Սուր բրոնխիտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սուր բրոնխիտ
Bronchitis.jpg
A-ով ցույց է տրված թոքերի և բրոնխների տեղակայումը, B-ով առողջ բրոնխի խոշորացված պատկերն է, С-ով բրոնխի խոշորացված պատկերն է բրոնխիտի ժամանակ։
Հիվանդության ախտանշաններխորխարտադրությամբ ուղեկցվող հազ,սուլող շնչառություն,շնչառության տևողության կարճացում, տենդ, կրծքավանդակում անհարմարության զգացում։
Բժշկական մասնագիտությունթոքաբանություն
ՀՄԴ-9466
ՀՄԴ-10J20 և J21
Բուժումպարացետամոլ, ՈՍՀԲԴ
Acute bronchitis Վիքիպահեստում

Սուր բրոնխիտ, արագ զարգացող ընթացքով բրոնխների բորբոքային հիվանդություն, որը հիմնականում ախտահարում է խոշոր և միջին տրամաչափի բրոնխները[1][2]: Ամենահաճախակի հանդիպող ախտանիշը խորխարտադրությամբ ուղեկցվող հազն է[2]։ Մյուս ախտանիշներից հանդիպում են՝ հևոց, տենդ և անհարմարություն կրծքավանդակում[1]։ Հիվանդությունը կարող է տևել մինչև վեց շաբաթ[1]։ Ախտանշաները տևում են մոտավորապես երեք շաբաթ, որոշները մինչև վեց, իսկ հազը կարող է տևել ավելի երկար[1][2]։

Մոտավորապես 90% դեպքերում հիվանդության պատճառը վիրուսային վարակն է[2]։ Վիրուսը փոխանցվում է օդակաթիլային ճանապարհով՝ հիվանդի հետ շփման արդյունքում[1]։ Ռիսկի գործոններից են ծխախոտի ծուխը, փոշին և աղտոտված օդը[1]։ Որոշ դեպքերում պատճառ կարող են հանդիսանալ կապույտ հազի և միկոպլազմային թոքաբորբի հարուցիչները[2][3]։ Ախտորոշումը հիմնված է հիվանդի ունեցած գանգատների ու ախտանշանների վրա։ Խորխի գույնով չենք կարող ախտորոշել հիվանդության վիրուսային կամ բակտերիալ ծագումը[2]։ Կարիք չկա որոշել հիվանդության հիմքում ընկած հարուցիչը, քանի որ դա ազդեցություն չի թողնում բուժման ընթացքի վրա[2]։ Նույն ախտանշանները հանդիպում են նաև բրոնխային ասթմայի, թոքաբորբի, բրոնխոէկտազի, բրոնխիոլիտի և ԹՔՕՀ-ի ժամանակ[2][4]։ Կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտությամբ նշված հիվանդություններից կարող ենք տարբերակել միայն թոքաբորբը[2]։

Կանխարգելման նպատակով պետք է հրաժարվել ծխելուց և խուսափել բրոնխները գրգռող ցանկացած գործոնից[5]։ Ձեռքերի հաճախակի լվանալը և գրիպի վիրուսի դեմ պատվաստումները նույնպես ունեն կանխարգելիչ ազդեցություն[5][6]։ Սուր բրոնխիտի բուժման հիմնական դեղամիջոցներն են պարացետամոլը (ացետամինոֆեն) և ՈՍՀԲԴ՝ որպես ջերմիջեցնողներ[7][8]։ Կարևորվում է նաև հանգիստը։ Հակահազային դեղամիջոցները արդյունավետ են, բայց խորհուրդ չի տրվում կիրառել մինչև վեց տարեկան երեխաների դեպքում[2][9]։ Սալբուտամոլը արդյունավետ չի այն դեպքում, երբ առկա է սուր հազ, որը չի ուղեկցվում բրոնխի լուսանցքի նեղացմամբ[10]։ Շատ քիչ դեպքերում այն կարող է արդյունավետ լինել բրոնխների նեղացումով պայմանավորված հևոցի ժամանակ, բայց որպես կողմնակի էֆեկտ կարող է առաջացնել նյարդային վիճակ, ձեռքերի դող և ցնցումներ[2][10]։ Հակաբիոտիկներ հիմնականում չեն օգտագործվում, բացառությամբ այն դեպքի, երբ սուր բրոնխիտը կապույտ հազի դրսևորում է[2][11]։ Ապացուցված է, որ բուժիչ ազդեցություն ունեն նաև մեղրը և պելարգոնիումը[2]։

Սուր բրոնխիտը ամենահաճախ հանդիպող հիվանդություններից է[7][12]։ Մեծահասակների առնվազն 5%-ի և երեխաների 6%-ի մոտ տարին առնվազն մեկ անգամ լինում է հիվանդության դրսևորում[13][14]։ Այն ավելի հաճախ հանդիպում է ձմռան ամիսներին։ Ամեն տարի ավելի քան 10 միլիոն մարդ ԱՄՆ-ում այցելում է բժշկի սուր բրոնխիտի գանգատներով, որոնցից 70%-ը չհիմնավորված հակաբիոտիկների կիրառումից հետո միայն[7]։ Ներկայումս աշխատանքներ են տարվում նվազեցնել հակաբիոտիկների չհիմնավորված կիրառումը սուր բրոնխիտի ժամանակ[12]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր բրոնխիտը արտահայտվում է արտադրողական հազով, շնչառության կարճացումով (դիսպնոե) և հևոցով։ Կարող է լինել նաև ցավեր կրծքավանդակում, տենդ, հոգնածություն և անհարմարության զգացում։ Ադենովիրուսով հարուցված բրոնխիտի դեպքում կարող են դիտվել նաև համակարգային և ստամոքսաղիքային այլ ախտանշաններ։ Հազը կարող է տևել 3 շաբաթ, որոշ դեպքերում բավական երկար և շարունակվել անգամ մյուս գանգատների վերացումից հետո։

Պատճառագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր բրոնխիտը հիմնականում հարուցվում է վիրուսներով։ Դրանցից են՝ ռինովիրուսը, շնչառական սինցիտիալ վիրուսը, ինֆլուենզան և այլն։ Բակտերիաները հազվադեպ կարող են դառնալ սուր բրոնխիտի զարգացման պատճառ։ Հարուցվում է թոքաբորբային միկոպլազմայով, թոքաբորբային խլամիդոֆիլիայով, կապույտ հազի հարուցիչով, թոքաբորբային ստրեպտոկոկով և հեմոֆիլային ցուպիկով[15]։

  • Շնչուղիների գրգռումը տարբեր գործոններով հանգեցնում է բորբոքման և հյուսվածքի նեյտրոֆիլներով ներսփռման։
  • Նեյտրոֆիլների կողմից արտադրվող նյութերը պատճառ են դառնում գերլորձարտադրության։
  • Մանր շնչուղիներում պրիզմայաձև բջիջների քանակի ավելացումը կարող է խորացնել խցանումը։ Սա շատ բնորոշ է քրոնիկ բրոնխիտին։
  • Թեև վարակները քրոնիկական բրոնխիտի զարգացման պատճառը չեն հանդիսանում, բայց նպաստում են հիվանդության ընթացքին։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարարմատային նկարի արտահայտվածություն, որը դիտվում է վիրուսային բրոնխիտի ժամանակ։

Ֆիզիկալ հետազոտությունները կարող են ցույց տալ թուլացած վեզիկուլյար շնչառություն, սուլոց և երկարացած արտաշնչում։ Բժիշկների մեծ մասը հիմնվում է չոր կամ թաց հազի առկայության վրա՝ որպես սուր բրոնխիտի հիմնական ախտանիշ։

Երբ հիվանդի մոտ առկա է հազ և շնչառության կարճացում, հիմնական հետազոտությունները, որոնք կատարվում են ախտորորշման նպատակով հետևյալն են․

  • Կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն, որը հնարավորություն է տալիս բացառել թոքաբորբը, որին բնորոշ գանգատներն են տենդը, սրտի զարկերի հաճախության արագացում, շնչառության հաճախության արագացում և տարիքը[13]։
  • Խորխի հետազոտությունը ցույց է տալիս նեյտրոֆիլային գրանուլոցիտներով ներսփռանք (բորբոքումով պայմանավորված), իսկ բակտերիալ հետազոտության արդյունքում կարող են հայտնաբերվել ախտածին միկրոօրգանիզմներ, ինչպիսիք են ստրեպտոկոկերի մի քանի տարատեսակները։
  • Արյան հետազոտման արդյունքում կարող ենք տարբերակել բորբոքային պրոցեսը լեյկոցիտների բարձր քանակությամբ և с-ռեակտիվ սպիտակուցի քանակության ավելացումով արյան մեջ։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխարգելման համար պետք է խուսափել շնչուղիները գրգռող ցանկացած գործոնից, չծխել և վարակից խուսափելու նպատակով հաճախակի լվանալ ձեռքերը[5]։ Կա վարկած, որ հեմոֆիլային ցուպիկի դեմ պատվաստումը կանխում է բրոնխիտի զարգացումը[16]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

մեծ մասամբ հիվանդությունը գնում է ինքնուրույն ապաքինման։ Օգտագործվող դեղամիջոցը օգնում է վերացնել առկա ախտանիշները[17]։ Խորհուրդ է տրվում պահպանել հանգիստ և օգտագործել պատշաճ քանակությամբ հեղուկ։

Հակաբիոտիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաստատված չէ, արդյոք հակաբիոտիկների օգտագործումը լիարժեք բուժում է սուր բրոնխիտը, թե ոչ[11]։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ հակաբիոտիկները նվազեցնում են հազը միջինը 12ժամ (ընդհանուր միջինը 14-28 օր): Հակաբիոտիկների կողմնակի էֆեկտներն են՝ սրտխառնոցը, փորլուծությունը։ Կարող է ձևավորվել հակաբիոտիկի նկատմամբ կայունություն, որը կտանի բուժման անարդյունավետության։

Հրաժարվել ծխելուց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրոնխիտը ավելի արագ բուժելու համար ծխողները պետք է լիարժեք հրաժարվեն ծխելուց։

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր բրոնխիտը հիմնականում տևում է մի քանի օրից մինչև մի քանի շաբաթ[18]։ Կարող է ուղեկցել մրսածությանը կամ գրիպին, ինչպես նաև հանդես գալ ինքնուրույն։ Բրոնխիտը հիմնականում սկսվում է չոր հազով, հիվանդներն արթնանում են գիշերային մղձավանջներից։ Մի քանի օրից այն վերածվում է թաց և արտադրողական հազի, որը կարող է ուղեկցվել տենդով, հոգնածությամբ և գլխացավով։ Տենդը, հոգնածությունը և անհարմարությունը տևում են ընդամենը մի քանի օր, բայց թաց հազը կարող է տևել ավելի երկար։

Եթե հազը տևում է մեկ ամսից ավելի, բժիշկը կարող է տալ քիթ-կոկորդ-ականջաբանի ուղեգիր, որպեսզի հասկանա բրոնխիտից բացի, կա արդյոք գրգռում առաջացնող այլ պատճառ։ Մի քանի ամիս շարունակ բրոնխների բորբոքման առկայության դեպքում որոշ հիվանդների շրջանում հավանական է ասթմատիկ վիճակի զարգացումը։

Բացի այդ, եթե առաջին անգամ դիտվում է հազ՝ թեթևակի արյամբ ուղեկցվող խորխարտադրությամբ, անհրաժեշտ է շտապ դիմել բժշկի, քանի որ արյունային արտադրության պատճառը կարող են լինել այնպիսի վտանգավոր հիվանդություններ, ինչպիսիք են տուբերկուլյոզը կամ թոքի քաղցկեղը։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր բրոնխիտը ամենահաճախ հանդիպող հիվանդություններից է[7][12]։ Մեծահասակների առնվազն 5%-ի և երեխաների 6%-ի մոտ տարին առնվազն մեկ անգամ լինում է հիվանդության դրսևորում[13][14]։ Այն առավել հաճախ հանդիպում է ձմռանը[13]։

2011 թվականին մեկ տարեկանից ցածր երեխաների շրջանում շտապ-օգնությամբ հիվանդանոց գնալու ամենահաճախակի պատճառը եղել է սուր բրոնխիտը[19]։

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 «What Is Bronchitis?»։ August 4, 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2015-ին։ Վերցված է 1 April 2015 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 Albert RH (1 December 2010)։ «Diagnosis and treatment of acute bronchitis.»։ American Family Physician 82 (11): 1345–50։ PMID 21121518 
  3. «What Causes Bronchitis?»։ August 4, 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2015-ին։ Վերցված է 1 April 2015 
  4. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Wen20062 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  5. 5,0 5,1 5,2 «How Can Bronchitis Be Prevented?»։ August 4, 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2015-ին։ Վերցված է 1 April 2015 
  6. Singh Anumeha, Zahn Elise (2018)։ Acute Bronchitis։ StatPearls Publishing։ Վերցված է 23 January 2019 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Tackett KL, Atkins A (December 2012)։ «Evidence-based acute bronchitis therapy.»։ Journal of Pharmacy Practice 25 (6): 586–90։ PMID 23076965։ doi:10.1177/0897190012460826 
  8. «How Is Bronchitis Treated?»։ August 4, 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 2 April 2015-ին։ Վերցված է 1 April 2015 
  9. Smith SM, Schroeder K, Fahey T (24 November 2014)։ «Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 11 (11): CD001831։ PMID 25420096։ doi:10.1002/14651858.CD001831.pub5 
  10. 10,0 10,1 Becker Lorne A., Hom Jeffrey, Villasis-Keever Miguel, van der Wouden Johannes C. (2015-09-03)։ «Beta2-agonists for acute cough or a clinical diagnosis of acute bronchitis»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (9): CD001726։ ISSN 1469-493X։ PMID 26333656։ doi:10.1002/14651858.CD001726.pub5 
  11. 11,0 11,1 Smith SM, Fahey T, Smucny J, Becker LA (19 Jun 2017)։ «Antibiotics for acute bronchitis.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 6: CD000245։ PMID 28626858։ doi:10.1002/14651858.CD000245.pub4 
  12. 12,0 12,1 12,2 Braman SS (January 2006)։ «Chronic cough due to acute bronchitis: ACCP evidence-based clinical practice guidelines.»։ Chest 129 (1 Suppl): 95S–103S։ PMID 16428698։ doi:10.1378/chest.129.1_suppl.95S 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Wenzel RP, Fowler AA 3rd (16 November 2006)։ «Clinical practice. Acute bronchitis.»։ The New England Journal of Medicine 355 (20): 2125–30։ PMID 17108344։ doi:10.1056/nejmcp061493 
  14. 14,0 14,1 Fleming DM, Elliot AJ (March 2007)։ «The management of acute bronchitis in children.»։ Expert Opinion on Pharmacotherapy 8 (4): 415–26։ PMID 17309336։ doi:10.1517/14656566.8.4.415 
  15. Chang Anne B., Upham John W., Masters I. Brent, Redding Gregory R., Gibson Peter G., Marchant Julie M., Grimwood Keith (March 2016)։ «Protracted bacterial bronchitis: The last decade and the road ahead»։ Pediatric Pulmonology 51 (3): 225–242։ ISSN 1099-0496։ PMID 26636654։ doi:10.1002/ppul.23351 
  16. Teo Edward, House Hugh, Lockhart Kathleen, Purchuri Sai Navya, Pushparajah Jennifer, Cripps Allan W, van Driel Mieke L (2014)։ «Haemophilus influenzae oral vaccination for preventing acute exacerbations of chronic bronchitis and chronic obstructive pulmonary disease»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews (9): CD010010։ PMID 10796676։ doi:10.1002/14651858.CD010010.pub2 
  17. «Diagnosing and treating acute bronchitis»։ American Lung Association։ Վերցված է 24 January 2019 
  18. «Bronchitis»։ Mayo Foundation for Medical Education and Research։ 2007-04-20։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-03-25-ին։ Վերցված է 2008-05-30 
  19. Weiss A.J., Wier L.M., Stocks C., Blanchard J. (June 2014)։ «Overview of Emergency Department Visits in the United States, 2011»։ HCUP Statistical Brief #174։ Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-08-03-ին 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Acute Bronchitis FamilyDoctor.org (Ընտանեկան բժիշկների ամերիկյան ասոցիացիա)