Սեպոսկր

Սեպոսկր
Տեսակ	անատոմիական կառուցվածքների դաս և խառը ոսկոր
Ենթադաս	անհատական անատոմիական կառուցվածք և մարդու ոսկոր
Մասն է	Գանգ և neurocranium?
Կազմված է	body of sphenoid bone?, lesser wing of sphenoid bone?, greater wing of sphenoid bone?, pterygoid processes of the sphenoid?, pterygoid notch?, pterygoid fossa?, scaphoid fossa?, vaginal process of sphenoid?, pterygoid hamulus?, pterygoid canal? և pterygospinous process?
Միանում է	Քունքոսկր, frontal bone?, գագաթոսկր, այտոսկր, գանգոսկրային ոսկոր, խոփոսկր, Մաղոսկր և Քմոսկր
MeSH	A02.835.232.781.802
Անատոմիայի հիմնարար մոդել	52736
Անատոմիական տերմինոլոգիա 98	A02.1.05.001
Նկարագրված է	Գրեյի անատոմիա (20-րդ հրատարակություն) և Նոր հանրագիտարանային բառարան, 1911-1916
	Sphenoid bones Վիքիպահեստում

Սեպոսկր (լատիներեն՝ os sphenoidale), գանգի կենտ ոսկր, գանգի հիմի կենտրոնում տեղակայված, բարդ կառուցվածքով ոսկր: Սեպոսկրը ակնակապիճը ձևավորող ոթ ոսկրերից մեկն է։ Սեպոսկրը իր ձևով հիշեցնում է թռչող միջատ, որտեղից և ծագել են նրա առանձին մասերի անունները: Գալենի ձեռագրերում այդ ոսկրը կոչվել է «sphecoidale (կրետի նման)», սակայն արտագրելիս սխալմամբ գրվել է «sphenoidale (սեպաձև)»:

Կառուցվածք

Այն բաժանված է հետևյալ մասերի՝

Սեպոսկրի մարմինը (լատիներեն՝ corpus sphenoidalis) նման է խորանարդի, որի ներսում տեղակայված է սեպոսկրային ծոցը (լատիներեն՝ sinus sphenoidale)^[2]։
Երկու մեծ թևերը և երկու փոքր թևերը։
Թևակերպ ելունները (լատիներեն՝ processus pterygoidei), որոնք զույգ են, սկիզբ են առնում մարմնի և մեծ թևերի միացման տեղից, ուղղվում են դեպի վար^[3]։

Սեպոսկրի ներքին կապանները

Ամենակարևոր կապաններն են․

Թևակերպափշային կապանը (լատիներեն՝ pterygospinous ligament), որը ձգվում է անկյունային փշի (լատիներեն՝ spina angularis) և թևակերպ ելունի կողմնային թիթեղի (լատիներեն՝ lateral pterygoid plate) միջև, վերին մասում առջևից ամրանալով կողմնային թիթեղի արմատին։
Միջթեքաելունային կապանը (լատիներեն՝ interclinoid ligament), որն իրենից ներկայացնում է ուղեղի կարծր թաղանթի շերտ և միացնում է սեպոսկրի առաջային թեք ելունը (լատիներեն՝ anterior clinoid process) հետին թեք ելունին (լատիներեն՝ posterior clinoid process)։
Քնային-թեքաելունային կապանը (լատիներեն՝ caroticoclinoid ligament), որը միացնում է առաջային թեքաելունը (լատիներեն՝ anterior clinoid process) միջին թեք ելունին (լատիներեն՝ middle clinoid process)։

Այս կապանները ի վերջո ոսկրանում են (լատիներեն՝ ossify), թեև կապանային ոսկրացման հաճախականությունը (թե՛ մասնակի, թե՛ ամբողջական) տատանվում է՝ կախված կապանի տեսակից. ընդ որում, ամենահաճախը հանդիպում է միջթեքաելունային կապանի ոսկրացումը, իսկ ամենասակավը՝ թևակերպաթևային (լատիներեն՝ pterygoalar) կապանինը^[4]:

Սեպոսկրի մասերը

Թևակերպ կտրուճ (լատիներեն՝ pterygoid notch)
Թևակերպ փոս (լատիներեն՝ pterygoid fossa)
Սեպոսկրային փոս (լատիներեն՝ pterygoid fossa)
Թևակերպ կարթ (լատիներեն՝ hamulus pterygoideus)
Թևակերպ խողովակ (լատիներեն՝ pterygoid canal)
Թևակերպափշային ելուն (լատիներեն՝ pterygospinous process)
Թուրքական թամբ (լատիներեն՝ sella turcica)

Միացումներ

Սեպոսկրը միանում է ճակատոսկրի, գագաթոսկրի, մաղոսկրի, քունքոսկրի, այտոսկրի, քմոսկրի, խոփի ու ծոծրակոսկրի հետ և օգնում է գանգը միացնել դիմային գանգին:

Սեպոսկրի մարմին

Վերին կամ ուղեղային երես

Առջևից հոդավորվում է մաղոսկրի հետ, իսկ հետևից՝ ծոծրակոսկրի հիմային մասի հետ։ Այն ունի հետևյալ կառուցվածքները.

Մարմնի առաջային հատված (լատիներեն՝ Jugum sphenoidale)
Խաչվածքի ակոսը (լատիներեն՝ Sulcus chiasmaticus)
Թամբի թմբիկ (լատիներեն՝ Tuberculum sellae)
Թուրքական թամբ (լատիներեն՝ Sella turcica)
Թամբի մեջոք (լատիներեն՝ Dorsum sellae)
Լանջ (լատիներեն՝ Clivus)^[3]:

Ստորին երես

Սեպոսկրի կլոր անցք
Սեպոսկրային խոաններ
Միջային թևակերպ ելուններ։

Առաջային երես

Սեպոսկրային կատարը հոդավորվում է մաղոսկրի ուղղահայաց թիթեղի հետ, ինչը հանգեցնում է քթի միջնապատի մի մասի ձևավորմանը։

Հետին երես

Ծոծրակոսկրի հիմային մասի հետ է միանում։

Կողմնային երես

Կղմնային մասերում՝ աջից և ձախից, ընթանում է քնային զարկերակի ակոսը (լատիներեն՝ sulcus caroticus):

Սեպոսկրային ծոց

Սեպոսկրի մարմնի ներսում տեղակայված է սեպոսկրային ծոցը (լատիներեն՝ sinus sphenoidale):

Վերին կամ ուղեղային երես

Սա կազմում է գանգի միջին փոսի հատակը: Այնտեղ առկա են հետևյալ կառուցվածքները.

Կլոր անցք (foramen rotundum)
Ձվաձև անցք (foramen ovale)
Փշաձև անցք (foramen spinosum)^[3]

Կողմնային երես

Վերինը՝ քունքային երես
Ներքևում ստորքունքային երես^[3]։

Ակնակապճային երես

Այս հատվածը նկարագրում է սեպոսկրի մեծ թևի ակնակապիճային մակերեսը (լատիներեն՝ orbital surface), որը հարթ, քառանկյունաձև տարածություն է^[3]։

Փոքր թևեր

Այս հատվածը նկարագրում է սեպոսկրի փոքր թևերը: Դրանք երկու բարակ, եռանկյունաձև ոսկրային թիթեղներ են, որոնք դուրս են գալիս սեպոսկրի մարմնի առջևային-վերին մասից:

Երկու տափակ եռանկյունաձև թիթեղներ են։
Դուրս են գալիս սեպոսկրի մարմնի առաջային վերին եզրից:
Փոքր թևի վերին մակերեսը գանգի ներքին հիմի մի մասն է։
Փոքր և մեծ թևերի միջև տեղակայված է վերին ակնակապճային ճեղքը (լատիներեն՝ fissura orbitalis superior)։
Հետին մակերեսը ձգվում է դեպի Սիլվիան կետը^[3]։

Զարգացում

Պտղի զարգացման մինչև յոթերորդ կամ ութերորդ ամիսը սեպոսկրի մարմինը կազմված է երկու մասից․ մեկը գտնվում է թամբի թմբիկից առաջ, որի հետ շարունակվում են փոքր թևերը, իսկ մյուսը, որը ներառում է թուրքական թամբը, և թամբի մեջքը՝ հետսֆենոիդն է (լատիներեն՝ postsphenoid), որի հետ կապված են մեծ թևերը և թևակերպ ելունները^[5]։

Սեպոսկրի մեծ մասը ոսկրանում է աճառից։ Ընդհանուր առմամբ առկա է ոսկրացման տասնչորս կենտրոն։

Առաջսեպոսկրային

Պտղի զարգացման մոտավորապես իններորդ շաբաթում ոսկրացման կենտրոն է հայտնվում յուրաքանչյուր փոքր թևի համար՝ տեսողական անցքից անմիջապես դուրս. սրան հաջորդում է երկու կորիզների հայտնվելը մարմնի նախասեպոսկրային հատվածում^[5]:

Սեպոսկրային խեցիներից յուրաքանչյուրը զարգանում են մի կենտրոնից, որը հայտնվում է մոտավորապես հինգերորդ ամսում. ծննդյան պահին դրանք բաղկացած են փոքր եռանկյունաձև թիթեղներից, և միայն երրորդ տարում է, որ դրանք դառնում են սնամեջ և կոնաձև. մոտավորապես չորրորդ տարում դրանք սերտաճում են մաղոսկրի բավիղների հետ, իսկ իններորդից տասներկուերորդ տարիներում միանում են սեպոսկրին:

Հետսեպոսկրային

Սեպոսկրի զարգացման ընթացքում ոսկրացման առաջին կորիզները առաջանում են նրա մեծ թևերում։ Յուրաքանչյուր մեծ թևում մեկական կորիզ ի հայտ է գալիս կլոր անցքի և ձվաձև անցքիի միջև՝ պտղի զարգացման մոտ ութերորդ շաբաթում։ Ակնակապճային թիթեղը, սեպոսկրի այն հատվածը, որը մասնակցում է քունքային փոսի ձևավորմանը, ինչպես նաև կողմնային թևակերպ թիթեղը, զարգանում և ոսկրանում են թաղանթային ոսկրացման ճանապարհով (ըստ անգլ.՝ Fawcett-ի)^[6]։

Դրանից կարճ ժամանակ անց ի հայտ են գալիս սեպոսկրի մարմնի հետին հատվածի ոսկրացման կենտրոնները, որոնք տեղակայվում են թուրքական թամբի երկու կողմերում։ Պտղի կյանքի միջին շրջանում այդ կենտրոնները աստիճանաբար միաձուլվում են՝ ձևավորելով մարմնի միասնական կառուցվածք։

Յուրաքանչյուր թևակերպ ելուն զարգանում է թաղանթային ոսկրացման ճանապարհով, և նրա ոսկրացման կենտրոնը, հավանաբար, ի հայտ է գալիս պտղի զարգացման իններորդ կամ տասներորդ շաբաթում։ Շ Կարթը երրորդ ամսվա ընթացքում ենթարկվում է աճառացման (խոնդրիֆիկացիայի), և գրեթե անմիջապես հետո ոսկրանում է։

Միջային թևակերպ թիթեղը մոտ վեցերորդ ամսում միանում է կողմնային թևակերպային թիթեղին՝ ձևավորելով միասնական կառուցվածք։

Մոտ չորրորդ ամսում յուրաքանչյուր լեզվակի համար առաջանում է առանձին ոսկրացման կենտրոն, որը արագորեն միաձուլվում է ոսկորի մնացած հատվածներին։

Նախասեպոսկրը հետսեպոսկրին միանում է պտղի զարգացման մոտ ութերորդ ամսում։ Ծննդի պահին սեպոսկրը դեռևս բաղկացած է երեք առանձին մասերից․ մեկ կենտրոնական հատվածից, որը ներառում է մարմինը և փոքր թևերը, և երկու կողմնային հատվածներից, որոնցից յուրաքանչյուրը կազմված է մեծ թևից և թևակերպ ելուններից։

Ծննդից հետո առաջին տարվա ընթացքում մեծ թևերը միաձուլվում են ոսկորի մարմնի հետ, իսկ փոքր թևերը ներս են ձգվում՝ մարմնի առաջային հատվածի վերևում։ Միջին գծում միմյանց հանդիպելով՝ դրանք ձևավորում են հարթ մակերես^[6]։

Մոտ քսանհինգ տարեկան հասակում սեպոսկրը և ծոծրակոսկրըամբողջությամբ միաձուլվում են՝ ձևավորելով գանգի հիմի միասնական կառուցվածք։

Նախասեպոսկրային և հետսեպոսկրային հատվածների միջև երբեմն կարելի է նկատել խողովակի մնացորդներ։

Սեպոսկրի խոռոչները ծննդի պահին արդեն առկա են որպես փոքր, սկզբնական խոռոչներ, սակայն իրենց վերջնական չափերին և զարգացման աստիճանին հասնում են միայն սեռահասունացումից հետո^[7]։

Գործառույթ

Սեպոսկրն օգնում է ձևավորել գանգի հիմքը և կողմերը, ինչպես նաև ակնակապիճների պատերը^[8]։ Այն հանդիսանում է գանգի մկանների մեծ մասի ամրացման վայր^[8]։ Սեպոսկրի վրա գտնվում են բազմաթիվ անցքեր և ճեղքեր, որոնցով անցնում են գլխի և պարանոցի նյարդերն ու արյունատար անոթները, օրինակ՝ վերին ակնակապճային ճեղքը (լատիներեն՝ superior orbital fissure)։

Այլ կենդանիներ

Մարդու սեպոսկրը հոմոլոգ է մի շարք ոսկորների։

Վաղ շրջանի ձկների և չորսոտանիների մոտ թևակերպային մասերը հարթ, թևանման կառուցվածքներ էին, որոնք կազմում էին բերանի խոռոչի հիմնական մասը։ Թևակերպային մասերի վերևում տեղակայված էին էպիթևակերպ ոսկորները, որոնք մասնակցում էին գանգուղեղային պատյանի և քիմքային շրջանի միջև առկա շարժուն հոդի ձևավորմանը, ինչպես նաև ուղղաձիգ ոսկրային ձողիկի տեսքով ձգվում էին դեպի գանգ։

Թևակերպային ելունների միջև գտնվում էր երկարավուն և նեղ պարասֆենոիդ (parasphenoid) ոսկորը, որը տարածվում էր նաև գանգուղեղային պատյանի ստորին մակերեսի վրա և իր առաջային ծայրով միանում էր սֆենէթմոիդ (sphenethmoid) ոսկորին՝ նպաստելով հոտառական նյարդերի պաշտպանությանը^[9]։

Այս նախնական կառուցվածքային ձևաչափը ընդհանուր առմամբ պահպանվել է սողունների մոտ, թեև առկա են որոշ առանձնահատուկ փոփոխություններ։ Թռչունների մոտ էպիթևակերպային ոսկորները բացակայում են, իսկ թևակերպային (pterygoid) ոսկորները զգալիորեն փոքրացած են։

Ժամանակակից երկկենցաղների մոտ գանգի այս շրջանը համեմատաբար պարզեցված է^[9]։

Կաթնասուններում այս հատվածները հաճախ (բայց ոչ միշտ) միաձուլվում են մեկ ամբողջական կառուցվածքի՝ սեպոսկրի մեջ։

Սեպոսկրաթմոիդ (sphenethmoid) ոսկորը ձևավորվում է երեք մասից՝ փոքր թևերը և հիմքի առաջային հատվածը։ Այս երկու մասերը հաճախ առանձնացվում են որպես օրբիտոսեպոսկրեր (orbitosphenoids) և նախասեպոսկր (presphenoid), թեև սովորաբար նկատվում է որոշակի միաձուլում։ Պարասեպոսկրն (parasphenoid) ամբողջությամբ բացակայում է կաթնասուններում։^[9]

Շան մոտ սեպաձև ոսկորը ներկայացված է ութ ոսկորներով։ Այս ոսկորները մնում են առանձին և հետևյալն են՝

2 ալիսեպոսկրային
2 ակնակապճասեպոսկրային
Հիմասեպոսկրային
Առաջասեպոսկրային
2 թևակերպային

Պատկերասրահ

Սեպոսկրի դիրքը (ցույց է տրված կանաչով)։
Տեսքը ներքևից (ծնոտը հեռացված է)։
Տեսքը վերևից (գագաթոսկրերը հեռացված են)։
Սեպոսկրի ձևը
Դիմային ոսկրեր
Քթի խոռոչի կողմնային պատը, որը ցույց է տալիս մաղոսկրի դիրքը։
Գանգի հիմքը։ Ստորին մակերեսը։
Գանգի կողմնային տեսքը։
Քթի և ակնակապիճային խոռոչների հորիզոնական տեսքը։
Գանգի հատակը։
Ձախ քթի խոռոչի առաստաղը, հատակը և կողմնային պատը։
Գանգը առջևից։ Սեպոսկրը նշված է դեղին գույնով։
Սեպոսկր
Սեպոսկրի տեսքը վերևից։
Սեպոսկր և քունքոսկր

Ծանոթագրություններ

↑ http://www.bartleby.com/107/35.html
↑ Jacob (2008). Human Anatomy. Elsevier. էջ 211. ISBN 978-0-443-10373-5.
1 2 3 4 5 6 Chaurasia (2013 թ․ հունվարի 31). Human Anatomy Volume Three. CBS Publishers & Distributors. էջեր 43–45. ISBN 978-81-239-2332-1.
↑ Touska, P., Hasso, S., Oztek, A. et al. Skull base ligamentous mineralisation: evaluation using computed tomography and a review of the clinical relevance. Insights Imaging 10, 55 (2019). https://doi.org/10.1186/s13244-019-0740-8
1 2 Triantafyllou, George; Piagkou, Maria (2025-08-20). «The Developing Human Sphenoid Bone: Linking Embryological Development to Adult Morphology». Biology. 14 (8): 1090. doi:10.3390/biology14081090. ISSN 2079-7737. PMC 12384024. PMID 40906422. {{cite journal}}: Check |pmc= value (օգնություն); Check |pmid= value (օգնություն)CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)
1 2 «Sphenoid bone». Kenhub (անգլերեն). Վերցված է 2026-01-30-ին.
↑ Aksakal, Ceyhun; Aktı, Serdar; Çeker, Muhammed Erkam; Subaşı Aksakal, Betül; Sapmaz, Emrah; Gökçe, Erkan (2022-11-01). «Development of the sphenoid sinus from newborn to age 18: A computed tomography imaging analysis». International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology. 162: 111327. doi:10.1016/j.ijporl.2022.111327. ISSN 0165-5876.
1 2 Jamil, Radia T.; Callahan, Avery L. (2025). Anatomy, Sphenoid Bone. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 31335028.
1 2 3 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia, PA: Holt-Saunders International. էջեր 220–244. ISBN 0-03-910284-X.

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սեպոսկր» հոդվածին։

[_c9555103bd4408eb-1] ttp://www.bartleby.com/107/35.html

[2] Jacob (2008). Human Anatomy. Elsevier. էջ 211. ISBN 978-0-443-10373-5.

[Human_Anatomy_Volume_Three-3] 1 2 3 4 5 6 Chaurasia (2013 թ․ հունվարի 31). Human Anatomy Volume Three. CBS Publishers & Distributors. էջեր 43–45. ISBN 978-81-239-2332-1.

[4] Touska, P., Hasso, S., Oztek, A. et al. Skull base ligamentous mineralisation: evaluation using computed tomography and a review of the clinical relevance. Insights Imaging 10, 55 (2019). https://doi.org/10.1186/s13244-019-0740-8

[:0-5] 1 2 Triantafyllou, George; Piagkou, Maria (2025-08-20). «The Developing Human Sphenoid Bone: Linking Embryological Development to Adult Morphology». Biology. 14 (8): 1090. doi:10.3390/biology14081090. ISSN 2079-7737. PMC 12384024. PMID 40906422. {{cite journal}}: Check |pmc= value (օգնություն); Check |pmid= value (օգնություն)CS1 սպաս․ չպիտակված ազատ DOI (link)

[:1-6] 1 2 «Sphenoid bone». Kenhub (անգլերեն). Վերցված է 2026-01-30-ին.

[7] Aksakal, Ceyhun; Aktı, Serdar; Çeker, Muhammed Erkam; Subaşı Aksakal, Betül; Sapmaz, Emrah; Gökçe, Erkan (2022-11-01). «Development of the sphenoid sinus from newborn to age 18: A computed tomography imaging analysis». International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology. 162: 111327. doi:10.1016/j.ijporl.2022.111327. ISSN 0165-5876.

[:2-8] 1 2 Jamil, Radia T.; Callahan, Avery L. (2025). Anatomy, Sphenoid Bone. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 31335028.

[VB-9] 1 2 3 Romer, Alfred Sherwood; Parsons, Thomas S. (1977). The Vertebrate Body. Philadelphia, PA: Holt-Saunders International. էջեր 220–244. ISBN 0-03-910284-X.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]