների և թուրք պաշտոնյաների, այդ թվում ՝ գեներալ Հ. Էրկիլտի (թաթարական ծագմամբ և պանթուրքական լրագրերի աջակից) <ref name="LandauN" /> ,գեներալ Ալի Ֆուադ Էրդեմի և Էնվեր փաշայի եղբայր `Նուրի փաշայի միջև<ref name="LandauN" />:
 
Այս ընթացքում կառավարությունը պանթուրիստներին չի աջակցել  և 1944 թ. Մայիսի 19-ին Իսմեթ Աննինին ելույթ է ունեցել ՝ դատապարտելով պանթուրքիզմը, համարելով «վերջին ժամանակների վտանգավոր և հիվանդագին դրսևորում»,շարունակելով , որ Թուրքիայի հանրապետությունը «թշնամական ջանքերի է բախվում» հանրապետության գոյությունը պահելու համար  «և այս գաղափարների կողմնակիցները « կբերեն միայն դժվարություն և աղետ »: Նիհալ Ացիզը և պանթուրքիստական մյուս նշանավոր առաջնորդները դատապարտվել և բանտարկվել են կառավարության դեմ դավադրություն կատարելու համար: Զեքի Վելիդի Տողանը դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկության և 4 տարվա ներքին աքսորի, Ռեհա Օյուզ Թյուրքանը ստացել է 2 տարի, իսկ Նիհալ Ացիզը ստացել է չորս տարվա ազատազրկում և 3 տարի աքսորյալ պատիժ: Մյուսները դատապարտված էին մի քանի ամսից մինչև մեկ տարվա ավելի մեղմ պատիժների<ref>{{Cite book|url=|title=Politics of Turkish Democracy, The: Ismet Inonu and the Formation of the Multi-Party System, 1938-1950|last=VanderLippe|first=John M.|date=2012-02-01|publisher=SUNY Press|year=|isbn=9780791483374|location=|pages=109|language=en}}</ref>: Բայց ամբաստանյալները բողոքարկել են դատապարտումները, և 1945-ի հոկտեմբերին վճռաբեկ զինվորական դատարանը վերացրել է բոլոր դատապարտյալների պատժամիջոցները<ref>{{Cite book|url=|title=Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation|last=Landau|first=Jacob M.|last2=Landau|first2=Gersten Professor of Political Science Jacob M.|last3=Landau|first3=Yaʻaqov M.|date=1995|publisher=Indiana University Press|year=|isbn=978-0-253-32869-4|location=|pages=117–118|language=en}}</ref>:

Նավարկման ցանկ