«Երկրի մթնոլորտ»–ի խմբագրումների տարբերություն

Jump to navigation Jump to search
Ավելացվել է 7136 բայտ ,  6 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
No edit summary
No edit summary
{{անաղբյուր}}
[[Պատկեր:Top of Atmosphere.jpg|մինի|աջից|Երկրի մթնոլորտը [[Միջազգային տիեզերական կայան|Միջազգային տիեզրակայան]]ից։]]
 
'''Երկրի մթնոլորտ'''` Երկրի օդային թաղանթն է։ Այն սկսվում է երկրագնդի մակերևույթից և հասնում 2000-3000 կմ բարձրության։ [[Մթնոլորտ]]ը մնում է երկրագնդի շուրջը և [[Տիեզերք]]ում չի ցրվում երկրագնդի ձգողության շնորհիվ։
[[Օդ]]ը [[Երկրի]] [[մթնոլորտ]]ը կազմող գազային խառնուրդն է։ Օդի` գազային խառնուրդ լինելու հանգամանքն առաջինը պարզել է ֆրանսիացի քիմիկոս [[Անտուան Լավուազիե]]ն [[1774]] թ-ին. փակ անոթում զետեղված մետաղի փոշին շիկացնելիս՝ նկատել է, որ [[մետաղ]]ի հետ միանում է օդի միայն մի մասը՝ մի բաղադրիչը։ [[1777]] թ-ին նա պարզել է նաև, որ օդի այդ բաղադրիչը պիտանի է [[շնչառություն|շնչառության]] համար, ուստի այն անվանել է «շնչառությանը պիտանի օդ»՝ թթվածին, մյուսը՝ ոչ պիտանին՝ [[ազոտ]], որը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է «անկենդան»:
 
Մթնոլորտային օդը մի շարք [[գազ]]երի խառնուրդ է։ Նրա բաղադրության մեջ գերակշռում են [[ազոտ]]ը(N<sub>2</sub>) և [[թթվածին]]ը (O<sub>2</sub>)։ [[Օդ]]ում պարունակվում են նաև չնչին քանակությամբ [[արգոն]], [[ածխաթթու գազ]], [[ջրածին]], [[օզոն]] և այլ [[գազ]]եր։ Առկա են նաև ջրային գոլորշիներ, սառույցի բյուրեղներ, ծխի և փոշու մասնիկներ, [[մանրէ]]ներ և այլն։
 
Տարբեր բարձրությունների վրա օդի խտությունը, ջերմաստիճանը, ճնշումը, խոնավությունը և այլ մեծություններ ունեն տարբեր արժեքներ։ Դրանցով պայմանավորված՝ մթնոլորտում առանձնացվում է մի քանի շերտեր։
 
== Պատմություն ==
[[Օդ]]ը [[Երկրի]] [[մթնոլորտ]]ը կազմող գազային խառնուրդն է։ Օդի` գազային խառնուրդ լինելու հանգամանքն առաջինը պարզել է ֆրանսիացի քիմիկոս [[Անտուան Լավուազիե]]ն [[1774]] թ-ինթվականին. փակ անոթում զետեղված մետաղի փոշին շիկացնելիս՝ նկատել է, որ [[մետաղ]]ի հետ միանում է օդի միայն մի մասը՝ մի բաղադրիչը։ [[1777]] թ-ինթվականին նա պարզել է նաև, որ օդի այդ բաղադրիչը պիտանի է [[շնչառություն|շնչառության]] համար, ուստի այն անվանել է «շնչառությանը պիտանի օդ»՝ թթվածին, մյուսը՝ ոչ պիտանին՝ [[ազոտ]], որը հունարենից թարգմանաբար նշանակում է «անկենդան»:
 
19-րդ դարում օդում հայտնաբերեցին նաև [[ածխածնի երկօքսիդ]], [[իներտ գազեր]], [[մեթան]]ի, [[ծծմբային գազ]]ի, [[ածխածնի մոնօքսիդ]]ի, [[օզոն]]ի, [[ջրածին|ջրածնի]], [[ամոնիակ]]ի և ազոտի այլ միացությունների հետքեր։
 
[[թթվածին
[[թթվածին|Թթվածնի]] պարունակությունն օդում առաջինը որոշել են ֆրանսիացի քիմիկոսներ [[Ժան Բատիստ Անդրե Դյումա]]ն և [[Ժան Բատիստ Բոսենկո]]ն [[1841]] թ-ին։ Ավելի ուշ օդը հեղուկացվեց և բաժանվեց իր երկու հիմնական բաղադրիչների՝ ազոտի և թթվածնի։ 1896–97 թթ-ին անգլիացի քիմիկոս [[Վիլյամ Ռամզայ]]ը հեղուկ օդի կոտորակային թորմամբ ստացավ նաև 4 նոր իներտ գազեր։
=== Վերնագրի տեքստ ===
[[թթվածին|Թթվածնի]] պարունակությունն օդում առաջինը որոշել են ֆրանսիացի քիմիկոսներ [[Ժան Բատիստ Անդրե Դյումա]]ն և [[Ժան Բատիստ Բոսենկո]]ն [[1841]] թ-ին։ Ավելի ուշ օդը հեղուկացվեց և բաժանվեց իր երկու հիմնական բաղադրիչների՝ ազոտի և թթվածնի։ 1896–97 թթ-ին անգլիացի քիմիկոս [[Վիլյամ Ռամզայ]]ը հեղուկ օդի կոտորակային թորմամբ ստացավ նաև 4 նոր իներտ գազեր։
 
== Կառուցվածք ==
Օդի աղտօտվածությունը ժամանակակից բնապահպանական հիմնախնդրիներից է։
[[File:Atmospheric Water Vapor Mean.2005.030.jpg|thumb|right|]]
=== Ներքնոլորտ ===
Երկրի մակերևույթին ամենամոտ շերտը ներքնոլորտն է։ Բևեռային շրջաններում ներքնոլորտը տարածվում է մինչև 8-10 կմ, իսկ հասարակածային շրջաններում՝ մինչև 18 կմ բարձրությունը։
Ներքնոլորտը մարդու համար կենսականորեն ամենակարևոր շերտն է։ Օտում եղած ջրային գոլորշին, սառույցի բյուրեղները, փոշու և ծխի մասնիկների մեծ մասամբ կուտակված են ներքնոլորտում։ Այս շերտում են առաջանում [[ամպեր]]ը, [[անձրև]]ը, [[ձյուն]]ը, [[կարկուտ]]ը, [[քամի]]ն։ Այստեղ են դիտվում [[ծիածան]]ը և [[կայծակ]]ը։
 
=== Վերնոլորտ ===
Հասնում է 50-55 կմ բարձրության։ Նրանում ջրային գոլորշու պարունակությունը աննշան է, և գրեթե չկան ամպեր։ Ներքնոլորտի և վերնոլորտի միջև օդային զանգվածների փոխանակության շնորհիվ վերնոլորտը նույնպես մասնակցում է եղանակի ձևավորմանը։
 
=== Օզոնային շերտ ===
[[Պատկեր:Earth's atmosphere.svg|մինի]]
Գտնվում է վերնոլորտից 25-30 կմ բարձրության վրա։ Մեր մոլորակի համար օզոնային շերտն ունի բացառիկ նշանակություն։ [[Օզոն]]ը կլանում է [[Արեգակ]]ից եկող անդրամանուշակագույն(ուլտրամանուշակագույն) ճառագայթների մեծ մասը, որոնք վտանգավոր են կյանքի համար։
 
=== Արտաքին ոլորտ ===
Վերնոլորտից վեր տարածվում է մթնոլորտի մի այլ շերտ, որն անվանում են արտաքին ոլորտ։ Այստեղ [[օդ]]ը շատ նոսր է և չի պարունակում ջրային գոլորշիներ։ Արտաքին ոլորտում՝ մեծ բարձրությունների վրա, օդի բաղադրությունը փոխվում է։
Երկրի մակերևույթից 1000-1300 կմ բարձր շերտերում մթնոլորտը սկսում է մասամբ ցրվել։
Առանց մթնոլորտի կյանքը Երքրի վրա անհնար կլիներ։։ Բոլոր կենդանի օրգանիզմներին օդն անհրաժեշտ է շնչելու համար։ Մեկ մարդուն օրական անհրաժեշտ է մոտավորապես 11 հազար լիտր օդ։
Մթնոլորտի շնորհիվ Երկրի վրա պահպանվում են ջերմային պայմանները, որոնց հարմարվել են մարդը և մյուս կենդանի օրգանիզմները։ Մթնոլորտը ցրում է Արեգակի կիզիչ ճառագայթները, և դրանք ցերեկվա ընթացքում այնքան էլ ուժեղ չեն տաքացնում Երկրի մակերևույթը։ Իսկ գիշերվա ընթացքում մթնոլորտը վերմակի նման պահում է տաքությունը՝ թույլ չտալով, որ Երկրի մակերևույթն արագ սառչի։
 
Մթնոլորտը Երկրի մակերևույթը պաշտպանում է երկնաքարերից։ Դրանք, մեծ արագությամբ մտնելով մթնոլորտ, նրա վերին շերտերում օդի հետ շփումից շիկանում և այրվում են՝ հազվադեպ հասնելով Երկրի մակերևույթ։
Մթնոլորտը Երկրի վրա ջրի շրջանառության անհրաժեշտ պայմաններից է։ Մթնոլորտի մեջ անցած ջրային գոլորշիները նրանում խտանում են և տեղումների ձևով նորից թափվում [[Երկիր]]։
 
Օդի աղտօտվածությունըաղտոտվածությունը ժամանակակից բնապահպանական հիմնախնդրիներից է։
 
== Կազմ ==
{| class="wikitable" align=center style="float: right;margin: 0 0 0.5em 1em;"
|+ Չոր օդի կազմը
!Գազ!!Պարունակությունը, <br /> ըստ ծավալի, %!!Բաղադրություն <br />ըստ զանգվածի, %
|-
|[[Ազոտ]]||78,084||75,50
|-
|[[Թթվածին]]||20,946||23,10
|-
|[[Արգոն]]||0,932||1,286
|-
|[[Ածխաթթու գազ]]<ref name="Carbon Trends">{{cite web|url=ftp://aftp.cmdl.noaa.gov/products/trends/co2/co2_annmean_gl.txt|title=Globally averaged marine surface annual mean data|author=Tans, Pieter|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]/[[:en:Earth System Research Laboratory|ESRL]]|accessdate=2014-02-19}} {{ref-en}} (на 2013)</ref>||3,95{{e|−2}}||—
|-
|[[Նեոն]]||1,82{{e|−3}}||1,3{{e|−3}}
|-
|[[Հելիում]]||4,6{{e|−4}}||7,2{{e|−5}}
|-
|[[Մեթան]]<ref name="Methane">[[Intergovernmental Panel on Climate Change|IPCC]] [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm#tab61 TAR table 6.1] {{ref-en}} (на 1998).</ref>||1,7{{e|−4}}||—
|-
|[[Կրիպտոն]]||1,14{{e|−4}}||2,9{{e|−4}}
|-
|[[Ջրածին]]||5{{e|−5}}||7,6{{e|−5}}
|-
|[[Քսենոն]]||8,7{{e|−6}}||—
|-
|[[Ծիծաղեցնող գազ]]||5{{e|−5}}||7,7{{e|−5}}
|}
 
Ենթադրում են, որ Երկրի նախնական մթնոլորտը կազմված է եղել ամոնիակ-ջրածնային խառնուրդից. նրանում թթվածինն սկզբում հայտնվել է ջրի դիսոցման ճանապարհով, այնուհետև՝ բույսերի, կենդանիների և միկրոօրգանիզմների գործունեությամբ՝ լուսասինթեզով։
Կյանքի համար առավել կարևոր նշանակություն ունի թթվածինը, որի ընդհանուր զանգվածը Երկրի վրա 5,13.1015 տ է, իսկ Երկրի մթնոլորտը պարունակում է մոտ 1,18.1015 տ, որի պաշարները լրացվում են բույսերի կողմից։ Որքան շատ բույսեր են լինում շրջապատում, այնքան ավելի մաքուր և թթվածնով հարուստ է տվյալ տեղանքի օդը։
 
Կյանքի համար առավել կարևոր նշանակություն ունի թթվածինը, որի ընդհանուր զանգվածը Երկրի վրա 5,13.101510<sup>15</sup> տ է, իսկ Երկրի մթնոլորտը պարունակում է մոտ 1,18.101510<sup>15</sup> տ, որի պաշարները լրացվում են բույսերի կողմից։ Որքան շատ բույսեր են լինում շրջապատում, այնքան ավելի մաքուր և թթվածնով հարուստ է տվյալ տեղանքի օդը։
Մթնոլորտում իներտ գազերը հայտնվել են Երկրի հրաբխային գործունեության հետևանքով, իսկ CO2-ը՝ օրգանական վառելիքի այրման և լուսասինթեզի միջոցով։ Վերջին հարյուրամյակում CO2-ի և մյուս ջերմոցային գազերի բաղադրությունն օդում աննախադեպ աճել է և դարձել մեծամասշտաբ կլիմայական փոփոխությունների պատճառ։ Իսկ էներգետիկայի և ծանր արդյունաբերության հսկայածավալ աճի հետևանքով փոխվում է ոչ միայն օդի բաղադրությունը, այլև մթնոլորտում կուտակվում են նաև պինդ գոյացություններ՝ փոշի, մուր և այլն, որոնք դառնում են ծխամշուշների (սմոգ) և նման այլ երևույթների առաջացման պատճառ։ Օդի վրա վնասակար ազդեցություն են թողնում նաև տրանսպորտային միջոցների արտանետումները։ Օդում կարող են հայտնվել նաև տարբեր միկրոօրգանիզմներ ևս, այդ թվում՝ ախտածին, և վարակի պատճառ դառնալ։
 
Մթնոլորտում իներտ գազերը հայտնվել են Երկրի հրաբխային գործունեության հետևանքով, իսկ CO2CO<sub>2</sub>-ը՝ օրգանական վառելիքի այրման և լուսասինթեզի միջոցով։ Վերջին հարյուրամյակում CO2CO<sub>2</sub>-ի և մյուս ջերմոցային գազերի բաղադրությունն օդում աննախադեպ աճել է և դարձել մեծամասշտաբ կլիմայական փոփոխությունների պատճառ։ Իսկ էներգետիկայի և ծանր արդյունաբերության հսկայածավալ աճի հետևանքով փոխվում է ոչ միայն օդի բաղադրությունը, այլև մթնոլորտում կուտակվում են նաև պինդ գոյացություններ՝ փոշի, մուր և այլն, որոնք դառնում են ծխամշուշների (սմոգ) և նման այլ երևույթների առաջացման պատճառ։ Օդի վրա վնասակար ազդեցություն են թողնում նաև տրանսպորտային միջոցների արտանետումները։ Օդում կարող են հայտնվել նաև տարբեր միկրոօրգանիզմներ ևս, այդ թվում՝ ախտածին, և վարակի պատճառ դառնալ։
 
Օդի վրա վնասակար ազդեցություն են թողնում նաև տրանսպորտային միջոցների արտանետումները։ Օդում կարող են հայտնվել նաև տարբեր միկրոօրգանիզմներ ևս, այդ թվում՝ ախտածին, և վարակի պատճառ դառնալ։
 
Մթնոլորտային օդում մշտապես կան ջրային գոլորշիներ, որոնց միջին պարունակությունը կոչվում է օդի խոնավություն։ Բարձր խոնավության դեպքում դժվար տանելի են ինչպես շոգը, այնպես էլ ցուրտը։ Մարդու բնականոն ջերմընկալման համար կարևոր է նաև օդի շարժումը։ Շարժման առավել բարենպաստ արագությունը ձմռանը 0,15 մ/վ է, ամռանը՝ 0,2–02-0,3 մ/վ։
 
Փակ տարածությունների օդը կարող է որոշ վարակիչ հիվանդությունների, հատկապես՝ օդակաթիլային վարակների (գրիպ, դիֆթերիա, կարմրուկ, քութեշ, կապույտ հազ և այլն) տարածման պատճառ դառնալ։ Ուստի դրանք անհրաժեշտ է մշտապես օդափոխել։ 100 կմ բարձրություններում օդի բաղադրությունը գրեթե չի փոխվում։
 
== Ծանոթագրություններ ==
Երկրի մթնոլորտում առանձնացված են տարբեր շերտեր, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի օդի բաղադրության ու վիճակի իր առանձնահատկությունները։ 25–30 կմ բարձրություններում գտնվում է օզոնային շերտը, որը կենսական նշանակություն ունի, կլանում է Արեգակի՝ կյանքի համար վնասակար անդրամանուշակագույն ճառագայթների հիմնական մասը։
{{ծանցանկ}}
 
== Գրականություն ==
100 կմ բարձրություններում օդի բաղադրությունը գրեթե չի փոխվում։
# ''В. В. Парин, Ф. П. Космолинский, Б. А. Душков'' «Космическая биология и медицина» (издание 2-е, переработанное и дополненное), М.: «Просвещение», 1975, 223 стр.
# ''Н. В. Гусакова'' «Химия окружающей среды», Ростов-на-Дону: Феникс, 2004, 192 с ISBN 5-222-05386-5
# ''Соколов В. А.'' Геохимия природных газов, М., 1971;
# ''МакИвен М., Филлипс Л.'' Химия атмосферы, М., 1978;
# ''Уорк K., Уорнер С.'' Загрязнение воздуха. Источники и контроль, пер. с англ., М.. 1980;
# Мониторинг фонового загрязнения природных сред. в. 1, Л., 1982.
 
{{Երկրի մթնոլորտ}}

Նավարկման ցանկ