Jump to content

Սիցիլերեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սիցիլերեն
Տեսակբնական լեզու և կենդանի լեզու
ԵնթադասItalo-Romance?
Երկրներ Իտալիա[1]
Խոսողների քանակ4 700 000 մարդ (2002)
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի լեզվի կարգավիճակխոցելի[2]
Գրերի համակարգլատինական այբուբեն
IETFscn
ISO 639-2scn
ISO 639-3scn
 Sicilian language Վիքիպահեստում

Սիցիլերեն (սից.՝ Lingua siciliana; sicilianu), սիցիլիացիների լեզուն, որը պատկանում է ռոմանական լեզուների խմբին: Ինչպես նշել է Հոլլը (2001), սիցիլերեն լեզվի ձևավորման պատմության առանձնահատկությունն այն է, որ, ի տարբերություն Եվրոպայի այլ ռոմանական լեզուների, այն ի հայտ չի եկել տեղի լատինական ժողովրդի աստիճանական էվոլյուցիայի ընթացքում, քանի որ Սիցիլիայի, Ապուլիայի և Կալաբրիայի բնակչությունը Ռոմեական դարաշրժանի վերջում հիմնականում հուներեն են խոսել, այլ ձևավորվել է միջնադարյան իտալական գաղութացման գործընթացի արդյունքում։ Նորմանները XI-XII դարերում գրավել են (Ապուլիա, Կալաբրիա) արաբների (Սիցիլիա և կղզիներ) վերահսկած տարածքները և ներդրել իրենց լեզվական ազդեցությունը: Ընդհանուր առմամբ, լեզվին ծանոթ մարդկանց թիվը հասնում է 7 միլիոնի, սակայն բոլոր կրողները չեն օգտագործում այն առօրյա կյանքում, քանի որ ստանդարտ իտալերենն ավելի մրցակցային է և նրա հիմքը տոսկանական բարբառն է: Այսպիսով, սիցիլերենը համարվում է մեռնող լեզու։

Աշխարհագրական տարածվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիցիլերենը և նրա բարբառները կիրառվում են Սիցիլիա կղզում, հարավային Կալաբրիայում, Ապուլիայի հարավային շրջաններում և Կամպանիայում: Մինչև XI դարը, մեկ դարից ավելի տևած մուսուլմանների կառավարման ընթացքում (965-1072) նկատելի ազդեցություն է ստացել արաբերենից: Բացի դրանից, սիցիլերենը պատմականորեն տարածված է եղել Սիցիլիական արխիպելագի փոքր կղզիներում: Մյուս, ավելի հեռավոր Միջերկրական ծովի կղզիներում (Պանտելերիա, Լամպեդուզա) այն ի վերջո փոխարինել է տեղական արաբական բարբառներին, իսկ Մալթայում զգալի ազդեցություն է թողել, որի արդյունքում ձևավորվել է մալթերենը:

Հարավային Իտալիայից բացի, սիցիլերեն խոսում է նաև այն երկրներում, որտեղ սիցիլիացիները մեծ թվով գաղթել են, ինչպիսիք են Միացյալ Նահանգները, Կանադան, Ավստրալիան, Բրազիլիան և Արգենտինան: Դրանք հիմնականում խոսում են տարեց մարդիկ: Վերջին տարիներին սիցիլիացիների զգալի թիվ տեղափոխվել է նաև հյուսիսային Իտալիայի արդյունաբերական շրջաններ և ԵՄ այլ երկրներ, մասնավորապես Գերմանիա:

Պաշտոնական կարգավիճակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիցիլերենը, նույնիսկ Սիցիլիայում, պաշտոնական լեզու չի համարվում: Չկա նաև որևէ կենտրոնացված կառույց, որը զբաղվում է լեզվի կարգավորման խնդրով։ Այդուհանդերձ, Պալերմոյում գործող Սիցիլիական ֆիլոլոգիայի և լեզվաբանական հետազոտությունների կենտրոնը զբաղվում է լեզվի ուսումնասիրությամբ և հրապարակում է տեղեկատվություն նրա վիճակի մասին 1951 թվականից:

Սիցիլերենը պաշտոնապես ճանաչված է մի քանի իտալական համայնքների, ինչպիսիք են Կալտաժիրոնեն և Գրամիչելեն, մունիցիպալ կանոնադրություններում։ Այս կանոնադրությունները հռչակում են «սիցիլիական լեզվի ներքին պատմական և մշակութային արժեքը»։ Ավելին, տարածաշրջանային լեզուների եվրոպական խարտիայի համաձայն, սիցիլիական լեզուն ենթակա է պաշտպանության և զարգացման օգնության։ Սակայն, 2010 թվականի հունվարի դրությամբ, Իտալիայի խորհրդարանը դեռևս չէր վավերացրել խարտիան։

Սիցիլերեն (Wikitongues)
Սիցիլերեն և իտալերեն (Wikitongues)

20-րդ դարում սիցիլերենի և գրականության ուսումնասիրության կենտրոնի հետազոտողները մշակել են լայնածավալ նկարագրական ուղղագրություն, որի նպատակն է եղել ճշգրիտ ներկայացնել սիցիլիական լեզվի բնական տիրույթի յուրաքանչյուր հնչյուն[3][4]։

2017 և 2024 թվականներին «Cademia Siciliana» շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունը պատրաստել է նորացված տարբերակ, որն օգնում է նորմալացնել լեզվի գրավոր ձևը[5][6][7][8]։ Այդ ուղղագրությունն օգտագործվել է կազմակերպության կողմից Google-ի հետ համագործակցության ընթացքում՝ սիցիլիական լեզուն Google Translate բերելու համար[9][10]։

Սիցիլիայի ինքնավար տարածաշրջանային խորհրդարանը օրենսդրությամբ ընդունել է թիվ 9/2011 տարածաշրջանային օրենքը՝ բոլոր դպրոցներում սիցիլերենի դասավանդումը խրախուսելու համար, սակայն կրթական համակարգում ներխուժումը դանդաղ է եղել[11]։ Սիցիլիայում այն ​​դասավանդվում է միայն բարբառագիտության դասընթացների շրջանակներում, սակայն Իտալիայից դուրս սիցիլերենը դասավանդվել է Փենսիլվանիայի համալսարանում, Բրուքլինի քոլեջում և Մանուբա համալսարանում։ 2009 թվականից ի վեր այն դասավանդվում է Նյու Յորքի «Իտալական բարեգործական կազմակերպություններում» (որտեղ գտնվում է Սիցիլիայից և Իտալիայից դուրս սիցիլերեն խոսող ամենամեծ համայնքը)[12][13][14][15][16]։

2018 թվականից սիցիլերենով հրատարակվում է «ՅՈՒՆԵՍԿՕ Courier» ամսագիրը:

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ ScriptSource - Italy
  2. ↑ Անհետացման եզրին գտնվող աշխարհի լեզուների ատլաս — UNESCO.
  3. ↑ Piccitto, Giorgio (1997). Vocabolario siciliano (իտալերեն). Centro di studi filologici e linguistici siciliani, Opera del Vocabolario siciliano.
  4. ↑ Cipolla, Gaetano (2013). Learn Sicilian. Legas. ISBN 978-1-881901-89-1.
  5. ↑ «LINGUA SICILIANA / Da Firefox in Siciliano alla proposta di Norma Ortografica, vi raccontiamo la Cademia Siciliana». Identità Insorgenti (իտալերեն). Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
  6. ↑ «Orthography Standardisation – Cademia Siciliana». Cademia Siciliana (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
  7. ↑ «L'Accademia che studia il siciliano: "È ancora chiamato dialetto, ma ha un valore immenso"». Liveunict (իտալերեն). University of Catania. 2017 թ․ դեկտեմբերի 6. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
  8. ↑ «Standardizzazione Ortografica». Cademia Siciliana (իտալերեն). Վերցված է 2024-11-22-ին.
  9. ↑ Direttore (2024-06-29). «Google Translate in Siciliano». Il Giornale di Pantelleria (իտալերեն). Վերցված է 2024-11-22-ին.
  10. ↑ «Perché la nostra è una lingua (da tradurre): c'è Google Translate in siciliano, come si usa». Balarm.it (իտալերեն). Վերցված է 2024-11-22-ին.
  11. ↑ «Centro di studi filologici e linguistici siciliani » Legge Regionale 31 maggio 2011, N. 9». www.csfls.it (իտալերեն). Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
  12. ↑ «Sicilian Language and Culture | LPS Course Guide». www.sas.upenn.edu (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
  13. ↑ «La langue de Pirandello bientôt enseignée». La presse de Tunisie (ֆրանսերեն). Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 20-ին.
  14. ↑ «Sicilian American Club». Yahoo. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 31-ին.
  15. ↑ Rudolph, Laura C. «Sicilian Americans – History, Modern era, The first sicilians in america». World Culture Encyclopedia.
  16. ↑ «Welcome to the National Sicilian American Foundation». National National Sicilian American Foundation. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հունվարի 4-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 2-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սիցիլերեն» հոդվածին։
GND: 4181612-2 · Microsoft: 2781122314
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Սիցիլերեն&oldid=10655238» էջից