«Արխեյան դարաշրջան»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
ուղղում
(ըստ ՀՍՀ)
(ուղղում)
'''Արխեյան դարաշրջան''', '''արքեյարխեյ''' ({{lang-grc|ἀρχαῖος}} – «հին»), [[Երկիր|Երկրի]] պատմության հնագույն [[Երկրաբանական դարաշրջան|դարաշրջանը]], որ ընդգրկում է 4-ի մինչև 2,5 մլրդ տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածը<ref name=ISC_2019_05>{{cite web |url =http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2019-05.pdf |title =International Chronostratigraphic Chart v. 2019-05 |publisher =International Commission on Stratigraphy |date =2019 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20190813072728/http://www.stratigraphy.org/ICSchart/ChronostratChart2019-05.pdf |archivedate=2019-08-13 }}</ref>։
 
Արխեյան հասակի գոյացումները ներկայացված են խիստ ծալքավորված, մետամորֆացած [[ապար]]ներով ([[գնեյս]]ներ, [[բյուրեղ]]ային և [[գրաֆիտ]]ային [[թերթաքար]]եր, [[քվարցիտ]]ներ)։ Նախկինում արխեյան դարաշրջանին էին վերագրում [[բյուրեղային ապար]]ների բոլոր հին շերտախմբերը, իսկ այժմ 42500 միլիոն տարուց ավելի հասակ ունեցող կուտակումները՝ անկախ մետամորֆացման աստիճանից։ Այս դարաշրջանում ի հայտ են եկել առաջին կենդանի օրգանիզմները։ Դրանք հետերոտրոֆ օրգանիզմներ էին և որպես սնունդ օգտագործում էին պատրաստի օրգանական միացությունները։ Արխեյան և [[պրոտերոզոյան դարաշրջան]]ների սահմանում կենդանի օրգանիզմների զարգացման մեջ տեղի ունեցան երեք խոշոր արոմորֆոզներ՝ ֆոտոսինթեզի, սեռական գործընթացի և բազմաբջջայնության առաջացում։
 
''ԱրքեյԱրխեյ'' անվանումն առաջարկել է ամերիկացի երկրաբան [[Ջեյմս Դանա]]ն [[1872]] թվականին<ref>[http://www.rae.ru/monographs/47-1539 Архейская эра (архей)].</ref>։
 
== Պատմություն ==
Արխեյան դարաշրջանը բաժանվում է չորս էրաների<ref name=ISC_2019_05/>.
* [[ՆեոարքեյՆեոարխեյ]] (2,8-2,5 մլրդ տարի առաջ),
* [[ՄեզոարքեյՄեզոարխեյ]] (3,2-2,8 մլրդ տարի առաջ),
* [[ՊալեոարքեյՊալեոարխեյ]] (3,6-3,2 մլրդ տարի առաջ),
* [[ԷոարքեյԷոարխեյ]] (4,0-3,6 մլրդ տարի առաջ)։
 
Արխեյան դարաշրջանում Երկրի [[բիոտա|բիոտան]] կազմել են [[Անաերոբներ|անաերոբ]] [[նախակորիզավորներ|նախակորիզավորները]]<ref>[http://lenta.ru/news/2014/09/03/archean/ Ученые воссоздали условия атмосферы древней Земли].</ref>։ Արխեյան նստվածքային ապարների երկրաբանական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Երկրի վրա զարգացած նախակորիզավորների կյանքը գոյություն է ունեցել ավելի քան 3,7-3,8 միլիարդ տարի առաջ<ref>{{Cite web|url=https://elementy.ru/novosti_nauki/432822/Naydeny_stromatolity_vozrastom_3_7_mlrd_let_drevneyshie_sledy_zhizni_na_Zemle|title=Найдены строматолиты возрастом 3,7 млрд лет — древнейшие следы жизни на Земле • Елена Наймарк • Новости науки на «Элементах» • Палеонтология, Геология|publisher=elementy.ru|lang=ru|accessdate=2018-07-31}}</ref>։ Սակայն այն հարցը, թե երբ է սկսել կատարվել թթվածնային [[ֆոտոսինթեզ]], դեռևս մնում էառանց հստակ պատասխանի։ Առաջին քարացուկները, որոնց վրա, ինչպես ենթադրվում է, առկա են ֆոտոսինթեզող թելանման օրգանիզմների հետքեր, վերագրվում են 3,4 մլրդ տարի առաջ ընկա ժամանակահատվածին<ref>[http://www.newscientist.com/article/mg18424671.600-photosynthesis-got-a-really-early-start.html Photosynthesis got a really early start], New Scientist, 2 October 2004.</ref><ref>[http://www.newscientist.com/article/mg19125654.200-revealing-the-dawn-of-photosynthesis.html Revealing the dawn of photosynthesis], New Scientist, 19 August 2006.</ref>։ Այդ ժամանակաշրջանում էլ ակտիվորեն ձևավորվել են ներկայում գոյություն ունեցող [[Ծծումբ|ծծմբի]], [[գրաֆիտ|գրաֆիտի]], [[Երկաթ|երկաթի]] և [[Նիկել|նիկելի]] շատ հանքավայրեր։
 
Վաղ արխենաում մթնոլորտը և ջրոլորտը ակնհայտորեն ներկայացնում էին գոլորշագազային խառը զանգված, որը հաստ ու խիտ շերտով պատել է ամբողջ մոլորակը։ Դրա թափանցելիությունը արևի լույսի համար շատ թույլ էր, ուստի երկրի մակերեսում տիրել է խավարը։ Գոլորշագազային թաղանթը կազմված է եղել ջրի գոլոշիներից և որոշակի քանակով թթվային ծխից։ Նրան հատուկ է եղել բարձր քիմիական ակտիվությունը, որի հետևանքով այն ակտիվորեն ազդել է Երկրի բազալտային մակերևույթի վրա։ Լեռնային լանդշաֆտը, ինչպես և խորը իջվածքները Երկրի վրա բացակայել են։ Համարվում է, որ ուշ արքեյումարխեյում մթնոլորտի խտությունն ու ճնշումը զգալիորեն ավելի բարձր էին ժամանակակիցներից, սակայն մի շարք նոր ուսումնասիրությունների արդյունքների համաձայն՝ դրանք զիջել են ժամանակակից չափանիշներին ավելի քան երկու անգամ<ref>{{Статья |автор= |заглавие=Атмосфера молодой Земли перевернула представления учёных о прошлом планеты |ссылка=https://life.ru/t/наука/407575/ |язык= |издание= |тип= |год= |месяц= |число= |том= |номер= |страницы= |issn=}}</ref>։ ԱրքեյիԱրխեյի դարաշրջանում տեղի է ունեցել գոլորշագազային թաղանթից մթնոլորտի ու ջրոլորտի առանձնացումը։ Արխեյան օվկիանոսը եղել է փոքր, իսկ նրա ջուրը եղել է խիտ ու շատ թթու աղային լուծույթ<ref>[http://www.worldcam.ru/geologicheskoe/176-dokembriyaskiy.html Докембрийский этап геологической истории] <!-- {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20140102194132/http://www.worldcam.ru/geologicheskoe/176-dokembriyaskiy.html |date=2014-01-02 }}. --></ref>։
 
Ըստ Թանայի Կարդոնայի (Tanai Cardona) և Լոնդոնի կայսերական քոլեջի նրա գործընկերոջ՝ թթվածնային ֆոտոսինթեզը (ֆոտոսիստեմ II) ի հայտ է եկել վաղ արքեյումարխեյում 3,5 մլնդ տարի առաջ՝ առաջին [[ցիանոբակտերիաներ]]ի հայտնվելուց և «թթվածնայից աղետից» առաջ, որ տեղի է ունեցել 2,45 մլրդ տարի առաջ<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/gbi.12322 Early Archean origin of Photosystem II], 09 November 2018</ref><ref>[http://sci-dig.ru/biology/novaya-datirovka-otodvinula-poyavlenie-fotosinteza-na-milliard-let-dalshe-v-proshloe/ Новая датировка отодвинула появление фотосинтеза на миллиард лет дальше в прошлое]</ref>։
 
== Ծանոթագրություններ ==
== Արտաքին հղումներ ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Արխեյան դարաշրջան}}
* [http://medbiol.ru/medbiol/botanica/0010dab0.htm Արխեյան էոն (արքեյարխեյ)]
* [https://web.archive.org/web/20070622123525/http://www.fio.vrn.ru/2004/7/archey.htm Կյանքի զարգացումը Երկրի վրա – Արխեյան դարաշրջան]
{{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=66}}

Նավարկման ցանկ