Սումատրական ռնգեղջյուր
| Սումատրական ռնգեղջյուր | |
Սումատրական ռնգեղջյուր | |
| Դասակարգում | |
| Թագավորություն | Կենդանիներ (Animalia) |
| Տիպ/Բաժին | Քորդավորներ (Chordata) |
| Ենթատիպ | Ողնաշարավորներ (Vertebrata) |
| Դաս | Կաթնասուն (Mammalia) |
| Կարգ | Միասմբակավորներ (Perissodactyla) |
| Ընտանիք | Ռնգեղջյուր (Rhinocerotidae) |
| Ցեղ | Dicerorhinus |
| Տեսակ | Սումատրական ռնգեղջյուր (D. sumatrensis) |
| Միջազգային անվանում | |
| Dicerorhinus sumatrensis | |
| Տարածվածություն և պահպանություն | |
| Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝ Կրիտիկական վիճակում գտնվող Տաքսոնի տարածվածությունը | |
Սումատրական ռնգեղջյուր (Dicerorhinus sumatrensis), հայտնի է նաև որպես սումատրական ռնգեղջյուր, բրդոտ ռնգեղջյուր կամ ասիական երկեղջյուր ռնգեղջյուր, ռնգեղջյուրների ընտանիքի հազվագյուտ ներկայացուցիչ և ռնգեղջյուրի հինգ ժամանակակից տեսակներից մեկը․ Dicerorhinus ցեղի միակ ժամանակակից տեսակը։ Սա ռնգեղջյուրների ամենափոքր տեսակն է, թեև խոշոր կաթնասուն է. մարմնի բարձրությունը ուսերի հատվածում կազմում է 112–145 սմ, գլխի և մարմնի ընդհանուր երկարությունը՝ 2,36–3,18 մ, իսկ պոչինը՝ 35–70 սմ։ Քաշը, ըստ տվյալների, տատանվում է 500–1,000 կգ-ի (1,100–2,200 ֆունտ) սահմաններում՝ կազմելով միջինում 700–800 կգ (1,540–1,760 ֆունտ)։ Աֆրիկյան երկու տեսակների նման, այն ունի երկու եղջյուր․ ավելի մեծը քթային եղջյուրն է (սովորաբար 15–25 սմ է (5․9–9․8 դյույմ)), իսկ մյուս եղջյուրը սովորաբար ելունդ է հիշեցնում։ Կարմրավուն-շագանակագույն մազածածկույթը ծածկում է Սումատրայի ռնգեղջյուրի մարմնի մեծ մասը։ Սումատրական ռնգեղջյուրը մի ժամանակ բնակվել է Հնդկաստանի, Բութանի, Բանգլադեշի, Մյանմայի, Լաոսի, Թաիլանդի, Մալայզիայի, Ինդոնեզիայի և Չինաստանի հարավ-արևմուտքի, մասնավորապես՝ Սըչուանի ճահիճներում, անձրևային և ամպային անտառներում[1][2]։ Այժմ այն կրիտիկական վիճակում է, անազատության մեջ կա ընդամենը հինգ խոշոր պոպուլյացիա՝ չորսը Սումատրա կղզում և մեկը Բորնեոյում՝ ընդհանուր հաշվարկված 80-ից պակաս չափահաս առանձնյակների պոպուլյացիայով[3][4][5]։ Տեսակը վերացել է Մալայզիայում 2019 թվականին, երբ համապատասխանաբար մայիսին և նոյեմբերին սատկեցին վերջին հայտնի արուն և էգը, իսկ սումատրական պոպուլյացիաներից մեկը կարող է արդեն իսկ ոչնչացված լինել։ 2015 թվականին հետազոտողները հայտարարեցին, որ բորնեոյան ռնգեղջյուրը վերացել է Բորնեոյի հյուսիսային մասում՝ Մալայզիայի Սաբահ նահանգում[6]։ 2016 թվականի սկզբին փոքրիկ պոպուլյացիա է հայտնաբերվել Արևելյան Կալիմանտանում[7][8]։ Սումատրական ռնգեղջյուրը հիմնականում մենակյաց կենդանի է, բացառությամբ զուգավորման և ձագերին մեծացնելու շրջանների։ Այն ռնգեղջյուրների ամենաձայնեղ տեսակն է, որը հաղորդակցվում է նաև ոտքերով հողը նշելով, թփերը որոշակի նախշերով ոլորելով և կղանք թողնելով։ Այս տեսակը շատ ավելի լավ է ուսումնասիրված, քան նմանապես առանձնացված ճավայական ռնգեղջյուրը, մասամբ այն ծրագրի պատճառով, որը 40 սումատրական ռնգեղջյուր տեղափոխեց անազատության մեջ՝ տեսակը պահպանելու նպատակով։ Գրեթե չկային տեղեկություններ այն ընթացակարգերի մասին, որոնք կօգնեին անազատության մեջ (ex situ) բուծմանը։ Թեև մի շարք ռնգեղջյուրներ սատկեցին տարբեր վայրեր հասնելուն պես, և շուրջ 20 տարի ոչ մի ձագ չծնվեց, այնուամենայնիվ բոլոր ռնգեղջյուրները դատապարտված էին կործանման իրենց շուտով հատվող անտառներում[9]։ Ինդոնեզիայի շրջակա միջավայրի նախարարությունը 2019 թվականի փետրվարին սկսեց սումատրական ռնգեղջյուրների պաշտոնական հաշվառումը, որը նախատեսվում էր ավարտել երեք տարվա ընթացքում[10]։
Տաքսոնոմիա և անվանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Առաջին փաստագրված սումատրական ռնգեղջյուրը սպանվել է 1793 թվականին Սումատրայի արևմտյան ափի մոտ գտնվող Ֆորտ Մարլբորոյից 16 km (9.9 mi) հեռավորության վրա։ Կենդանու նկարները և գրավոր նկարագրությունը ուղարկվել են բնագետ Ջոզեֆ Բենքսին, որն այդ ժամանակ Լոնդոնի թագավորական ընկերության նախագահն էր, ով էլ նույն թվականին հոդված հրապարակեց այդ նմուշի մասին[11]։ 1814 թվականին տեսակին գիտական անվանում է տրվել Յոհան Ֆիշեր ֆոն Վալդհայմի կողմից[12][13]։ sumatrensis տեսակային ածականը նշանակում է «սումատրական»՝ Ինդոնեզիայի այն կղզու անունով, որտեղ առաջին անգամ հայտնաբերվել են ռնգեղջյուրները[14]։ Կառլ Լիննեյը սկզբնապես բոլոր ռնգեղջյուրներին դասակարգել էր Rhinoceros ցեղի մեջ, հետևաբար, տեսակը սկզբնապես նույնականացվել էր որպես Rhinoceros sumatrensis կամ sumatranus[15]։ Ջոշուա Բրուքսը երկու եղջյուր ունեցող սումատրական ռնգեղջյուրին համարեց առանձին ցեղ մեկեղջյուր Rhinoceros-ից և 1828 թվականին նրան տվեց Didermocerus անվանումը։ Կոնստանտին Վիլհելմ Լամբերտ Գլոգերը 1841 թվականին առաջարկեց Dicerorhinus անվանումը։ 1868 թվականին Ջոն Էդվարդ Գրեյը առաջարկեց Ceratorhinus անվանումը։ Սովորաբար օգտագործվում էր ամենահին անվանումը, սակայն Կենդանաբանական նոմենկլատուրայի միջազգային հանձնաժողովի 1977 թվականի որոշմամբ որպես ցեղի ճշգրիտ անվանում սահմանվեց Dicerorhinus-ը[16][17]։ Dicerorhinus անվանումը ծագում է հունարեն di (δι , որը նշանակում է «երկու»), cero (κέρας , որը նշանակում է «եղջյուր») և rhinos (ρινος , որը նշանակում է «քիթ») բառերից[18]։ Երեք ենթատեսակներն են․ D. s. sumatrensis, որը հայտնի է որպես արևմտյան սումատրական ռնգեղջյուր, որից մնացել է ընդամենը 75-ից 85 առանձնյակ, հիմնականում՝ Բուկիտ Բարիսան Սելատան և Կերինչի Սեբլատ, Գունունգ Լյոսեր ազգային պարկերում (Սումատրա), ինչպես նաև փոքր քանակությամբ Ուայ Կամբաս ազգային պարկում։ Այս ենթատեսակը Մալայզիայում վերացել է 2019 թվականին։ Այս ենթատեսակի դեմ հիմնական սպառնալիքներն են ապրելավայրերի կորուստը և որսագողությունը։ Չնչին գենետիկական տարբերություն է նկատվում արևմտյան սումատրական և բորնեոյան ռնգեղջյուրների միջև։ Մալայզիայի թերակղզու ռնգեղջյուրները մի ժամանակ հայտնի էին որպես D. s. niger, բայց հետագայում ճանաչվեցին որպես D.s. sumatrensis-ի սինոնիմ[16]։ Ներկայումս երեք արու և հինգ էգ ապրում են անազատության մեջ Ուայ Կամբասի Սումատրական ռնգեղջյուրների արգելավայրում, որոնցից ամենաերիտասարդ արուն բուծվել և ծնվել է այնտեղ 2012 թվականին[19]։ Մեկ այլ ձագ՝ էգ, ծնվել է արգելավայրում 2016 թվականի մայիսին[20]։ Արգելավայրի երկու արուները ծնվել են Սինսինատիի կենդանաբանական և բուսաբանական այգում[21]։ Երրորդ էգ ձագը ծնվել է 2022 թվականի մարտին։ D. s. harrissoni, որը հայտնի է որպես Բորնեոյի ռնգեղջյուր կամ արևելյան սումատրական ռնգեղջյուր, նախկինում տարածված էր ողջ Բորնեոյում․ այժմ, ըստ հաշվարկների, պահպանվել է ընդամենը մոտ 15 առանձնյակ[7]։ Հայտնի պոպուլյացիան ապրում է Արևելյան Կալիմանտանում, իսկ Սաբահում դրանք վերջերս են վերացել[22]։ Սարավակում գոյատևող կենդանիների մասին տեղեկությունները հաստատված չեն։ Այս ենթատեսակն անվանվել է ի պատիվ Թոմ Հարիսոնի, ով 1960-ականներին ակտիվորեն աշխատել է Բորնեոյի կենդանաբանության և ազգագրության ոլորտում[23]։ Բորնեոյան ենթատեսակն իր մարմնի չափսերով նկատելիորեն ավելի փոքր է, քան մյուս երկու ենթատեսակները[16]։ Անազատության մեջ գտնվող պոպուլյացիան բաղկացած էր մեկ արուից և երկու էգից Սաբահի Բորնեոյի ռնգեղջյուրների արգելավայրում․ արուն սատկեց 2019 թվականին, իսկ էգերը սատկեցին համապատասխանաբար 2017 և 2019 թվականներին[24][25]։ D. s. lasiotis, որը հայտնի է որպես հյուսիսային սումատրական ռնգեղջյուր կամ Չիտագոնգյան ռնգեղջյուր, որն անցյալում շրջում էր Հնդկաստանում և Բանգլադեշում, այդ երկրներում հայտարարվել է անհետացած։ Չհաստատված տվյալները ենթադրում են, որ փոքր պոպուլյացիա դեռ կարող է գոյատևել Մյանմայում, սակայն այդ երկրում քաղաքական իրավիճակը թույլ չի տալիս ստուգումներ անցկացնել։ Lasiotis անվանումը ծագում է հունարեն «մազոտ ականջներ» բառից։ Հետագա ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ նրանց ականջների մազերը ավելի երկար չէին, քան մյուս սումատրական ռնգեղջյուրներինը, սակայն D. s. lasiotis-ը մնաց որպես ենթատեսակ, քանի որ այն զգալիորեն ավելի մեծ էր, քան մյուս ենթատեսակները[16]։
Էվոլյուցիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ռնգեղջյուրների նախնիներն առաջին անգամ առանձնացել են այլ միասմբակավորներից վաղ էոցենում։ Միտոքոնդրիումային ԴՆԹ-ի համեմատությունը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից ռնգեղջյուրների նախնիները բաժանվել են ձիազգիների նախնիներից մոտ 50 միլիոն տարի առաջ[26][27]։ Ժամանակակից Rhinocerotidae ընտանիքն առաջին անգամ հայտնվել է ուշ էոցենում Եվրասիայում, և ժամանակակից ռնգեղջյուրների տեսակների նախնիները տարածվել են Ասիայից՝ սկսած միոցենից[28]։ Թեև ռնգեղջյուրների ժամանակակից տեսակների փոխհարաբերությունները միմյանց հետ երկար ժամանակ վիճելի են եղել, ժամանակակից գենետիկական ապացույցները ցույց են տվել, որ սումատրական ռնգեղջյուրն ավելի սերտ ազգակցական կապ ունի ասիական մեկեղջյուր ռնգեղջյուրների (հնդկական ռնգեղջյուր և ճավայական ռնգեղջյուր) հետ, որոնք պատկանում են Rhinoceros ցեղին, քան աֆրիկյան ռնգեղջյուրների ապրող տեսակների հետ․ ընդ որում, ըստ հաշվարկների, Rhinoceros-ի և Dicerorhinus-ի միջև բաժանումը տեղի է ունեցել մոտ 14,8 միլիոն տարի առաջ՝ Dicerorhinus-ի ու Rhinoceros-ի և աֆրիկյան ռնգեղջյուրների նախնիների միջև բաժանումից կարճ ժամանակ անց, որը տեղի է ունեցել մոտ 15,6 միլիոն տարի առաջ[29]։ Մորֆոլոգիական և գենետիկական ապացույցների հիման վրա ենթադրվում է, որ սումատրական ռնգեղջյուրը սերտորեն ազգակից է անհետացած բրդոտ ռնգեղջյուրին (Coelodonta antiquitatis) և Stephanorhinus-ին, որոնց վերջին ընդհանուր նախնիների բաժանումը, ըստ հաշվարկների, տեղի է ունեցել մոտ 9,5 միլիոն տարի առաջ[29][30]։ Բրդոտ ռնգեղջյուրը, որն այդպես է անվանվել սումատրական ռնգեղջյուրի հետ կիսող մազածածկույթի համար, առաջին անգամ հայտնվել է Չինաստանում․ ուշ պլեյստոցենում այն տարածված էր Եվրասիական մայրցամաքում՝ Կորեայից մինչև Իսպանիա։ Բրդոտ ռնգեղջյուրը գոյատևեց մինչև իր անհետացումը վերջին սառցե դարաշրջանի ավարտին՝ մոտ 14,000 տարի առաջ[31]։ Stephanorhinus տեսակները լավ հայտնի են Եվրոպայում ուշ պլիոցենից մինչև պլեյստոցեն, իսկ Չինաստանում՝ պլեյստոցենից․ երկու տեսակներ՝ Stephanorhinus kirchbergensis-ը և Stephanorhinus hemitoechus-ը, գոյատևել են մինչև վերջին սառցադաշտային շրջանը՝ առնվազն մինչև 40,000 տարի առաջ, իսկ հնարավոր է՝ ավելի ուշ[30]։ Թեև պատմականորեն բազում բրածո տեսակներ վերագրվել են Dicerorhinus[32]-ին, այսօր միայն երկու բրածո տեսակներ են վստահորեն դասվում այդ ցեղին։ Դրանք ներառում են Dicerorhinus fusuiensis-ը Հարավային Չինաստանի վաղ պլեյստոցենից և Dicerorhinus gwebinensis-ը Մյանմայի պլիոցեն-վաղ պլեյստոցենից[30]։ Ժամանակակից սումատրական ռնգեղջյուրի բրածոները հայտնի են վաղ պլեյստոցենից ի վեր[33]։
Մարկովյան շղթայի Մոնտե Կառլո կոալեսցենտային զույգերով հաջորդական վերլուծությունը (PSMC), որն իրականացվել է սումատրայական նմուշի ամբողջական կորիզային գենոմի վրա, ցույց է տվել պոպուլյացիայի թվաքանակի ուժեղ տատանումներ. ընդհանուր առմամբ նկատվել է նվազման միտում Միջինից ուշ պլեյստոցենի ընթացքում՝ 950 000 տարի առաջ պոպուլյացիայի արդյունավետ թվաքանակի գնահատված առավելագույն 57 800 առանձնյակով, որը հոլոցենի սկզբում նվազել է մինչև մոտ 500–1 300 առանձնյակ, Էլմյան միջսառցադաշտային շրջանում փոքր-ինչ վերականգնումով[34]։ Սա, հավանաբար, պայմանավորված էր կլիմայի փոփոխությամբ, որը սահմանափակում էր ռնգեղջյուրների համար հարմար ապրելավայրերը՝ առաջացնելով պոպուլյացիայի խիստ տատանումներ, ինչպես նաև պոպուլյացիայի ֆրագմենտացիա՝ Սունդալենդի ջրասուզման պատճառով[34]։ Մարդու կողմից առաջացրած ապրելավայրերի փոփոխությունը և որսը նույնպես կարող էին դեր խաղալ ուշ պլեյստոցենում[34]։ Հետագայում ուսումնասիրությունը քննադատության ենթարկվեց մայրցամաքային բնաջնջված պոպուլյացիաների ԴՆԹ-ն չներառելու համար, որը ամբողջական պատկերացում կտար[35]։ Տեսակի ամբողջ արեալից վերցված բազմաթիվ առանձնյակների ամբողջական միտոքոնդրիումային գենոմների բայեսյան սքայլայն գրաֆիկը (Bayesian skyline plot) ցույց տվեց, որ պոպուլյացիան համեմատաբար կայուն է եղել՝ վերջին 400 000 տարվա ընթացքում 40 000 առանձնյակ արդյունավետ պոպուլյացիայի թվաքանակով, իսկ կտրուկ նվազումը սկսվել է մոտ 25 000 տարի առաջ[36]։ Կլադոգրամ, որը ցույց է տալիս ժամանակակից և ուշ պլեյստոցենի ռնգեղջյուրների տեսակների (առանց Stephanorhinus hemitoechus-ի) փոխհարաբերությունները՝ հիմնված ամբողջական կորիզային գենոմների վրա (ըստ Լիուի և այլոց, 2021)[29]։
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Նկարագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Հասուն սումատրանյան ռնգեղջյուրի բարձրությունը ուսերի մասում մոտ 112–145 սմ (3․67–4․76 ֆուտ է, մարմնի երկարությունը՝ շուրջ 236–318 սմ (7․74–10․43 ֆուտ500–800 կգ (1,100–1,760 ֆունտ, իսկ քաշը՝ 500–800 kg (1,100–1,760 lb)[37][38], թեև կենդանաբանական այգիներում ամենախոշոր առանձնյակների քաշը հասել է մինչև 2,000 կգ (4,410 ֆունտ)[38]։ Աֆրիկյան երկու տեսակների նման, այն ունի երկու եղջյուր։ Ավելի մեծը քթային եղջյուրն է, որը սովորաբար ընդամենը 15–25 սմ (5․9–9․8 դյույմ) է, թեև արձանագրված ամենաերկար նմուշը շատ ավելի երկար էր՝ 81 սմ (32 դյույմ)[37]։ Հետևի եղջյուրը շատ ավելի փոքր է, սովորաբար 10 սմ (3․9 դյույմ)-ից պակաս, և հաճախ պարզապես ելունդի տեսք ունի։ Ավելի մեծ քթային եղջյուրը հայտնի է նաև որպես առջևի եղջյուր, իսկ ավելի փոքր հետևի եղջյուրը՝ ճակատային եղջյուր[38]։ Եղջյուրները մուգ մոխրագույն կամ սև գույնի են։ Արուներն ունեն ավելի մեծ եղջյուրներ, քան էգերը, թեև տեսակն այլ առումով աչքի չի ընկնում սեռական դիմորֆիզմով։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրն ապրում է մոտ 30–45 տարի անազատության մեջ, մինչդեռ անազատության մեջ արձանագրված ռեկորդային տևողությունը պատկանում է D. lasiotis էգին, որն ապրել է 32 տարի և 8 ամիս՝ սատկելով Լոնդոնի կենդանաբանական այգում 1900 թվականին[38]։ Մաշկի երկու հաստ ծալքեր շրջապատում են մարմինը առջևի ոտքերի հետևում և ետևի ոտքերից առաջ։ Ռնգեղջյուրն ունի մաշկի ավելի փոքր ծալք պարանոցի շուրջ։ Ինքնին մաշկը բարակ է՝ 10–16 մմ (0.39–0.63 դյույմ), և վայրի բնության մեջ ռնգեղջյուրը, կարծես, չունի ենթամաշկային ճարպ։ Մազածածկույթը կարող է տատանվել խիտից (ամենախիտ մազածածկույթը երիտասարդ ձագերի մոտ է) մինչև նոսր և սովորաբար կարմրավուն շագանակագույն է։ Վայրի բնության մեջ այս մազերը դժվար է նկատել, որովհետև ռնգեղջյուրները հաճախ ցեխով են պատված։ Անազատության մեջ, սակայն, մազերն աճում են և դառնում շատ ավելի ցանցառ, հավանաբար բուսականությանմիջով քայլելիս շփման բացակայության պատճառով։ Ռնգեղջյուրն ունի երկար մազերի փունջ ականջների շուրջ և խիտ մազափունջ պոչի ծայրին։ Ինչպես բոլոր ռնգեղջյուրները, նրանք ունեն շատ վատ տեսողություն։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը արագաշարժ է և ճարպիկ. այն հեշտությամբ բարձրանում է լեռները և հանգիստ հաղթահարում զառիթափ լանջերն ու գետափերը[14][37][38]։
Տարածվածություն և ապրելավայր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սումատրանյան ռնգեղջյուրի մնացորդներ են հայտնաբերվել Չինաստանի Չժեցյան, Հենան, Ֆուցզյան նահանգների նեոլիթյան հնավայրերում[39] և Տիբեթի լեռնաշխարհի հյուսիս-արևելքում[40]։ Չունցինից հայտնաբերված Rhinoceros sinensis-ի կանխածոների վերանայումը նույնպես բացահայտեց դրանց մեջ նախկինում սխալ ախտորոշված սումատրանյան ռնգեղջյուրի մնացորդներ՝ ապացուցելով, որ տեսակն արդեն առկա էր Հարավային Չինաստանում պլեյստոցենի ընթացքում[41]։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը հին և միջնադարյան Չինաստանում ամենատարածված տեսակն էր, որտեղ այն գոյակցում էր ավելի հազվադեպ զոնդյան ռնգեղջյուրի հետ։ Հարավարևելյան Ասիայում սումատրանյան ռնգեղջյուրն ապրում է ինչպես ցածրադիր, այնպես էլ լեռնային երկրորդային անձրևանտառներում, ճահիճներում և ամպամած անտառներում։ Այն բնակվում է ջրին մոտ գտնվող բլրոտ տարածքներում, հատկապես խիտ ենթանտառ ունեցող զառիթափ վերին հովիտներում։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը նախկինում բնակեցրել է հոծ տարածք մինչև հյուսիսում Մյանմա, արևելյան Հնդկաստան և Բանգլադեշ։ Չհաստատված հաղորդումները այն տեղադրում էին նաև Կամբոջայում, Լաոսում և Վիետնամում։ Բոլոր հայտնի ողջ մնացած կենդանիները հանդիպում են Սումատրա կղզում։ Բնապահպաններից ոմանք հույս ունեն, որ սումատրանյան ռնգեղջյուրները դեռ կարող են պահպանված լինել Բիրմայում (Մյանմա), թեև դա քիչ հավանական է համարվում։ Բիրմայում քաղաքական անկայունությունը խանգարել է հնարավոր ողջ մնացածների որևէ գնահատմանը կամ ուսումնասիրությանը[42]։ Հնդկաստանի սահմաններից մոլորված կենդանիների մասին վերջին հաղորդումները եղել են 1990-ականներին[43]։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը լայնորեն ցրված է իր արեալում, շատ ավելի, քան ասիական մյուս ռնգեղջյուրները, ինչը բնապահպանների համար դժվարացրել է տեսակի ներկայացուցիչների արդյունավետ պաշտպանությունը[42]։ Հայտնի է ընդամենը չորս տարածք, որտեղ հանդիպում է սումատրանյան ռնգեղջյուր՝ Բուկիտ Բարիսան Սելատան ազգային պարկ, Գունունգ Լյոսեր ազգային պարկ և Վայ Կամբաս ազգային պարկ Սումատրայում, ինչպես նաև Ինդոնեզական Բորնեոյում՝ Սամարինդայից արևմուտք[44]։ Կերինչի Սեբլատ ազգային պարկը՝ Սումատրայի ամենամեծ պարկը, 1980-ականներին գնահատվում էր շուրջ 500 ռնգեղջյուրների պոպուլյացիայով[45], սակայն որսագողության պատճառով այս պոպուլյացիան այժմ համարվում է բնաջնջված։ Մալայական թերակղզում որևէ կենդանու գոյատևումը չափազանց անհավանական է[46]։

Սումատրանյան ռնգեղջյուրների պոպուլյացիաների գենետիկական վերլուծությունը բացահայտել է երեք տարբեր գենետիկական գծեր[13]։ Սումատրայի և Մալայզիայի միջև ջրանցքը ռնգեղջյուրների համար այնքան էական արգելք չէր, որքան Բարիսան լեռները Սումատրայի ամբողջ երկայնքով, քանի որ Արևելյան Սումատրայի և Մալայական թերակղզու ռնգեղջյուրներն ավելի սերտորեն կապված են, քան Արևմտյան Սումատրայի լեռների մյուս կողմում գտնվող ռնգեղջյուրները։ Փաստորեն, Արևելյան Սումատրայի և Մալայզիայի ռնգեղջյուրները ցույց են տալիս այնքան փոքր գենետիկական տարբերություն, որ պոպուլյացիաները, հավանաբար, առանձնացված չեն եղել պլեյստոցենի ընթացքում, երբ ծովի մակարդակը շատ ավելի ցածր էր, և Սումատրան կազմում էր մայրցամաքի մաս։ Այնուամենայնիվ, Սումատրայի և Մալայզիայի երկու պոպուլյացիաներն էլ գենետիկորեն բավականին մոտ են, որպեսզի խաչասերումը խնդրահարույց չլինի։ Բորնեոյի ռնգեղջյուրները բավականաչափ տարբերվում են, որպեսզի պահպանման գենետիկայի մասնագետները խորհուրդ չտան նրանց գծերը խաչասերել մյուս պոպուլյացիաների հետ[13]։ Պահպանման գենետիկայի մասնագետները վերջերս սկսել են ուսումնասիրել այս պոպուլյացիաներում գենոֆոնդի բազմազանությունը՝ նույնականացնելով միկրոսատելիտային լոկուսները։ Նախնական թեստավորման արդյունքները ցույց են տվել սումատրանյան ռնգեղջյուրների պոպուլյացիաներում փոփոխականության մակարդակներ, որոնք համադրելի են ավելի քիչ վտանգված աֆրիկյան ռնգեղջյուրների պոպուլյացիայի հետ, սակայն սումատրանյան ռնգեղջյուրների գենետիկական բազմազանությունը շարունակական ուսումնասիրության ոլորտ է[47]։
Չնայած համարվում էր, որ ռնգեղջյուրները Կալիմանտանում բնաջնջվել են 1990-ականներից ի վեր, 2013 թվականի մարտին Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամը (WWF) հայտարարեց, որ թիմը, օրանգուտանների ակտիվությունը մոնիտորինգի ենթարկելիս, Արևմտյան Կուտայում (Արևելյան Կալիմանտան) հայտնաբերել է ռնգեղջյուրների մի քանի թարմ ոտնահետքեր, ցեխի փոսեր, ռնգեղջյուրների քսվելուց վնասված ծառերի հետքեր, ցեխի փոսերի պատերին ռնգեղջյուրների եղջյուրների հետքեր և փոքր ճյուղերի վրա ռնգեղջյուրների կծածների հետքեր։ Թիմը նաև պարզել է, որ ռնգեղջյուրները կերել են բույսերի ավելի քան 30 տեսակ[48]։ 2013 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի կողմից հրապարակվեցին տեսախցիկ-թակարդներով արված տեսանյութեր, որոնք ցույց էին տալիս սումատրանյան ռնգեղջյուրին Կալիմանտանի Կուտայ Բարատում։ Փորձագետները ենթադրում են, որ տեսանյութերում պատկերված են երկու տարբեր կենդանիներ, բայց վստահ չեն։ Ինդոնեզիայի անտառային տնտեսության նախարար Զուլկիֆլի Հասանը տեսանյութի ապացույցներն անվանել է «շատ կարևոր» և նշել Ինդոնեզիայի «ռնգեղջյուրների պոպուլյացիայի աճի տարեկան երեք տոկոս թիրախի» մասին[13][49]։ 2016 թվականի մարտի 22-ին WWF-ը հայտարարեց Կալիմանտանում ողջ սումատրանյան ռնգեղջյուր հայտնաբերելու մասին․ դա ավելի քան 40 տարվա ընթացքում առաջին շփումն էր։ Ռնգեղջյուրը, որը էգ էր, բռնվել և տեղափոխվել է մոտակա արգելոց՝ նրա գոյատևումն ապահովելու համար[50]։
Իմանը՝ Մալայզիայում հայտնի վերջին սումատրանյան ռնգեղջյուրը, սատկել է 2019 թվականի նոյեմբերին․ ցողունային բջիջների տեխնոլոգիան օգտագործվում է ռնգեղջյուրների պոպուլյացիան վերականգնելու և երկրում դրանց ոչնչացումը հետ շրջելու փորձերում[51]։ 2023 թվականի դրությամբ երկու ձագ է ծնվել Ինդոնեզիայի Վայ Կամբաս ազգային պարկի Սումատրանյան ռնգեղջյուրների արգելոցում[52]։
Վարքագիծ և էկոլոգիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սումատրանյան ռնգեղջյուրները մենակյաց էակներ են, բացառությամբ զուգավորումից առաջ զույգ կազմելու և ձագերին մեծացնելու շրջանի։ Առանձնյակներն ունեն անհատական տարածքներ․ արուների տարածքները հասնում են մինչև 50 կմ² (19 քառակուսի մղոն), մինչդեռ էգերի տարածքները 10–15 կմ² (3.9–5.8 քառակուսի մղոն) են[14]։ Էգերի տարածքները, կարծես, առանձնացված են միմյանցից, իսկ արուների տարածքները հաճախ համընկնում են։ Ոչ մի ապացույց չի նշում, որ սումատրանյան ռնգեղջյուրները պաշտպանում են իրենց տարածքները կռվելու միջոցով։ Իրենց տարածքի նշումը կատարվում է ոտքերով հողը քերելով, երիտասարդ ծառերը բնորոշ ձևերով ծռելով և կղանք թողնելով։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրն սովորաբար ամենաակտիվն է սնվելու ընթացքում՝ լուսաբացին և մայրամուտից անմիջապես հետո։ Օրվա ընթացքում նրանք թավալվում են ցեխաբաղնիքներում՝ հովանալու և հանգստանալու համար։ Անձրևային շրջանում նրանք տեղափոխվում են ավելի բարձրադիր վայրեր, իսկ ավելի զով ամիսներին վերադառնում են իրենց տարածքի ավելի ցածրադիր հատվածներ[14]։ Երբ ցեխի փոսեր չկան, ռնգեղջյուրը խորացնում է ջրբարանները իր ոտքերով և եղջյուրներով։ Թավալվելու վարքագիծն օգնում է ռնգեղջյուրին պահպանել մարմնի ջերմաստիճանը և պաշտպանել մաշկը էկտոպարազիտներից և այլ միջատներից։ Անազատության մեջ գտնվող առանձնյակները, զրկված լինելով պատշաճ թավալվելու հնարավորությունից, արագորեն ունեցել են մաշկի պատռվածքներ և բորբոքումներ, թարախակալումներ, աչքերի խնդիրներ, եղունգների բորբոքում և մազաթափություն, և ի վերջո սատկել են։ Թավալվելու վարքագծի 20-ամսյա ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նրանք ցանկացած պահի այցելում են ոչ ավելի, քան երեք ցեխաբաղնիք։ Կոնկրետ ցեխաբաղնիքն օգտագործելուց երկուսից 12 շաբաթ անց ռնգեղջյուրը լքում է այն։ Սովորաբար ռնգեղջյուրը թավալվում է կեսօրին մոտ՝ 2-3 ժամ շարունակ, նախքան սնունդ փնտրելու դուրս գալը։ Թեև կենդանաբանական այգիներում նկատվել է, որ սումատրանյան ռնգեղջյուրը թավալվում է օրական 45 րոպեից պակաս, վայրի կենդանիների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նրանք ցեխաբաղնիքներում անցկացնում են օրական 80–300 րոպե (միջինում 166 րոպե)[54]։

Սումատրանյան ռնգեղջյուրի էպիդեմիոլոգիան ուսումնասիրելու քիչ հնարավորություն է եղել։ Հաղորդվել է, որ 19-րդ դարում անազատության մեջ գտնվող կենդանիների մահվան պատճառ են դարձել տզերը և gyrostigma-ները[37]։ Հայտնի է նաև, որ ռնգեղջյուրը խոցելի է արյան սուրրա հիվանդության նկատմամբ, որը կարող է տարածվել մակաբույծ տրիպանոսոմներ կրող ձիաճանճերի միջոցով։ 2004 թվականին Սումատրանյան ռնգեղջյուրների պահպանման կենտրոնի բոլոր հինգ ռնգեղջյուրները սատկեցին 18 օրվա ընթացքում՝ այս հիվանդությամբ վարակվելուց հետո[55]։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը, մարդուց բացի, այլ հայտնի գիշատիչներ չունի։ Վագրերն ու վայրի շները կարող են սպանել ձագին, բայց ձագերը մնում են մայրերի կողքին, և նման սպանությունների հաճախականությունն անհայտ է։ Թեև ռնգեղջյուրի տարածքը համընկնում է ասիական փղերի և մալայան տապիրների տարածքի հետ, այս տեսակները, կարծես, չեն մրցակցում սննդի կամ ապրելավայրի համար։ Հայտնի է, որ ասիական փղերը (Elephas maximus) և սումատրանյան ռնգեղջյուրները նույնիսկ կիսում են արահետները, և ավելի փոքր բազմաթիվ տեսակներ, ինչպիսիք են եղնիկները, վարազները և վայրի շները, օգտագործում են ռնգեղջյուրների և փղերի ստեղծած արահետները[14][56]։
Սումատրանյան ռնգեղջյուրը պահպանում է երկու տեսակի արահետ իր ողջ տարածքում։ Հիմնական արահետները կօգտագործվեն ռնգեղջյուրների սերունդների կողմից՝ ռնգեղջյուրի տարածքի կարևոր շրջանների միջև տեղաշարժվելու համար, ինչպիսիք են աղահանքերի միջև կամ տարածքները բաժանող անհյուրընկալ տեղանքով անցնող միջանցքներում։ Սնման տարածքներում ռնգեղջյուրները կստեղծեն ավելի փոքր արահետներ, որոնք դեռևս ծածկված են բուսականությամբ, դեպի այն տարածքները, որոնք պարունակում են ռնգեղջյուրի կերած սնունդը։ Հայտնաբերվել են սումատրանյան ռնգեղջյուրի արահետներ, որոնք հատում են 1.5 m (4.9 ft)-ից ավելի խորություն և մոտ 50 m (160 ft) լայնություն ունեցող գետեր։ Հայտնի է, որ այս գետերի հոսանքները ուժեղ են, բայց ռնգեղջյուրը լավ լողորդ է[37][38]։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրի տարածքում գետերի մոտ ցեխաբաղնիքների հարաբերական բացակայությունը ցույց է տալիս, որ նրանք կարող են երբեմն լողանալ գետերում՝ թավալվելու փոխարեն[56]։
Սննդակարգ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սնվելու հիմնական գործընթացը տեղի է ունենում մթնշաղից անմիջապես առաջ և առավոտյան։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը տերևակեր է[57], որի սննդակարգը բաղկացած է երիտասարդ տնկիներից, տերևներից, ճյուղերից և ընձյուղներից[38]։ Ռնգեղջյուրները սովորաբար սպառում են օրական մինչև 50 kg (110 lb) սնունդ[14]։ Հիմնականում չափելով կղանքի նմուշները՝ հետազոտողները նույնականացրել են սումատրանյան ռնգեղջյուրի կողմից սպառվող ավելի քան 100 սննդատեսակներ։ Սննդակարգի ամենամեծ մասը կազմում են 1–6 սմ (0.39–2.36 դյույմ) բնի տրամագծով ծառերի տնկիները։ Ռնգեղջյուրը սովորաբար գետնին է տապալում այս տնկիները իր մարմնով՝ անցնելով տնկիի վրայով առանց դրա վրա կանգնելու, տերևները ուտելու համար։ Ռնգեղջյուրի սպառած բույսերի բազմաթիվ տեսակներ գոյություն ունեն միայն փոքր քանակությամբ, ինչը ցույց է տալիս, որ ռնգեղջյուրը հաճախ փոխում է իր սննդակարգը և սնվում տարբեր վայրերում[56]։ Ռնգեղջյուրի կերած ամենատարածված բույսերից են Իշակաթնուկազգիներ, Տրորողազգիներ և Մելաստոմազգիներ ընտանիքների բազմաթիվ տեսակներ։ Ամենատարածված տեսակը, որն ուտում է ռնգեղջյուրը, Eugenia-ն է[58]։
Սումատրանյան ռնգեղջյուրի բուսական սննդակարգը հարուստ է սննդային մանրաթելերով և միայն չափավոր է սպիտակուցների պարունակությամբ[59]։ Աղահանքերը շատ կարևոր են ռնգեղջյուրի սննդառության համար։ Այս աղահանքերը կարող են լինել փոքր տաք աղբյուրներ, աղի ջրի արտահոսքեր կամ ցեխային հրաբուխներ։ Աղահանքերը նաև ծառայում են կարևոր սոցիալական նպատակի ռնգեղջյուրների համար. արուները այցելում են աղահանքեր՝ էստրուսի մեջ գտնվող էգերի հոտը առնելու համար։ Սակայն որոշ սումատրանյան ռնգեղջյուրներ ապրում են տարածքներում, որտեղ աղահանքերը հեշտությամբ հասանելի չեն, կամ չի նկատվել, որ ռնգեղջյուրները օգտագործում են դրանք։ Այս ռնգեղջյուրները կարող են ստանալ իրենց անհրաժեշտ հանքային պահանջները հանքանյութերով հարուստ բույսեր սպառելու միջոցով[56][58]։
Հաղորդակցություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սումատրանյան ռնգեղջյուրը ռնգեղջյուրների ամենաձայնեղ տեսակն է[60]։ Կենդանաբանական այգիներում այս տեսակի դիտարկումները ցույց են տալիս, որ կենդանին գրեթե անընդհատ ձայներ է արձակում, և հայտնի է, որ այն դա անում է նաև վայրի բնության մեջ[37]։ Ռնգեղջյուրն արձակում է երեք տարբեր ձայն՝ կանչեր, երգեր և սուլոց-փչոցներ։ Կանչը՝ կարճ, մեկ վայրկյան տևողությամբ ճիչը, ամենատարածված ձայնն է։ Երգը, որն այդպես է կոչվել կուզիկ կետի ձայնարձակումներին նմանության պատճառով, ամենաերգեցիկ ձայնարձակումն է և երկրորդ ամենատարածվածը։ Երգը տատանվում է տոնայնությամբ և տևում է չորսից յոթ վայրկյան։ Սուլոց-փչոցն այդպես է կոչվել, որովհետև այն բաղկացած է երկու վայրկյան տևողությամբ սուլոցի ձայնից և դրան անմիջապես հաջորդող օդի պայթյունից։ Սուլոց-փչոցը ձայնարձակումներից ամենաբարձրն է, բավականաչափ բարձր, որպեսզի թրթռան կենդանաբանական այգու վանդակի երկաթե ձողերը, որտեղ ուսումնասիրվում էին ռնգեղջյուրները։ Ձայնարձակումների նպատակն անհայտ է, թեև ենթադրվում է, որ դրանք փոխանցում են վտանգ, սեռական պատրաստվածություն և գտնվելու վայր, ինչպես այլ սմբակավորների ձայնարձակումները։ Սուլոց-փչոցը կարելի է լսել մեծ հեռավորության վրա, նույնիսկ խիտ թփուտներում, որտեղ ապրում է սումատրանյան ռնգեղջյուրը։ Փղերի նմանատիպ hisսության ձայնարձակումը, ինչպես ցույց է տրվել, տարածվում է 9.8 km (6.1 mi), և սուլոց-փչոցը կարող է տարածվել նույնքան հեռու[60]։ Սումատրանյան ռնգեղջյուրը երբեմն ոլորում է այն երիտասարդ ծառերը, որոնք չի ուտում։ Ենթադրվում է, որ այս ոլորման վարքագիծն օգտագործվում է որպես հաղորդակցության ձև՝ հաճախ նշելով արահետների խաչմերուկները[56]։
Բազմացում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էգերը սեռահասուն են դառնում վեցից յոթ տարեկանում, իսկ արուները՝ մոտ 10 տարեկանում։ Հղիության շրջանը մոտ 15–16 ամիս է։ Ձագը, որը սովորաբար կշռում է 40–60 kg (88–132 lb), կաթից կտրվում է մոտ 15 ամիս հետո և մոր հետ է մնում կյանքի առաջին երկուսից երեք տարիներին։ Վայրի բնության մեջ այս տեսակի ծննդաբերության միջակայքը գնահատվում է չորսից հինգ տարի․ նրա ձագերին մեծացնելու բնական վարքագիծն ուսումնասիրված չէ[14]։
Սումատրանյան ռնգեղջյուրի վերարտադրողական habit-ները ուսումնասիրվել են անազատության մեջ[61]։ Սեռական հարաբերությունները սկսվում են հարսանեկան շրջանով, որը բնութագրվում է ավելացած ձայնարձակմամբ, պոչի բարձրացմամբ, միզարձակմամբ և ֆիզիկական շփման ավելացմամբ, ընդ որում թե՛ արուն, թե՛ էգը օգտագործում են իրենց դնչերը՝ միմյանց գլխին և սեռական օրգաններին հարվածելու համար։ Հարսանեկան վարքագծի մոդելն ամենանմանն է սև ռնգեղջյուրի վարքագծին։ Երիտասարդ սումատրանյան ռնգեղջյուր արուները հաճախ չափազանց ագրեսիվ են էգերի նկատմամբ՝ երբեմն վիրավորելով և նույնիսկ սպանելով նրանց հարսանեկան շրջանում։ Վայրի բնության մեջ էգը կարող էր փախչել չափազանց ագրեսիվ արուից, բայց անազատության մեջ նրանց ավելի փոքր ցանկապատված տարածքներում նրանք չեն կարող․ փախչելու այս անկարողությունը կարող է մասնակիորեն նպաստել անազատության մեջ բազմացման ծրագրերի ցածր հաջողությանը[62][63][64]։
Էստրուսի շրջանը, երբ կովն ընդունակ է զուգավորման, տևում է մոտ 24 ժամ, իսկ դիտարկումները ցույց են տվել, որ դրա կրկնությունը տեղի է ունենում 21-ից 25 օրվա միջակայքում: Սինսինատիի կենդանաբանական այգու սումատրական ռնգեղջյուրների մոտ նկատվել է 30–50 րոպե տևողությամբ զուգավորում, որն իր տևողությամբ նման է այլ ռնգեղջյուրների. Մալայզիայի Սումատրական ռնգեղջյուրների պահպանության կենտրոնում կատարված դիտարկումները ցույց են տվել զուգավորման ավելի կարճ ցիկլ: Քանի որ Սինսինատիի կենդանաբանական այգում գրանցվել են հաջող հղիություններ, իսկ մյուս ռնգեղջյուրներն նույնպես ունենում են երկարատև զուգավորման շրջաններ, երկարատև զուգավորումը կարող է լինել բնական վարքագիծ[62]: Թեև հետազոտողները նկատել են հաջող բեղմնավորումներ, այս բոլոր հղիություններն ավարտվել են անհաջողությամբ տարբեր պատճառներով՝ մինչև 2001 թվականին անազատության մեջ առաջին հաջող ծնունդը. Սինսինատիի կենդանաբանական այգում այս անհաջողությունների ուսումնասիրությունները բացահայտեցին, որ սումատրական ռնգեղջյուրի ձվազատումը հարուցվում է զուգավորմամբ, և այն ունի անանխատեսելի պրոգեստերոնի մակարդակ[65]: Բուծման հաջողությանը ի վերջո հասել են 2001, 2004 և 2007 թվականներին՝ հղի ռնգեղջյուրին հավելյալ պրոգեստին տրամադրելու միջոցով[66]: 2016 թվականին Արևմտյան Ինդոնեզիայում անազատության մեջ ձագ է ծնվել, որը բուծման կենտրոնում նմանատիպ ընդամենը հինգերորդ ծնունդն էր[67]: 2022 թվականի մարտին և 2023 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Սումատրական ռնգեղջյուրների արգելոցում (SRS) ծնվել են էգ ձագեր, ինչպես նաև 2023 թվականի նոյեմբերի 25-ին ծնվել է արու ձագ: Վայ Կամբաս ազգային պարկ, Լամպունգ նահանգ, Ինդոնեզիա[68][69]:
Թվաքանակի միտումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Տարի | Գնահատված թվաքանակ | Աղբյուր |
|---|---|---|
| 2015 | < 80 | IUCN[70] |
| 2020 | < 50 | WWF[71] |

Բնության մեջ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սումատրական ռնգեղջյուրները մի ժամանակ բավականին շատ էին Հարավարևելյան Ասիայում: Այժմ գնահատվում է, որ պահպանվել է 100-ից պակաս առանձնյակ[4]: Տեսակը դասակարգվում է որպես կրիտիկական վիճակում գտնվող (հիմնականում ապօրինի որսագողության պատճառով), մինչդեռ 2008 թվականի վերջին հետազոտությունը գնահատում էր, որ պահպանվել էր մոտ 250 առանձնյակ[72][73]: 1990-ականների սկզբից ի վեր թվաքանակի նվազումը գնահատվել է ավելի քան 50% մեկ տասնամյակի ընթացքում, և փոքր, ցրված պոպուլյացիաներն այժմ բախվում են ինբրիդային դեպրեսիայի բարձր ռիսկերի: Պահպանված ապրելավայրերի մեծ մասը գտնվում է Ինդոնեզիայի համեմատաբար անհասանելի լեռնային շրջաններում[74][75]:
Սումատրական ռնգեղջյուրների որսագողությունը մտահոգության պատճառ է դրանց եղջյուրների բարձր շուկայական գնի պատճառով[76]: Այս տեսակը չափից ավելի որսի է ենթարկվել շատ դարեր շարունակ, ինչը հանգեցրել է ընթացիկ խիստ կրճատված և դեռևս նվազող թվաքանակին: Ռնգեղջյուրներին դժվար է ուղղակիորեն դիտարկել և որսալ (դաշտային հետազոտողներից մեկը յոթ շաբաթ է անցկացրել աղաբուխի մոտ գտնվող ծառի թաքստոցում՝ առանց որևէ ռնգեղջյուր ուղղակիորեն դիտարկելու), ուստի որսագողերն օգտագործում են տեգերով թակարդներ և փոս-թակարդներ: 1970-ականներին փաստաթղթավորվել են Սումատրայի տեղաբնակների կողմից ռնգեղջյուրի մարմնի մասերի օգտագործման դեպքեր, ինչպիսիք են ռնգեղջյուրի եղջյուրների օգտագործումը հմայիլներում և ժողովրդական հավատալիքը, թե եղջյուրները որոշակի պաշտպանություն են ապահովում թույնի դեմ: Ռնգեղջյուրի չորացրած միսն օգտագործվում էր որպես դեղամիջոց լուծ, բորոտություն և տուբերկուլոզ հիվանդությունների դեմ: «Ռնգեղջյուրի յուղը»՝ պատրաստուկ, որը ստացվում էր ռնգեղջյուրի գանգը մի քանի շաբաթ կոկոսի յուղի մեջ թողնելով, կարող էր օգտագործվել մաշկային հիվանդությունների բուժման համար: Այս պրակտիկաների օգտագործման աստիճանը և հավատը դրանց նկատմամբ հայտնի չեն[37][42][56]: Նախկինում հավատում էին, որ ռնգեղջյուրի եղջյուրը լայնորեն օգտագործվում էր որպես աֆրոդիզիակ, սակայն իրականում ավանդական չինական բժշկությունը երբեք այն չի օգտագործել այդ նպատակով[76]: Այնուամենայնիվ, այս տեսակի որսը հիմնականում պայմանավորված է եղել չհիմնավորված բուժիչ հատկություններով ռնգեղջյուրի եղջյուրների պահանջարկով:

Ինդոնեզիայի և Մալայզիայի արևադարձային անտառները, որտեղ բնակվում է սումատրական ռնգեղջյուրը, նույնպես օրինական և ապօրինի ծառահատումների թիրախ են հանդիսանում՝ դրանց կարծր փայտանյութի ցանկալիության պատճառով: Հազվագյուտ փայտատեսակները, ինչպիսիք են մերբաու, մերանտի և սեմարամ տեսակները, արժեքավոր են միջազգային շուկաներում՝ հասնելով մինչև $1,800 մեկ մ3-ի համար ($1,375 մեկ խորանարդ յարդի համար): Ապօրինի ծառահատումների մասին օրենքների կիրառումը դժվար է, քանի որ մարդիկ ապրում են նույն անտառներում կամ դրանց հարևանությամբ, որտեղ ապրում են ռնգեղջյուրները: 2004 թվականի Հնդկական օվկիանոսի երկրաշարժն օգտագործվել է նոր ծառահատումները արդարացնելու համար: Թեև սումատրական ռնգեղջյուրի արևադարձային անտառների կարծր փայտանյութը նախատեսված է միջազգային շուկաների համար և լայնորեն չի օգտագործվում ներքին շինարարության մեջ, այս փայտանյութի հատման թույլտվությունների քանակը կտրուկ աճել է ցունամիի պատճառով[44]: Այնուամենայնիվ, թեև ենթադրվում է, որ այս տեսակը խիստ զգայուն է ապրելավայրի խախտումների նկատմամբ, ըստ երևույթին, դա քիչ նշանակություն ունի որսորդության համեմատությամբ, քանի որ այն կարող է դիմանալ անտառի գրեթե ցանկացած վիճակի: Այնուամենայնիվ, տեսակի կտրուկ կրճատման հիմնական պատճառը, ամենայն հավանականությամբ, Ալլիի էֆեկտն է[77]:
2015 թվականի ապրիլին հաստատվեց, որ Սաբահում բորնեոյական ռնգեղջյուրը անհետացել է բնության մեջ, և անազատության մեջ մնացել էր ընդամենը 3 առանձնյակ[78]: 2015 թվականի օգոստոսին հաստատվեց, որ Մալայզիայի մայրցամաքային սումատրական ռնգեղջյուրը անհետացել է բնության մեջ[79]: 2016 թվականի մարտին սումատրական ռնգեղջյուրի հազվադեպ տեսնվելու դեպք գրանցվեց Արևելյան Կալիմանտանում՝ Բորնեոյի ինդոնեզական հատվածում: Վերջին անգամ Կալիմանտանի տարածքում սումատրական ռնգեղջյուր նկատվել էր մոտ 40 տարի առաջ: Այս լավատեսությունը փոխարինվեց հուսահատությամբ, երբ Նաջաք անունով նույն ռնգեղջյուրը սատկած գտնվեց նկատվելուց մի քանի շաբաթ անց[80]: Մահվան պատճառը թակարդի պատճառած վերքի վարակն էր[81]:
Անազատության մեջ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սումատրական ռնգեղջյուրները լավ չեն աճում իրենց էկոհամակարգից դուրս: Լոնդոնի կենդանաբանական այգին 1872 թվականին ձեռք է բերել արու և էգ, որոնք որսացվել էին Չիտագոնգում 1868 թվականին: «Բեգում» անունով էգը գոյատևեց մինչև 1900 թվականը, ինչը ռեկորդային կյանքի տևողություն էր անազատության մեջ գտնվող ռնգեղջյուրի համար[82]: Բեգումը անհետացած D.s. lasiotis ենթատեսակի առնվազն յոթ նմուշներից մեկն էր, որոնք պահվում էին կենդանաբանական այգիներում և կրկեսներում[37]: 1972 թվականին Սուբուրը՝ անազատության մեջ մնացած միակ սումատրական ռնգեղջյուրը, սատկեց Կոպենհագենի կենդանաբանական այգում[37]:
Չնայած տեսակի վերարտադրողական հաջողության մշտական բացակայությանը, 1980-ականների սկզբին բնապահպանական որոշ կազմակերպություններ սկսեցին սումատրական ռնգեղջյուրի անազատության մեջ բուծման ծրագիր: 1984-ից 1996 թվականների ընթացքում ex situ պահպանման այս ծրագիրը իրենց բնական ապրելավայրերից 40 սումատրական ռնգեղջյուր տեղափոխեց աշխարհի տարբեր կենդանաբանական այգիներ և արգելոցներ: Թեև սկզբում հույսերը մեծ էին, և անազատության մեջ գտնվող նմուշների վերաբերյալ շատ հետազոտություններ անցկացվեցին, 1990-ականների վերջին ծրագրում ոչ մի ռնգեղջյուր չէր ծնվել, և դրա կողմնակիցներից շատերը համաձայնեցին, որ ծրագիրը ձախողվել է: 1997 թվականին ԲՊՄՄ-ի Ասիական ռնգեղջյուրների մասնագիտական խումբը, որը մի ժամանակ աջակցում էր ծրագրին, հայտարարեց, որ այն ձախողվել է «նույնիսկ տեսակը մահացության ընդունելի սահմաններում պահպանելու հարցում»՝ նշելով, որ ծնունդների բացակայությունից բացի, որսացված ռնգեղջյուրներից 20-ը սատկել էին[42]: 2004 թվականին Սումատրական ռնգեղջյուրների պահպանության կենտրոնում սուրրա հիվանդության բռնկումը սպանեց Մալակկա թերակղզում անազատության մեջ գտնվող բոլոր ռնգեղջյուրներին՝ անազատության մեջ գտնվող ռնգեղջյուրների թվաքանակը հասցնելով ութի[55][75]:

Անազատության մեջ գտնվող այս ռնգեղջյուրներից յոթն ուղարկվեցին ԱՄՆ, իսկ երեքը՝ Մեծ Բրիտանիայի Պորտ Լիմպն կենդանաբանական այգի (մյուսը պահվում էր Հարավարևելյան Ասիայում), սակայն 1997 թվականին դրանց թիվը նվազեց հասնելով երեքի՝ էգը Լոս Անջելեսի կենդանաբանական այգում, արուն՝ Սինսինատիի կենդանաբանական այգում, և էգը՝ Բրոնքսի կենդանաբանական այգում: Վերջնական ջանքերով երեք ռնգեղջյուրները միավորվեցին Սինսինատիում: Տարիներ տևած անհաջող փորձերից հետո Լոս Անջելեսի էգը՝ Էմին, հղիացավ վեցերորդ անգամ կենդանաբանական այգու արու Իպուհից: Նրա նախորդ բոլոր հինգ հղիություններն ավարտվել էին ձախողմամբ: Սինսինատիի կենդանաբանական այգու վերարտադրողական ֆիզիոլոգ Թերի Ռոտը, սակայն, դասեր էր քաղել նախորդ ձախողումներից, և հատուկ հորմոնալ բուժման օգնությամբ Էմին 2001 թվականի սեպտեմբերին ծննդաբերեց Անդալաս անունով առողջ արու ձագ (սումատրայի ինդոնեզերեն գրական անվանումը)[83]: Անդալասի ծնունդը 112 տարվա ընթացքում սումատրական ռնգեղջյուրի առաջին հաջող ծնունդն էր անազատության մեջ: 2004 թվականի հուլիսի 30-ին հաջորդեց «Սուչի» անունով էգ ձագը (ինդոնեզերեն՝ «մաքուր»)[84]: 2007 թվականի ապրիլի 29-ին Էմին ծննդաբերեց երրորդ անգամ՝ լույս աշխարհ բերելով իր երկրորդ արու ձագին՝ Հարապան անունով (ինդոնեզերեն՝ «հույս») կամ Հարի[66][85]: 2007 թվականին Անդալասը, որն ապրում էր Լոս Անջելեսի կենդանաբանական այգում, վերադարձվեց Սումատրա՝ առողջ էգերի հետ բուծման ծրագրերին մասնակցելու համար[64][86], ինչը հանգեցրեց 2012 թվականի հունիսի 23-ին Անդատու արու ձագի բեղմնավորմանը և ծննդին, որը դարաշրջանի անազատության մեջ ծնված չորրորդ ձագն էր. Անդալասը զուգավորվել էր Ռատուի հետ, որը բնության մեջ ծնված էգ էր և ապրում էր Վայ Կամբաս ազգային պարկի Ռնգեղջյուրների արգելոցում[87]:
Չնայած Սինսինատիի վերջին հաջողություններին, անազատության մեջ բուծման ծրագիրը մնացել է վիճահարույց: Կողմնակիցները պնդում են, որ կենդանաբանական այգիները ոչ միայն օգնել են պահպանման ջանքերին՝ ուսումնասիրելով վերարտադրողական հանգամանքները, բարձրացնելով հանրության իրազեկվածությունն ու կրթությունը ռնգեղջյուրների մասին, օգնելով ֆինանսական ռեսուրսներ հավաքագրել Սումատրայում պահպանման ջանքերի համար, այլև, ավելին, ստեղծել են անազատության մեջ բուծվող փոքր խումբ[88]: Անազատության մեջ բուծման ծրագրի հակառակորդները պնդում են, որ կորուստները չափազանց մեծ են. ծրագիրը չափազանց թանկ է. ռնգեղջյուրներին իրենց ապրելավայրից հեռացնելը, նույնիսկ ժամանակավորապես, փոխում է նրանց էկոլոգիական դերը. իսկ անազատության մեջ գտնվող պոպուլյացիաները չեն կարող համապատասխանել լավ պաշտպանված բնական ապրելավայրերում նկատվող վերականգնման տեմպերին[64]: 2015 թվականի հոկտեմբերին Հարապանը՝ Արևմտյան կիսագնդում վերջին ռնգեղջյուրը, Սինսինատիի կենդանաբանական այգուց մեկնեց Ինդոնեզիա[89]:

2016 թվականի օգոստոսին Մալայզիայում մնացել էր ընդամենը երեք սումատրական ռնգեղջյուր, բոլորն էլ անազատության մեջ՝ Սաբահ արևելյան նահանգում. Թամ անունով արուն և Պունտունգ ու Իման անունով երկու էգերը[90]: 2017 թվականի հունիսին Պունտունգը քնեցվեց մաշկի քաղցկեղի պատճառով[91]: Թամը սատկեց 2019 թվականի մայիսի 27-ին, իսկ Իմանը մահացավ քաղցկեղից 2019 թվականի նոյեմբերի 23-ին Բորնեոյի ռնգեղջյուրների արգելոցում[92][93][94][95]: Տեսակը 2019 թվականին անհետացավ Մալայզիայում՝ իր բնիկ տարածքում[96]:
Ինդոնեզիայում, միևնույն ժամանակ, յոթերորդ ռնգեղջյուրն ավելացրեց խումբը Վայ Կամբաս ազգային պարկի Սումատրական ռնգեղջյուրների արգելոցում: 2016 թվականի մայիսի 12-ին ծնվեց Դելիլա անունով էգ ձագը[97]: Մեկ այլ էգ՝ Անդատուի և Ռոսայի դուստրը, ծնվել է 2022 թվականի մարտի 24-ին և անվանվել Սեդահ Միրահ[98]: 2023 թվականի սեպտեմբերի 30-ին ծնվել է էգ ձագ՝ Անդալաս-Ռատու զույգի երրորդ զավակը[99]: 2023 թվականի նոյեմբերի 26-ին ծնվել է արու ձագ՝ Դելիլայի և Հարապանի որդին[100]:
Ինդոնեզական Արևելյան Կալիմանտանում 2018 թվականին որսացվելուց հետո Արևմտյան Կուտայի Քելիան Սումատրական ռնգեղջյուրների արգելոցում (SRS) ապրում է ընդամենը մեկ ծեր (մոտավորապես 35-ից 40 տարեկան) էգ՝ Պահու անունով. մյուս նույնականացվածը Պարին է՝ էգ, որն ապրում է բնության մեջ Սունգայ Ռատահ-Սունգայ Նյուատան-Սունգայ Լավա պահպանվող անտառում[81]: 2023 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Ինդոնեզիայի բնապահպաններն ասացին, որ իրենք ձվաբջիջներ են արտահանել Պահուից, որը չափազանց ծեր և փոքր էր սումատրական ենթատեսակի հետ բուծվելու համար. ներկայումս նախատեսվում է ձվաբջիջները բեղմնավորել անազատության մեջ գտնվող սումատրական ռնգեղջյուրի սպերմատոզոիդներով՝ նախքան Վայ Կամբասի SRS-ում էգ սումատրական ռնգեղջյուրի մեջ տեղադրելը[101]:
Մշակութային պատկերումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բացի կենդանաբանական այգիներում պահվող և գրքերում պատկերված այդ մի քանի առանձնյակներից, սումատրական ռնգեղջյուրը մնացել է քիչ հայտնի՝ ստվերվելով ավելի տարածված հնդկական, սև և սպիտակ ռնգեղջյուրների կողմից: Վերջերս, սակայն, իր բնական ապրելավայրում և բուծման կենտրոններում սումատրական ռնգեղջյուրի տեսանյութերը ցուցադրվել են բնության մասին մի քանի վավերագրական ֆիլմերում: Ընդարձակ կադրեր կարելի է գտնել Asia Geographic-ի «Ամենափոքր ռնգեղջյուրը» վավերագրական ֆիլմում: Natural History New Zealand-ը 2001 թվականի «Մոռացված ռնգեղջյուրը» վավերագրական ֆիլմում ցուցադրել է սումատրական ռնգեղջյուրի կադրեր, որոնք նկարահանել է Ինդոնեզիայում բնակվող անկախ օպերատոր Ալեն Կոմպոստը, որտեղ հիմնականում ներկայացված էին ճավայական և հնդկական ռնգեղջյուրները[102][103]:
Թեև դրանք փաստաթղթավորվել են կղանքի և հետքերի միջոցով, բորնեոյական ռնգեղջյուրի լուսանկարներն առաջին անգամ արվել և լայնորեն տարածվել են ժամանակակից բնապահպանների կողմից 2006 թվականի ապրիլին, երբ տեսախցիկ-թակարդները լուսանկարել են առողջ հասուն առանձնյակին Մալայզիական Բորնեոյի Սաբահի ջունգլիներում[104]: 2007 թվականի ապրիլի 24-ին հայտարարվեց, որ տեսախցիկները ֆիքսել են վայրի բորնեոյական ռնգեղջյուրի առաջին տեսանյութը: Գիշերային կադրերում երևում էր, թե ինչպես է ռնգեղջյուրն ուտում, նայում ջունգլիների տերևների միջով և հոտոտում նկարահանող սարքավորումները: Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամը, որն արել է տեսանյութը, այն օգտագործել է տեղական իշխանություններին համոզելու ջանքերում՝ տարածքը ռնգեղջյուրների պահպանության գոտի դարձնելու համար[105][106]: Մոնիտորինգը շարունակվել է. տեղադրվել է 50 նոր տեսախցիկ, իսկ 2010 թվականի փետրվարին նկարահանվել է, ըստ երևույթին, հղի ռնգեղջյուր[107]:
Սումատրական ռնգեղջյուրի մասին մի շարք ժողովրդական հեքիաթներ են հավաքվել գաղութատիրական բնագետների և որսորդների կողմից 19-րդ դարի կեսերից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը: Բիրմայում նախկինում լայնորեն տարածված էր այն հավատալիքը, որ սումատրական ռնգեղջյուրը կրակ է ուտում: Պատմությունները Նկարագրում էին կրակակեր ռնգեղջյուրին, որը հետևում էր ծխին մինչև դրա աղբյուրը, հատկապես խարույկները, իսկ հետո հարձակվում ճամբարի վրա: Կար նաև բիրմայական հավատալիք, որ որսի համար լավագույն ժամանակը յուրաքանչյուր հուլիսն էր, երբ սումատրական ռնգեղջյուրները հավաքվում էին լիալուսնի տակ: Մալայայում ասվում էր, որ սումատրական ռնգեղջյուրի եղջյուրները դատարկ էին և կարող էին օգտագործվել որպես օդ շնչելու և ջուր ցայտեցնելու փողրակ: Մալայայում և Սումատրայում նախկինում հավատում էին, որ ռնգեղջյուրն ամեն տարի թափում է իր եղջյուրները և թաղում դրանք հողի տակ: Բորնեոյում ասվում էր, որ ռնգեղջյուրն ունի տարօրինակ մսակեր պրակտիկա. առվակի մեջ կղելուց հետո այն շրջվում էր և ուտում ձկներին, որոնք թմրել էին կղանքից[37]:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Chapman, J. (1999). The Art of Rhinoceros Horn Carving in China. London: Christie's Books. էջ 27. ISBN 0-903432-57-9.
- ↑ Schafer, Edward H. (1963) The Golden Peaches of Samarkand: A study of T'ang Exotics. University of California Press. Berkeley and Los Angeles. p. 83
- ↑ «Rhino population figures». SaveTheRhino.org. 2015. Վերցված է 2015 թ․ մայիսի 16-ին.
- 1 2 Pusparini, W.; Sievert, P.R.; Fuller, T.K.; Randhir, T.O. & Andayani, N. (2015). «Rhinos in the parks: An island-wide survey of the last wild population of the Sumatran Rhinoceros». PLOS ONE. 10 (9): e0139982. Bibcode:2015PLoSO..1036643P. doi:10.1371/journal.pone.0136643. PMC 4574046. PMID 26376453.
- ↑ Williams, David; Ko, Stella (2019 թ․ նոյեմբերի 24). «The last Sumatran rhino in Malaysia has died and there are less than 80 left in the world». CNN. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
- ↑ Havmøller, R.G.; Payne, J.; Ramono, W.; Ellis, S.; Yoganand, K.; Long, B.; Dinerstein, E.; Williams, A.C.; Putra, R.H.; Gawi, J.; Talukdar, B.K. & Burgess, N. (2015). «Will current conservation responses save the Critically Endangered Sumatran rhinoceros Dicerorhinus sumatrensis?». Oryx. 50 (2): 355–359. doi:10.1017/S0030605315000472.
- 1 2 «15 Bornean rhinos discovered in Kalimantan?». Mongabay. 2016 թ․ մարտի 14. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 3-ին.
- ↑ «Rare Sumatran rhino sighted in Indonesian Borneo». Fox News. 2016 թ․ մարտի 23. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 24-ին.
- ↑ Nardelli, F. 2014 The last chance for the Sumatran rhinoceros?. Pachyderm 55: 43–53 http://www.rhinoresourcecenter.com/index.php?s=1&act=refs&CODE=ref_detail&id=1411778068
- ↑ «To rescue Sumatran rhinos, Indonesia starts by counting them first». Mongabay Environmental News. 2019 թ․ ապրիլի 15. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 21-ին.
- ↑ Banks, J.; Bell, W. (1793). «Description of the Double Horned Rhinoceros of Sumatra». Philosophical Transactions of the Royal Society. 83: 3–6. doi:10.1098/rstl.1793.0003.
- ↑ Rookmaaker, K. (2005). «First sightings of Asian rhinos». In Fulconis, R. (ed.). Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. էջ 52.
- 1 2 3 4 Morales, J.C.; Andau, P.M.; Supriatna, J.; Zainal-Zahari, Z.; Melnick, D.J. (1997 թ․ ապրիլ). «Mitochondrial DNA Variability and Conservation Genetics of the Sumatran Rhinoceros». Conservation Biology. 11 (2): 539–543. Bibcode:1997ConBi..11..539M. doi:10.1046/j.1523-1739.1997.96171.x. S2CID 55337818.
- 1 2 3 4 5 6 7 van Strien, N. (2005). «Sumatran rhinoceros». In Fulconis, R. (ed.). Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. էջեր 70–74.
- ↑ «Burmah», Encyclopædia Britannica, 9th ed., vol. Vol. IV, 1876, էջ p. 552.
- 1 2 3 4 Rookmaaker, L. C. (1984). «The taxonomic history of the recent forms of Sumatran Rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis)». Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society. 57 (1): 12–25. JSTOR 41492969.
- ↑ International Commission on Zoological Nomenclature (1977). «Opinion 1080. Didermocerus Brookes, 1828 (Mammalia) suppressed under the plenary powers». Bulletin of Zoological Nomenclature. 34: 21–24.
- ↑ Liddell, H.G.; Scott, Robert (1980). Greek-English Lexicon (Abridged ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-910207-4.
- ↑ International_Rhino_Foundation#Sumatran_Rhino_Sanctuary
- ↑ Cota Larson, Rhishja (2016 թ․ մայիսի 12). «It's a Girl! Critically Endangered Sumatran Rhino Born at Sanctuary in Indonesia». annamiticus.com. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 3-ին.
- ↑ Sheridan, Kerry (2015 թ․ սեպտեմբերի 22). «Critically endangered Sumatran rhino pregnant: conservationists». phys.org. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 3-ին.
- ↑ Hance, Jeremy (2015 թ․ ապրիլի 23). «Officials: Sumatran rhino is extinct in the wild in Sabah». Mongabay. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ դեկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2016 թ․ հուլիսի 3-ին.
- ↑ Groves, C. P. (1965). «Description of a new subspecies of Rhinoceros, from Borneo, Didermocerus sumatrensis harrissoni». Saugetierkundliche Mitteilungen. 13 (3): 128–131.
- ↑ Jeremy Hance (2015 թ․ ապրիլի 23), Officials: Sumatran rhino is extinct in the wild in Sabah, Mongabay
- ↑ Woodyatt, Amy (2019 թ․ մայիսի 27). «Malaysia's last male Sumatran rhino dies». CNN. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 28-ին.
- ↑ Tougard, C.; T. Delefosse; C. Hoenni; C. Montgelard (2001). «Phylogenetic relationships of the five extant rhinoceros species (Rhinocerotidae, Perissodactyla) based on mitochondrial cytochrome b and 12s rRNA genes» (PDF). Molecular Phylogenetics and Evolution. 19 (1): 34–44. Bibcode:2001MolPE..19...34T. doi:10.1006/mpev.2000.0903. PMID 11286489.
- ↑ Xu, Xiufeng; Axel Janke; Ulfur Arnason (1996). «The Complete Mitochondrial DNA Sequence of the Greater Indian Rhinoceros, Rhinoceros unicornis, and the Phylogenetic Relationship Among Carnivora, Perissodactyla, and Artiodactyla (+ Cetacea)». Molecular Biology and Evolution. 13 (9): 1167–1173. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025681. PMID 8896369.
- ↑ Lacombat, F. (2005). «The evolution of the rhinoceros». In Fulconis, R. (ed.). Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. էջեր 46–49.
- 1 2 3 Liu, S.; Westbury, M.V.; Dussex, N.; Mitchell, K.J.; Sinding, M.-H.S.; Heintzman, P.D.; Duchêne, D.A.; Kapp, J.D.; von Seth, J.; Heiniger, H. & Sánchez-Barreiro, F. (2021). «Ancient and modern genomes unravel the evolutionary history of the rhinoceros family». Cell. 184 (19): 4874–4885.e16. doi:10.1016/j.cell.2021.07.032. hdl:10230/48693. PMID 34433011. S2CID 237273079.
- 1 2 3 Pandolfi, Luca (2023 թ․ ապրիլ). «Reassessing the phylogeny of Quaternary Eurasian Rhinocerotidae». Journal of Quaternary Science (անգլերեն). 38 (3): 291–294. Bibcode:2023JQS....38..291P. doi:10.1002/jqs.3496. hdl:11563/163194. ISSN 0267-8179.
- ↑ Stuart, Anthony J.; Lister, Adrian M. (2012). «Extinction chronology of the woolly rhinoceros Coelodonta antiquitatis in the context of late Quaternary megafaunal extinctions in northern Eurasia» (PDF). Quaternary Science Reviews. 51: 1–17. Bibcode:2012QSRv...51....1S. doi:10.1016/j.quascirev.2012.06.007. ISSN 0277-3791. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014-05-21-ին. Վերցված է 2020-08-30-ին.
- ↑ Tong, Hao-wen (2012). «Evolution of the non-Coelodonta dicerorhine lineage in China». Comptes Rendus Palevol. 11 (8): 555–562. Bibcode:2012CRPal..11..555T. doi:10.1016/j.crpv.2012.06.002.
- ↑ Chen, Shaokun; Pang, Libo; Yan, Yaling; Wei, Guangbiao; Yue, Zongying (2021 թ․ օգոստոս). «First Discovery of Dicerorhinus sumatrensis from Yanjinggou Provides Insights into the Pleistocene Rhinocerotidae of South China». Acta Geologica Sinica - English Edition (անգլերեն). 95 (4): 1065–1072. Bibcode:2021AcGlS..95.1065C. doi:10.1111/1755-6724.14719. ISSN 1000-9515. S2CID 236407190.
- 1 2 3 Mays, H.L.; Hung, C.-M.; Shaner, P.-J.; Denvir, J.; Justice, M.; Yang, S.-F.; Roth, T.L.; Oehler, D.A.; Fan, J.; Rekulapally, S. & Primerano, D.A. (2018). «Genomic analysis of demographic history and ecological niche modeling in the endangered Sumatran Rhinoceros Dicerorhinus sumatrensis». Current Biology. 28 (1): 70–76.e4. Bibcode:2018CBio...28E..70M. doi:10.1016/j.cub.2017.11.021. PMC 5894340. PMID 29249659.
- ↑ Lander, B.; Brunson, K. (2018). «The Sumatran rhinoceros was extirpated from mainland East Asia by hunting and habitat loss». Current Biology. 28 (6): R252–R253. Bibcode:2018CBio...28.R252L. doi:10.1016/j.cub.2018.02.012. PMID 29558637.
- ↑ Steine, C.C.; Houck, M.L. & Ryder, O.A. (2018). «Genetic variation of complete mitochondrial genome sequences of the Sumatran rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis)». Conservation Genetics. 19 (2): 397–408. Bibcode:2018ConG...19..397S. doi:10.1007/s10592-017-1011-1. S2CID 4301239.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 van Strien, N. J. (1974). «Dicerorhinus sumatrensis (Fischer), the Sumatran or two-horned rhinoceros: a study of literature». Mededelingen Landbouwhogeschool Wageningen. 74 (16): 1–82.
- 1 2 3 4 5 6 7 Groves, C. P.; Kurt, F. (1972). «Dicerorhinus sumatrenis» (PDF). Mammalian Species (21): 1–6. doi:10.2307/3503818. JSTOR 3503818. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ նոյեմբերի 1-ին.
- ↑ Rookmaaker, L. C. (2006). Distribution and extinction of the rhinoceros in China: review of recent Chinese publications. Pachyderm, 40, 101–105.
- ↑ Chen, N., Ren, L., Du, L., Hou, J., Mullin, V. E., Wu, D., ... & Zhang, X. (2020). Ancient genomes reveal tropical bovid species in the Tibetan Plateau contributed to the prevalence of hunting game until the late Neolithic. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117(45), 28150–28159.
- ↑ CHEN, S., PANG, L., YAN, Y., WEI, G., & YUE, Z. (2021). First discovery of Dicerorhinus sumatrensis from Yanjinggou provides insights into the Pleistocene Rhinocerotidae of South China. Acta Geologica Sinica‐English Edition, 95(4), 1065-1072.
- 1 2 3 4 Foose, Thomas J.; van Strien, Nico (1997). Asian Rhinos – Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN, Gland, Switzerland, and Cambridge, UK. ISBN 2-8317-0336-0.
- ↑ Choudhury, A. U. (1997). «The status of the Sumatran rhinoceros in north-eastern India» (PDF). Oryx. 31 (2): 151–152. doi:10.1046/j.1365-3008.1997.d01-9.x. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016-03-03-ին. Վերցված է 2024-12-15-ին.
- 1 2 Dean, Cathy; Tom Foose (2005). «Habitat loss». In Fulconis, R. (ed.). Save the rhinos: EAZA Rhino Campaign 2005/6. London: European Association of Zoos and Aquaria. էջեր 96–98.
- ↑ "Rhino population at Indonesian reserve drops by 90 percent in 14 years". SOS Rhino. 18 March 2012
- ↑ "Sumatran rhino numbers revised downwards". Save The Rhino. 18 March 2012.
- ↑ Scott, C.; Foose, T.; Morales, J. C.; Fernando, P.; Melnick, D. J.; Boag, P. T.; Davila, J. A.; Van Coeverden de Groot, P. J. (2004). «Optimization of novel polymorphic microsatellites in the endangered Sumatran rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis)» (PDF). Molecular Ecology Notes. Blackwell Publishing Ltd. 4 (2): 194–196. doi:10.1111/j.1471-8286.2004.00611.x. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2023-04-12-ին. Վերցված է 2015-12-09-ին.
- ↑ «Traces of Sumatran rhino found in Kalimantan». 2013 թ․ մարտի 29. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ ապրիլի 1-ին.
- ↑ Erwida Maulia (2013 թ․ հոկտեմբերի 2). «Sumatran Rhino Caught on Camera in East Kalimantan». The Jakarta Globe. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 23-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 2-ին.
- ↑ «New hope for Sumatran rhino in Borneo». 2016 թ․ մարտի 22.
- ↑ Jessie Yeung (2020 թ․ օգոստոսի 14). «Every Sumatran rhino has died in Malaysia. Scientists want to bring them back with cloning technology». CNN. Վերցված է 2020-08-18-ին.
- ↑ «Kelahiran Bayi Badak Sumatra Kesekian Kali, Apa yang Menopangnya? - Semua Halaman - National Geographic». nationalgeographic.grid.id (ինդոնեզերեն). Վերցված է 2024-01-11-ին.
- ↑ Rookmaaker, L. C. (1998). «London, UK». The rhinoceros in captivity: a list of 2439 rhinoceroses kept from Roman times to 1994. The Hague: Kugler Publications. էջեր 125–126. ISBN 978-90-5103-134-8.
- ↑ Ng, J.S.C.; Zainal-Zahari, Z.; Nordin, A. (2001). «Wallows and wallow utilization of the Sumatran Rhinoceros (Dicerorhinus Sumatrensis) in a natural enclosure in Sungai Dusun Wildlife Reserve, Selangor, Malaysia» (PDF). Journal of Wildlife and Parks. 19: 7–12. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022-01-21-ին. Վերցված է 2015-12-09-ին.
- 1 2 Mohamad, Aidi; Vellayan, S.; Radcliffe, Robin W.; Lowenstine, Linda J.; Epstein, Jon; Reid, Simon A.; Paglia, Donald E.; Radcliffe, Rolfe M.; Roth, Terri L.; Foose, Thomas J.; Mohamad Khan bin Momin Khan (2006). «Trypanosomiasis (surra) in the captive Sumatran rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis sumatrensis) in Peninsular Malaysia» (PDF). Proceedings of the Fourth Rhino Keepers Workshop 2005 at Columbus, Ohio. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2023-04-12-ին. Վերցված է 2022-02-08-ին.
- 1 2 3 4 5 6 Borner, M. (1979). A field study of the Sumatran rhinoceros Dicerorhinus sumatrensis Fischer, 1814: Ecology and behaviour conservation situation in Sumatra. Zurich: Juris Druck & Verlag. ISBN 3-260-04600-3.
- ↑ Nardelli, F. (2013). «The mega-folivorous mammals of the rainforest: feeding ecology in nature and in a controlled environment: A contribution to their conservation». International Zoo News. 60 (5): 323–339.
- 1 2 Lee, Y.H.; Stuebing, R.B.; Ahmad, A.H. (1993). «The mineral content of food plants of the Sumatran Rhino (Dicerorhinus sumatrensis) in Danum Valley, Sabah, Malaysia» (PDF). Biotropica. 3 (5): 352–355. doi:10.2307/2388795. JSTOR 2388795.
- ↑ Dierenfeld, E. S.; Kilbourn, A.; Karesh, W.; Bosi, E.; Andau, M.; Alsisto, S. (2006). «Intake, utilization, and composition of browses consumed by the Sumatran rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis harrissoni) in captivity in Sabah, Malaysia». Zoo Biology. 25 (5): 417–431. doi:10.1002/zoo.20107.
- 1 2 von Muggenthaler, Elizabeth; Paul Reinhart; Brad Limpany; R. Barton Craft (2003). «Songlike vocalizations from the Sumatran Rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis)» (PDF). Acoustics Research Letters Online. 4 (3): 83. doi:10.1121/1.1588271. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2021-11-23-ին. Վերցված է 2015-12-09-ին.
- ↑ Melletti, Mario; Talukdar, Bibhab; Balfour, David (2025-02-20). Rhinos of the World: Ecology, Conservation and Management (անգլերեն). Springer Nature. ISBN 978-3-031-67169-2.
- 1 2 Zainal Zahari, Z.; Rosnina, Y.; Wahid, H.; Yap, K. C.; Jainudeen, M. R. (2005). «Reproductive behaviour of captive Sumatran rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis)» (PDF). Animal Reproduction Science. 85 (3–4): 327–335. doi:10.1016/j.anireprosci.2004.04.041. PMID 15581515. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022-01-21-ին. Վերցված է 2015-12-10-ին.
- ↑ Zainal-Zahari, Z.; Rosnina, Y.; Wahid, H.; Jainudeen, M. R. (2002). «Gross Anatomy and Ultrasonographic Images of the Reproductive System of the Sumatran Rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis)» (PDF). Anatomia, Histologia, Embryologia. 31 (6): 350–354. doi:10.1046/j.1439-0264.2002.00416.x. PMID 12693754. S2CID 19009013. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2018-01-19-ին.
- 1 2 3 Roth, Terri L.; Radcliffem, Robin W.; van Strien, Nico J. (2006). «New hope for Sumatran rhino conservation» (PDF). International Zoo News (abridged from Communiqué ed.). 53 (6): 352–353.
- ↑ Roth, T. L.; O'Brien, J. K.; McRae, M. A.; Bellem, A. C.; Romo, S. J.; Kroll, J. L.; Brown, J. L. (2001). «Ultrasound and endocrine evaluation of the ovarian cycle and early pregnancy in the Sumatran rhinoceros, Dicerorhinus sumatrensis» (PDF). Reproduction. 121 (1): 139–149. doi:10.1530/rep.0.1210139. hdl:10088/324. PMID 11226037. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022-01-21-ին. Վերցված է 2015-12-10-ին.
- 1 2 Roth, T. L. (2003). «Breeding the Sumatran rhinoceros (Dicerorhinus sumatrensis) in captivity: behavioral challenges, hormonal solutions» (PDF). Hormones and Behavior. 44: 31. doi:10.1016/S0018-506X(03)00068-0. S2CID 54311703.
- ↑ «Sumatran rhino birth hailed as major boost for the critically endangered species». ABC News. 2016 թ․ մայիսի 14. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 15-ին.
- ↑ «'Happy news' as endangered Sumatran rhino, the smallest and hairiest species, is born in Indonesia». ABC News (ավստրալիական անգլերեն). 2023-10-02. Վերցված է 2023-10-12-ին.
- ↑ Budiman, Budisantoso (2022 թ․ հունիսի 14). «Mengenali nama-nama badak bercula dua di Taman Nasional Way Kambas». ANTARA News Lampung (ինդոնեզերեն). Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 20-ին.
- ↑ «Sumatran Rhinoceros assesment». IUCN.
- ↑ «Sumatran rhino population». WWF.
- ↑ «Last chance for the Sumatran rhino». IUCN. 2013 թ․ ապրիլի 4. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 2-ին.
- ↑ «Sumatran rhino population plunges, down to 100 animals». News.mongabay.com. 2013. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 2-ին.
- ↑ Rabinowitz, A. (1995). «Helping a species go extinct: the Sumatran Rhino in Borneo» (PDF). Conservation Biology. 9 (3): 482–488. Bibcode:1995ConBi...9..482R. doi:10.1046/j.1523-1739.1995.09030482.x. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2014 թ․ օգոստոսի 10-ին.
- 1 2 van Strien, N. J. (2001). «Conservation programs for Sumatran and Javan Rhino in Indonesia and Malaysia». In Schwammer, H.N.; Foose, T.J.; Fouraker, M.; Olson, D. (eds.). Proceedings of the International Elephant and Rhino Research Symposium, Vienna, 7–11 June 2001. Scientific Progress Reports.
- 1 2 Dinerstein, Eric (2003). The Return of the Unicorns; The Natural History and Conservation of the Greater One-Horned Rhinoceros. New York: Կոլումբիայի համալսարանի հրատարակչություն. ISBN 0-231-08450-1.
- ↑ Payne J. 2016. https://wildtech.mongabay.com/2016/01/reproductive-technology-and-understanding-of-experimental-psychology-needed-to-save-a-critically-endangered-rhino/
- ↑ Hance, J. (2015). «Officials: Sumatran rhino is extinct in the wild in Sabah». Mongabay. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 27-ին.
- ↑ «Officials:Sumatran rhino now extinct in Malaysian wild». Free Malaysia Today. 2015. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2015 թ․ օգոստոսի 21-ին.
- ↑ «Sumatran rhino dies weeks after rare sighting». CNN. 2016 թ․ ապրիլի 6. Վերցված է 2016 թ․ ապրիլի 8-ին.
- 1 2 «Hari Badak Sedunia: Innalillahi Badak Kalimantan». betahita.id. 2023-09-22. Վերցված է 2023-11-27-ին.
- ↑ Lydekker, Richard (1900). The great and small game of India, Burma, and Tibet. Asian Educational Services. ISBN 978-81-206-1162-7.
- ↑ «Andalas – A Living Legacy». Cincinnati Zoo. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
- ↑ «It's a Girl! Cincinnati Zoo's Sumatran Rhino Makes History with Second Calf». Cincinnati Zoo. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
- ↑ «Meet "Harry" the Sumatran Rhino!». Cincinnati Zoo. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2007 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
- ↑ Watson, Paul (2007 թ․ ապրիլի 26). «Come into my mud pool». The Los Angeles Times. Վերցված է 2011 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
- ↑ «Rare baby Sumatra rhinoceros named a 'gift from God'». Jakarta Globe. Agence France-Presse. 2012 թ․ հունիսի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 10-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 2-ին.
- ↑ Nardelli F. 2016. Do we really want to save the Sumatran rhinoceros? (commentary). mongabay.com April 2016 http://www.rhinoresourcecenter.com/index.php?s=1&act=refs&CODE=ref_detail&id=1469019235
- ↑ US-born endangered Sumatran rhino arrives in ancestral home of Indonesia on mating mission. Associated Press. (1 November 2015)
- ↑ «Only three Sumatran Rhino left in Malaysia». New Straits Times. 2016 թ․ օգոստոսի 26. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «Puntung euthanised leaves Malaysia with just two Sumatran rhinos». The Malay Mail Online. 2017 թ․ հունիսի 4. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հունիսի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 4-ին.
- ↑ «Malaysia's last Sumatran rhino Iman dies, species now extinct in the country». Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
- ↑ «Malaysia's last male Sumatran rhino Tam dies». The Malay Mail Online. 2019 թ․ մայիսի 27. Վերցված է 2019 թ․ մայիսի 27-ին.
- ↑ «Malaysia's last known Sumatran rhino dies» (բրիտանական անգլերեն). 2019 թ․ նոյեմբերի 23. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
- ↑ «Last male Sumatran rhino in Malaysia dies». Animals (անգլերեն). 2019 թ․ մայիսի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 27-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 24-ին.
- ↑ «Sumatran rhinos are extinct in their native Malaysia after last living female dies». 2019 թ․ նոյեմբերի 23. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 21-ին.
- ↑ «Rare Sumatran rhino calf born in Indonesia». phys.org.
- ↑ «A story of hope | Sumatran rhino born | News». Save The Rhino (բրիտանական անգլերեն). 2022-03-28. Վերցված է 2022-03-29-ին.
- ↑ «Menteri LHK Sampaikan Kabar Gembira Kelahiran Satu Ekor Badak Sumatera di Taman Nasional Way Kambas». PPID. 2023-09-30. Վերցված է 2023-11-27-ին.
- ↑ Sukarta/Muklasin, Agus Wira (2023-11-26). «Bayi badak sumatera lahir di Taman Nasional Way Kambas». Antara News (ինդոնեզերեն). Վերցված է 2023-11-27-ին.
- ↑ «Boost for Sumatran rhino IVF plan as eggs extracted from Bornean specimen». Mongabay Environmental News. 2023-11-08. Վերցված է 2023-11-27-ին.
- ↑ «The Littlest Rhino». Asia Geographic. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
- ↑ «The Forgotten Rhino». NHNZ. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2007 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
- ↑ «Rhinos alive and well in the final frontier». New Straits Times (Malaysia). 2006 թ․ հուլիսի 2.
- ↑ «Rhino on camera was rare sub-species: wildlife group». Agence France Presse. 2007 թ․ ապրիլի 25.
- ↑ Video of the Sumatran rhinoceros is available at "Asian rhinos". World Wildlife Fund.
- ↑ «Endangered pregnant Borneo rhino caught on camera». The Telegraph. 2010 թ․ ապրիլի 21. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ ապրիլի 24-ին.
Արաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Sumatran Rhino Info and Sumatran Rhino Pictures on the Rhino Resource Center
- Sumatran Rhino at Arkive
- Rhino and Forest Fund
- Borneo Rhino Alliance
| Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սումատրական ռնգեղջյուր» հոդվածին։ |
| Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սումատրական ռնգեղջյուր» հոդվածին։ |
| ||||||||||