Jump to content

Սոցիալական անաչառություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սոցիալական անաչառություն
հասկացություն, փիլիսոփայական հասկացություն Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիա• վիճակ
 • վիճակ
  • արդարադատություն Խմբագրել Wikidata
Հետազոտվում էքաղաքական փիլիսոփայություն Խմբագրել Wikidata
Օգտագործողsocial policy Խմբագրել Wikidata

Սոցիալական անաչառություն (անգլ.՝ Social equity), առնչվում է սոցիալական քաղաքականության արդարության հետ՝ հիմնված նյութական հավասարության սկզբունքի վրա[1]։ 1960-ականներից ի վեր սոցիալական անաչառության գաղափարը կիրառվել է տարբեր հաստատական ոլորտներում, ինչպիսին են կրթությունը և հանրային կառավարումը։

Սոցիալական անաչառությունը տարբերվում է հասարակության սոցիալական հավասարությունից, որը հիմնված է ֆորմալ հավասար հնարավորությունների վրա[2]։ Օրինակ՝ խուլ անձանց լսողության սարքեր տրամադրելը համարվում է սոցիալական արդարության դրսևորում, քանի որ դա օգնում է նրանց հավասար մասնակցել հասարակության կյանքին։ Մինչդեռ, եթե նրանք ոչ մի աջակցություն չստանան, նրանց կարող են ձևականորեն վերաբերվել այնպես, ինչպես մյուսներին, սակայն իրականում նրանք բազմաթիվ հնարավորություններից կզրկվեն։

Սահմանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոցիալական անաչառության սահմանումները տարբեր են, սակայն բոլորն ընդգծում են արդարությունն ու արդարադատությունը։ Արդարության մեջ ընդգրկված է նաև հանրային վարչարարների դերը, որոնց վրա դրված է սոցիալական ծառայությունների արդար բաշխումն ապահովելու պատասխանատվությունը։ Սա նշանակում է հաշվի առնել խմբերի միջև գոյություն ունեցող պատմական ու ներկա անհավասարությունները, քանի որ արդարության ընկալումը ձևավորվում է սոցիալական և պատմական համատեքստի ազդեցությամբ[3]։

Հանրային կառավարման մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոցիալական անաչառության նկատմամբ ուշադրությունը ԱՄՆ-ի հանրային կառավարման ոլորտում ի հայտ է եկել 1960-ականներին՝ քաղաքացիական իրավունքների և ռասայական անհավասարության վերաբերյալ աճող ազգային իրազեկման պայմաններում[4]։

«Հանրային կառավարման ազգային ակադեմիան» սոցիալական անաչառությունը սահմանում է հետևյալ կերպ․ «Այն արդար, անաչառ և հավասար կառավարումն է բոլոր այն հաստատությունների, որոնք ուղղակիորեն կամ պայմանագրով ծառայում են հանրությանը, ինչպես նաև հանրային քաղաքականության ձևավորման մեջ արդարության, արդարամտության և հավասարության խթանման հանձնառությունը»[5]։

1968 թվականին Հ․ Ջորջ Ֆրեդերիկսոնը ներկայացրել է «սոցիալական անաչառության տեսությունը» և առաջարկել այն որպես հանրային կառավարման «երրորդ սյուն»[6]։ Ֆրեդերիկսոնը մտահոգված էր, որ հանրային կառավարման ոլորտի մասնագետները սխալմամբ ենթադրում էին, թե քաղաքացի «Ա»-ն նույնն է, ինչ քաղաքացի «Բ»-ն՝ անտեսելով նրանց սոցիալական և տնտեսական պայմանները։ Նրա նպատակը այն էր, որ սոցիալական արդարությունը դառնա հանրային կառավարման հիմնական արժեքներից մեկը՝ տնտեսության և արդյունավետության հետ համեմատելի մակարդակով[6]։

Համայնքային ոստիկանական ծառայությունը սոցիալական արդարության ապահովման մի ձև է ոստիկանական համակարգում[7]։

Սեռ, գենդեր և սեռական կողմնորոշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախկին ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի վարչակազմի վերջին գործողությունները սոցիալական անաչառության թեման հատուկ կարևորությամբ են ընդգծել ԼԳԲՏ համայնքի անդամների համար։ Օբամայի վարչակազմը նշանակել է ավելի քան 170 բացահայտ ԼԳԲՏ մասնագետների՝ ամբողջական դրույքով աշխատանքով գործադիր իշխանության մարմիններում, ինչպես նաև հանձնարարվել է ԱՄՆ-ի բնակարանային և քաղաքաշինության նախարարությանը իրականացնել «ԼԳԲՏ համայնքի նկատմամբ բնակարանային ոլորտում առկա խտրականության մակարդակը գնահատող երկրի առաջին ազգային ուսումնասիրությունը»[8]։

Ռասա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հանրային կառավարման շրջանակում ռասայական հավասարությունը կարևոր բաղադրիչ է։ Այն առնչվում է բոլոր մարդկային ռասաների «կենսաբանական հավասարության» և «տարբեր ռասաների մարդկանց սոցիալական հավասարության» գաղափարներին։ Ջեֆրի Բ․ Ֆերգյուսոնի «Ազատություն, հավասարություն, ռասա» հոդվածի համաձայն՝ ԱՄՆ բնակիչները հավատում են, որ ռասայական հավասարությունը իրականություն կդառնա[9]։

Կրոն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոցիալական անաչառությունը կրոնի հարցում որոշ իրավասություններում ունի օրինական պաշտպանություն։ ԱՄՆ-ում անձինք, անկախ իրենց կրոնական պատկանելությունից կամ դավանանքից, պաշտպանված են օրենքով։ Ըստ ԱՄՆ-ի օրենքի՝ «Կրոն եզրույթը ներառում է կրոնական ծեսերի, հավատքի և դավանանքի բոլոր ձևերը, բացառությամբ այն դեպքերի, երբ գործատուն ապացուցում է, որ ի վիճակի չէ ողջամիտ կերպով ապահովել աշխատողի կամ ապագա աշխատողի կրոնական պահանջների բավարարման հնարավորությունը՝ առանց իր բիզնեսի վրա զգալի բարդություն առաջացնելու»[10]։ Այս օրենքը ընդունվել է այն նպատակով, որպեսզի պաշտպանվեն աշխատողները, որոնք աշխատում են այլ կրոն դավանող գործատուների մոտ, և հնարավորություն ունենան պահպանելու իրենց կրոնական ծեսերն ու տոնակատարությունները։

Բանակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանակային ծառայությունը և զորակոչը, ընդհանուր առմամբ, խախտում են սոցիալական անաչառության սկզբունքը՝ չնայած սոցիալական ներառման աճին[11][12][13]։ Օրինակ՝ Նորվեգիայում կանայք դեռ չեն հասել գենդերային հավասարության զորակոչի հարցում. 2020 թվականին զորակոչվածների միայն 33 տոկոսը կանայք էին[14]։

ԱՄՆ զինված ուժերում պատերազմի զոհերի և հոգեկան առողջության վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ գոյություն ունեն ռասայական և գենդերային անհավասարություններ[15]։ 1980–2022 թվականների ընթացքում աֆրոամերիկացիներըը բանակում զոհվածների թվում գերակշռում էին, իսկ կանայք թերներկայացված էին[16]։ Military and conscription generally violate social equity, despite increasing social inclusion. Women in Norway did not reach gender equity for conscription with women being only 33% of all conscripted as of 2020. The United States military casualties of war and mental health outcomes show racial and gender equity disparities, in the period 1980-2022 African Americans were over-represented and women were underrepresented in casualties.

Կրթություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթական արդարությունը, որը նաև հայտնի է որպես կրթության մեջ հավասարություն, կրթական համակարգում արդարության չափորոշիչ է[1]։ Կրթական արդարությունը հիմնվում է երկու հիմնական գործոնի վրա։ Առաջինը բաշխման արդարությունն է (անգլ.՝ distributive justice), որը ենթադրում է, որ անհատի անձնական պայմաններին առնչվող գործոնները չպետք է խանգարեն նրա ակադեմիական հաջողությունների ներուժին։ Երկրորդ գործոնը ներառականությունն է (անգլ.՝ inclusion)՝ ընդհանուր չափանիշ, որը տարածվում է տվյալ կրթական համակարգի բոլոր անդամների վրա։

Այս երկու գործոնները սերտորեն կապված են միմյանց հետ և կրթական համակարգի հաջողության համար փոխադարձաբար անհրաժեշտ են[17]։ Կրթական արդարության շրջանակում կարելի է ուսումնասիրել ինչպես գերազանցության, այնպես էլ արդարության հասկացությունները[18]։

Առողջություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջապահական արդարությունը ծագում է առողջության սոցիալական որոշիչ գործոններին հասանելիությունից, մասնավորապես՝ հարստությունից, իշխանությունից և հեղինակությունից[19]։ Նրանք, ովքեր շարունակաբար զրկված են այս երեք գործոններից, զգալիորեն թերհավասար վիճակում են առողջապահական համակարգում և ունեն առողջական վատ տվյալներ՝ համեմատած այն մարդկանց հետ, ովքեր ունեն այդ ռեսուրսներին հասանելիություն[19][20][21]։ Պարզապես բոլորին նույն ռեսուրսները տրամադրելը հավասարություն է, ոչ թե արդարություն։ Առողջապահական իրական արդարության հասնելու համար ռեսուրսները պետք է բաշխվեն անհատի կարիքների հիման վրա[19]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 1,0 1,1 Alfonseca, Kiara (2023 թ․ փետրվարի 10). «DEI: What does it mean and what is its purpose?». ABC News. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 25-ին.
  2. ↑ De Vos, M. (2020). The European Court of Justice and the march towards substantive equality in European Union anti-discrimination law. International Journal of Discrimination and the Law, 20(1), 62-87.
  3. ↑ Gooden, Susan T. (2015). Race and Social Equity: A Nervous Area of Government (անգլերեն). Routledge. էջեր 13–18. ISBN 978-1-31-746145-6.
  4. ↑ See also Riccucci, N.M. 2021. Managing Diversity in Public Sector Workforces. New York: Routledge.
  5. ↑ National Academy of Public Administration Արխիվացված 2009-05-06 Wayback Machine
  6. ↑ 6,0 6,1 Frederickson, H. George (1990 թ․ մարտ). «Public Administration and Social Equity» (PDF). Public Administration Review. 50 (2): 228–237. doi:10.2307/976870. ISSN 1540-6210. JSTOR 976870. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2009 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. «In 1968 a theory of social equity was developed and put forward as the "third pillar" for public administration, with the same status as economy and efficiency as values or principles to which public administration should adhere»
  7. ↑ Thacher, David (2001). «Equity and community policing: A new view of community partnerships». Criminal Justice Ethics. 20 (1): 3–16. doi:10.1080/0731129X.2001.9992093. ISSN 0731-129X.
  8. ↑ Wesley, Joan Marshall, Ercilla Dometz Hendrix, and Jasmine N. Williams. "Moving Forward: Advancing Lesbian, Gay, Bisexual And Transgender Rights Under The Obama Administration Through Progressive Politics." Race, Gender & Class 18.3/4 (2011): 150-168. SocINDEX with Full Text. Web.
  9. ↑ See also Riccucci, Norma M. (2021 թ․ մայիսի 19), «Diversity Management and Women in Public Sector Workforces», Managing Diversity in Public Sector Workforces, Routledge, էջեր 101–135, doi:10.4324/9781003176534-6, ISBN 978-1-003-17653-4, Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 5-ին
  10. ↑ Malone, Michael D., Sandra J. Hartman, and Dinah Payne. "Religion In The Workplace: Disparate Treatment." Labor Law Journal 49.6 (1998): 1099-1105. Legal Source. Web. 1 Dec. 2013.
  11. ↑ Michalowski, Helen (1982 թ․ մայիս). «Five feminist principles and the draft». Resistance News (8): 2.
  12. ↑ Neudel, Marian Henriquez (1983 թ․ հուլիս). «Feminism and the Draft». Resistance News (13): 7.
  13. ↑ Benatar, David (2012 թ․ մայիսի 15). The Second Sexism: Discrimination Against Men and Boys. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-67451-2. Վերցված է 2015 թ․ ապրիլի 26-ին.
  14. ↑ «A Look at Norway's Approach to Gender-Neutral Conscription». SecurityWomen. 2024 թ․ հուլիսի 25. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 26-ին.
  15. ↑ Sharifian, Neika; Kolaja, Claire A; LeardMann, Cynthia A; Castañeda, Sheila F; Carey, Felicia R; Seay, Julia S; Carlton, Keyia N; Rull, Rudolph P; Cohort Study Team, for the Millennium (2024 թ․ մարտի 4). «Racial, Ethnic, and Sex Disparities in Mental Health Among US Service Members and Veterans: Findings From the Millennium Cohort Study». American Journal of Epidemiology. 193 (3): 500–515. doi:10.1093/aje/kwad221. ISSN 0002-9262.
  16. ↑ «U.S. service member deaths deaths by race, war/conflict and 1980-present Source: DMDC's defense casualty analysis system» (PDF). Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 26-ին.
  17. ↑ «Ten Steps to Equity in Education» (PDF). Oecd.org. Վերցված է 2014 թ․ նոյեմբերի 19-ին.
  18. ↑ Younas, Muhammad; Noor, Uzma (2020). «Teaching for Excellence and Equity». Journal of International Students. 10 (4): 1114–1116. doi:10.32674/jis.v10i4.2758. S2CID 234663342.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Braveman P, Gruskin S (2003 թ․ ապրիլ). «Defining equity in health». Journal of Epidemiology and Community Health. 57 (4): 254–8. doi:10.1136/jech.57.4.254. PMC 1732430. PMID 12646539.
  20. ↑ Boutayeb, Abdesslam (2023 թ․ մայիսի 2). «Social determinants of health and adolescent childbearing in WHO Eastern Mediterranean countries». International Journal for Equity in Health. 22 (1) 78. doi:10.1186/s12939-023-01861-2. ISSN 1475-9276. PMC 10155383. PMID 37131177.
  21. ↑ Goldberg DS (2017). «Justice, Compound Disadvantage, and Health Inequities». Public Health Ethics and the Social Determinants of Health. SpringerBriefs in Public Health. էջեր 17–32. doi:10.1007/978-3-319-51347-8_3. ISBN 978-3-319-51345-4.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Սոցիալական_անաչառություն&oldid=10395558» էջից