Սմբատ Գաբրիելյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox med.png
Սմբատ Գաբրիելյան
Ծնվել է 1856 դեկտեմբերի 15
Ծննդավայր Ակն
Մահացել է հունիսի 3, 1919(1919-06-03) (տարիքը 62)
Մահվան վայր ԱՄՆ
Ազգություն հայ
Կրթություն Այն­թա­պի Կենտ­րո­նա­կան Թուր­քի­ա­յի քո­լե­ջ
Կոլումբիայի համալսարան
Մասնագիտություն բժիշկ, բանասեր, հասարակական գործիչ
Վիքիդարան Սմբատ Գաբրիելյան

Սմբատ Մկրտչի Գաբրիելյան (դեկտեմբերի 15, 1856, Ակն - հունիսի 3, 1919, Ուիհոքն, ԱՄՆ), հայ բանասեր, բժիշկ, հասարակական գործիչ (ԱՄՆ)։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սմբատ Գաբրիելյանը ծնվել է 1856 թ. դեկտեմբերի 15-ին, Սե­բաս­տի­ա­յի նա­հան­գի Սեբաստիայի գավառի Ակն գավառակի կենտրոն Ակն քաղաքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Ակնում և Խար­բեր­դում։ Ավարտել է ամերիկացի միսիոներների Այնթապի Կենտրոնական Թուրքիայի քոլեջը։ Սովորել է նաև Կ. Պոլսում և զբաղվել ուսուցչությամբ։ 1884-1885 թթ. սովորել է Փա­րի­զի հա­մալ­սա­րա­նի բժշկական ֆակուլտետում, բայց ուսումը կիսատ է թողել։ Վերադառնալով Ակն՝ զբաղվել է մշակութային գործունեությամբ։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրական առաջին փորձերը կատարել է Ակնում հրատարակվող «Ծա­ղիկ» խմորատիպ պարբերականում։ Ակնում բողոքականության դեմ պայքարի ժամանակաշրջանում գրել է «Հայ բո­ղո­քա­կա­նու­թե­ան ան­ցե­ալն ու ներ­կան» աշխատությունը, որով պահանջել է Հայ ավետարանական եկեղեցու ազգայնացումը։ Ա. Ժամկոչյանի հետ հաջողել է ժողովարաններում ընդունել տալ հայ եկեղեցական երգերը, տաղերն ու հոգեշունչ բանաստեղծությունները։ Կրոնա-մշակութային այս շարժումը բորբոքելու համար օսմանյան կառավարությունը նրան կասկածելի տարր է համարել և հետապնդումների ենթարկել։ 1886/1890 թթ., հետապնդումներից խուսափելու նպատակով մեկնել է ԱՄՆ և ապաստան գտել Նյու Յորքում։

1886-1990 թթ. սովորել է Նյու Յորքի Կոլումբիայի համալսարանում` մաս­նա­գի­տա­նա­լով հա­սա­րա­կա­կան գի­տու­թյուն­նե­րի գծով։ Այ­նու­հե­տև Նյու Յոր­քի բժշկա­կան քո­լե­ջում շա­րու­նա­կել և ավար­տել է կի­սատ թո­ղած բժշկա­կան կրթու­թյու­նը։ Նյու Յոր­քում զբաղ­վել է բժշկու­թյամբ և հան­րա­յին գոր­ծու­նե­ու­թյամբ, տպա­րան հիմ­նել։

1891-1898 թթ․ խմբագրել է Նյու Յորքում հրատարակվող «Հայք» ազգային, գրական-քաղաքական հանդեսը, որտեղ հրապարակվել են նյութեր հայկական հարցի վերաբերյալ, եվրոպական և ամերիկյան մամուլի արձագանքները Թուրքիայում հայ ազգաբնակչության դրության մասին, լուսաբանվել ԱՄՆ-ի հայ համայնքների կյանքը։ 1895 թվականին վերադարձել է Թուրքիա և Այնթապի բժշկական դպրոցում բժշկություն դասավանդել, ընտրվել է «Հայերի հայրենասիրական դաշնակցության» նախագահ, որի նպատակն էր տերությունների աջակցությամբ օգնել Արևմտյան Հայաստանի ազատագրմանը թուրքական բռնատիրությունից։ «Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը» (1892 թ., անգլերեն), «Փաստեր Հայաստանի մասին» (1895 թ., անգլերեն), «Քրիստոնյա Հայաստանը և քրիստոնյա տերությունները» (1897 թ., անգլերեն), «Արյունաքամ Հայաստանը, նրա պատմությունն ու սարսափները» (1896 թ., անգլերեն), «Հայաստան, նահատակ ժողովուրդ» (1918 թ., անգլերեն) երկերում Գաբրիելյանը ամերիկյան ընթերցողին ծանոթացրել է հայ ժողովրդի պատմությանը, արևմտահայերի ծանր դրությանը, 1894-1896 թթ․ ջարդերի ու կոտորածների փաստերին, 1915-1916 թթ. հայերի տեղահանությանն ու ցեղասպանությանը, հայկական հարցում տերությունների քաղաքականությանը։ 1896 թ. «Հայ­քը» վերածվել է ամսագրի, որը երբեմն անգլերեն հավելվածներ է ունեցել։ Գիտահասարակական և բժշկա-առողջապահական հոդվածներով թղթակցել է «Հան­դէս Ամ­սօ­րե­այ» և «Կոչ­նակ Հա­յաս­տա­նի» պարբերականներին։ 1896 թ. լույս է տեսել նրա «Հա­յաս­տա­նի վե­րա­կանգ­նու­մը» խորագրով աշխատությունը, որի պատճառով օսմանյան իշխանությունները վերսկսել են նրան հալածել։ Հետապնդումներից խուսափելու համար կրկին մեկնել է ԱՄՆ։ Մահացել է 1919 թ. հունիսի 3-ին, ԱՄՆ-ի Ուիհոքըն քաղաքում՝ 63 տարեկանում։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • The Armenians or the People of Ararat, Philadelphia, 1892 թ.
  • Facts about Armenia, N.Y., 1895 թ.
  • Christian Armenia and the Christian Powers, N. Y., 1897 թ.
  • Armenia, a Martyr Nation, N. Y., 1918 թ.
  • Վերականգնումն հայոց, Կ. Պօլիս, 1879 թ.
  • Հայ բողոքականութեան անցեալն ու ապագան, Կ. Պօլիս, 1888/1889 թթ.
  • Արուեստ Ատենախօսութեան ի պէտս ազգային վարժարանաց, Նիւ Եօրք, 1891 թ.
  • Խրիմեան Հայրիկ, Կենսագրութիւն, Նիւ Եօրք, 1892 թ.
  • Հայկական հոգեբանութիւն, Նիւ Եօրք, 1894 թ.
  • Քրիստոնեայ Հայաստան և քրիստոնեայ տէրութիւնք (հայ. և անգլ.), ՆիւԵօրք, 1896/1897 թթ.
  • Հայկական ճգնաժամն եւ վերածնութիւն, Նիւ Եօրք, 1905 թ. եւ 1909 թ.
  • Հայ ցեղն, Նիւ Եօրք, 1911 թ.
  • Ակնայգաւառաբարբառը եւ արդի հայերէն լեզուն, Վիեննա, 1912 թ.
  • Սեռային առողջաբանութիւն, Պոսթոն, 1915 թ.
  • Ազգային քաղաքականութիւն
  • Գիտութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ կրօնք, անտիպ
  • Հայերէն լեզուի փիլիսոփայութիւնը, անտիպ
  • Հեթում Առաջին, Տրամ երեք արարուածով, անտիպ
  • Մարդկային մարմնոյն հրաշալիքը, անտիպ
  • Bleeding Armenia (in collaboration with A. W. Williams), 1897 թ.
  • Principles of Medical Pathology (translated from French), 1901 թ. and 1905 թ.
  • Infectious Diseases (translated from French), 1903 թ.
  • Principles of Therapeutics (translated from French),

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Պարսամեան Մկրտիչ, Ակն եւ ակնցիք, Փարիզ, 1952 թ.
  • Ստեփանյան Գառնիկ, Կենսագրական բառարան, հ. Ա, Ե., 1973 թ.
  • Վարդանյան Ս., Հայաստանի բժշկության պատմություն, Ե., 2000 թ.
  • Ով ով է։ Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան, հ.1, Ե., 2005 թ.

Աղբյուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հարություն Մինասյան, Օսմանյան կայսրությունում և Թուրքիայի Հանրապետությունում բռնաճնշումների և ցեղասպանության ենթարկված հայ բժիշկներ, Երևան, «Լուսաբաց», 2014 — 520 էջ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png