Jump to content

Սափիենս։ Մարդկության համառոտ պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սափիենս։ Մարդկության համառոտ պատմություն
եբրայերեն՝ mamagueverria ‎
և անգլ.՝ Sapiens
ՀեղինակՅուվալ Նոյ Հարարի
Տեսակգրավոր աշխատություն
Ժանրհանրամատչելի գիտություն[1] և մարդաբանություն
Թեմապատմություն
Բնօրինակ լեզուեբրայերեն
ՀաջորդՀոմո դեուս: Վաղվա համառոտ պատմությունը
Երկիր Իսրայել
ՀրատարակիչDevir?
Հրատարակման տարեթիվ2011
Կայքynharari.com/book/sapiens/​(ֆր.), ynharari.com/book/sapiens-2/​(անգլ.), ynharari.com/de/book/eine-kurze-geschichte-der-menschheit/​(գերմ.), ynharari.com/es/book/de-animales-a-dioses-sapiens/​(իսպ.), ynharari.com/pt-br/book/sapiens/​(պորտ.), ynharari.com/he/book/sapiens/​(եբրայերեն), ynharari.com/ar/book/sapiens-2/​(արաբ.) և ynharari.com/zh-hans/book/sapiens/

«Սափիենս։ Մարդկության համառոտ պատմություն» (եբրայերեն՝ קיצור תולדות האנושות ‎), Յուվալ Նոյ Հարարիի հեղինակած գիրքը, որը հիմնված է Երուսաղեմի հրեական համալսարանում նրա ներկայացրած դասախոսությունների շարքի վրա։ Գրքի առաջին հրատարակությունը եղել է 2011 թվականին Իսրայելում եբրայերենով, իսկ 2014-ին հրատարակվել է անգլերեն[2][3]։ Գիրքը կենտրոնանում է Հոմո Սափիենսի (բանական մարդու) վրա և ներկայացնում մարդկության պատմությունը սկսած քարի դարից մինչև 21-րդ դար։ Գրքի բովանդակությունը հիշեցնում է յուրօրինակ խաչմերուկ բնական գիտությունների և հասարակագիտության միջև։

Համառոտ նկարագիր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարարիի այս գիրքը մարդկության պատմությունը դնում է բնական գիտությունների կողմից նրա ակտիվության վրա սահմանափակող ազդեցության և հասարակագիտության՝ այս սահմաններում վերջինիս վրա ազդելու և նրան ձևավորելու մեջ։ Պատմությունը որպես ակադեմիական դիսցիպլին և նրա ազդեցությունը մշակույթային փոփոխությունների վրա։

Գրքում Հարրարին հարցախույզ է անում մարդկության պատմությունը քարի դարից մինչև 21-րդ դար կենտրոնանալով բանական մարդու վրա։ Վերջինիս պատմությունը Հարարին բաժանում է 4 հիմնական հատվածների[4]։

  1. Կոգնիտիվ հեղափոխություն (մ․թ․ա․ 70,000 թ․, երբ Սափիենսի վարքը արդեն նման էր ժամանակակից մարդու վարքին և երբ երևակայությունը զարգացավ բանական մարդու մոտ)
  2. Առաջին հողագործական հեղափոխություն (մ․թ․ա․ 10,000 թ․, հողագործության զարգացումը)
  3. Մարդկության միավորումը (մ․թ․ 34 թ․, քաղաքական կազմակերպությունների աստիճանական համախմբումը գլոբալիզացիայի շուրջ)
  4. Գիտական հեղափոխություն (1543 թ․, հիմնարար գիտությունների սկզբնավորումը)

Հարարիի հիմնական փաստարկը կայանում է նրանում որ բանական մարդը սկսեց գերիշխել մոլորակի վրա, որովհետև նա մեծ խմբերով ճկուն համագործակցության ընդունակ միակ կենդանին է։ Նա քննում է նախապատմական այն վարկածը որ Սափիենսը մոլորակի վրա ապրած այլ մարդկային տեսակների, այդ թվում նեանդերթալյան մարդու և մեգաֆաունայի այլ տեսակների ոչնչացման հիմնական պատճառն է եղել։ Իսկ այն որ բանական մարդը կարող է համագործակցել մարդկային մեծ խմբերով, գալիս է Սափիենսի միայն երևակայության մեջ գոյություն ունեցող երևույթներին հավատալու յուրահատուկ ընդունակությունից, օրինակ՝ աստվածներ, ազգեր, փող և մարդու իրավունքներ։

Նա նշում է նաև որ այս հավատքները ծնում են խտրականություն, օրինակ՝ ազգային, սեռական, քաղաքական և որ գրեթե անհնար է ունենալ լիովին անկողմնակալ հասարակություն։ Հարարիի կարծիքով մարդկային համագործակցության մեծագույն համակարգերը, ներառյալ տարբեր կրոնները, քաղաքական կառույցները, առևտրային ցանցերը և իրավական ինստիտուտները պարտական պետք է լինեն Սափիենսի հորինվածքներ ստեղծելու յուրահատուկ մտավոր կարողության[5]։ Սրանից ելնելով Հարարին նկարագրում է փողը որպես փոխադարձ վստահության միջոց, իսկ քաղաքական և տնտեսական համակարգերը նման կրոններին։

Գրքում հողագործական հեղափոխության վերաբերյալ Հարարիի հիմնական քննադատությունը այն է, որ չնայած վերջինս խթանել է երկրի բնակչության և համատեղ զարգացող այլ տեսակների, օրինակ ցորենի և կովերի քանակական աճին, այնուամենայնիվ մարդկանց և այլ կենդանական տեսակների մեծամասնության կյանքը այս հեղափոոխությունից հետո դարձել է ավելի ծանր, քան երբ Սափիենսը հիմնական զբաղվում էր որսորդությամբ և հավաքչությամբ, քանի որ այդ ժամանակ նա ավելի անհոգ էր ապրում իսկ նրա սննդակարգը ավելի բազմազան էր։ Գրքի ամբողջ բովանդակության միջով կարմիր թելի պես անցնում է նաև մարդկության դաժան վերաբերմունքը կենդանիների հանդեպ։

Մարդկության միավորումը քննարկելիս, Հարարրին նշում է որ պատմության ընթացքում Սափիենսները միշտ ձգտել են քաղաքական և տնտեսական փոխադարձ կախվածության։ Դարերով մարդկության մեծամասնությունը ապրել է այս կամ այն կայսրությունում, իսկ կապիտալիստական գլոբալացումը արդյունավետորեն ստեղծում է մեկ՝ գլոբալ կայսրություն։ Հարարին նշում է որ փողը, կասյրությունները և համաշխարհային կրոնները այս գործընթացի հիմնական շարժիչներն են։

Գիտական հեղափոխությունը Հարարին նկարագրում է որպես նորամուծություն Եվրոպական մտածելակերպում, երբ ազնվականները սկսեցին ընդունել իրենց սխալականությունը և գիտելիքների թերիությունը։ Վերջինները նա համարում է վաղ ժամանակակից Եվրոպական կայսերականության շարժիչներից մեկը և մարդկության մշակույթային միավորումների խթանիչը։

Հարարին համարում է, որ չկան բավարար հետազոտություններ մարդկային երջանկության պատմության մասին, նշելով որ մարդիկ այսօր ավելի երջանիկ չեն քան նախորդ դարերում[6]։ Քննարկում է նաև թե ինչպես կարող են ժամանակակից տեխնոլոգիաները գենետիկ ծրագրավորման, անմահության ձգտման և ոչ օրգանական կյանքի ստեղծման ճանապարհին սպառնում դառնալ տեսակների ոչնչացման պատճառ։ Հարարին մարդկությանը փոխաբերական իմաստով համարում է արարիչներ, որովհետև այն կարող է ստեղծել տեսակներ։

Ջարեդ Դայմոնդի՝ Զենքեր, մանրէներ և պողպատ (1997) փաստագրական գիրքը Հարարին համարում է իր ոգեշնչման գլխավոր աղբյուրներից մեկը[7]։

Ընկալում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համընդհանուր ընկալում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրքի առաջին հրատարակությունը եղել է 2011-ին եբրայերենով, այնուհետև 2015-ին լույս է տեսել անգլերենով, իսկ մինչ այժմ թարգմանվել է 65 տարբեր լեզուներով[8]: 2022-ի մայիսի դրությամբ, 182 շաբաթ եղել է The New York Times ամսագրի գրքերի ցուցակի բեսթսելլեր, ներառյալ 96 հաջորդական շաբաթներ[9][10]։ Book Mark-ի, կամ Literary Hub-ի համաձայն, գիրքը ընդհանուր առմամբ ստացել է «դրական» եզրակացություն 9 գրաքննադատների կողմից, որոնցից մեկը այն անվանել է «փայլուն», 5-ը «դրական» և 3-ը «խառը»[11]։

The Bookseller-ի տարբեր հրապարակումների վրա հիմնված զեկույցի համաձայն, գիրքը անվանվել է «լավագույն»-ից մինչև «սխալական, բայց կարդալու արժանի» և «հիասթափեցնող»: Sunday Times և Times շաբաթաթերթերը անվանել են «լավագույն»[12]։ Գիրքը հաղթել է Չինաստանի ազգային գրադարանի Wenjin գրքերի մրցանակաբաշխությունը, որպես 2014-ին հրատարակված լավագույն գիրք[13][14]։ Անգլերեն հրատարակությունից 4 տարի անց Ալեքս Պրեստոնը The Guardian-ում գրում է, որ Սափիենսը դարձել է հրատարակության ֆենոմեն «վայրի հաջողությամբ», հատկանշական մի քանի տարվա հնություն ունեցող խելացի, մարտահրավերներով լի, ոչ գեղարվեստական ստեղծագործությունների շուրջ տարածված թրենդին[15]:

Միաժամանակ, The Guardian-ը ներառել է գիրքը իր «տասնամյակի լավագույն խելացի գրքերի» տասնյակում[16]։ Մեծ Բրիտանիայի Կենսաբանների թագավորական ընկերությունը գիրքը ընդգրկել է իր 2015 թվականի գրական մրցանակաբաշխության ցուցակում[17]։ Բիլ Գեյթսը Sapiens-ը դասել է իր տասը սիրելի գրքերի շարքում[18], իսկ Մարկ Ցուկերբերգն այն նույնպես խորհուրդ է տվել իր ընթերցողներին[19]։ Kirkus Reviews-ը գրքին շնորհել է «աստղ», նշելով, որ Սափինեսը «ներկայացնում է պատմության մեծ բանավեճերը գոհացուցիչ եռանդով»[20]։ Բրիտանական The Times օրաթերթը նույնպես բարձր է գնահատել գիրքը՝ նշելով, որ «Sapiens-ը այնպիսի գիրք է, որն ուղեղից սարդոստայնները մաքրում է» և որ այն «մտքի համար ցնցող է»[21]։ The Sydney Morning Herald-ը գիրքը նկարագրեց որպես «մշտապես գրավիչ և հաճախ՝ սադրիչ»[22]։

2015 թվականին Երուսաղեմի Իսրայելի թանգարանը ստեղծեց գրքի վրա հիմնված ժամանակավոր հատուկ ցուցահանդես՝ օգտագործելով հնագիտական և գեղարվեստական ցուցադրություններ՝ գրքում ներկայացված հիմնական թեմաները պատկերելու համար։ Ցուցահանդեսը գործել է 2015-ի մայիսից մինչև դեկտեմբեր[23]։

Քննարկելով գրքի հաջողությունը 2020 թվականին՝ Յան Փարքերը The New Yorker-ում գրել է, որ «գիրքը ծաղկեց քննադատության հարաբերական անուշադրության պայմաններում», քանի որ հրատարակության ժամանակ այն քիչ ակնարկներ ստացավ։ Փարքերը Sapiens-ի չափազանց լայն ընդգրկունությունը նկարագրում է որպես պաշտպանություն մասնագիտական քննադատությունից։ Նա մեջբերում է Յուվալ Հարարիի ակադեմիական խորհրդատու Սթիվեն Գանի խոսքը․ «Ոչ ոք մասնագետ չէ ամեն ինչի իմաստի, կամ բոլորի մասին պատմության երկար ժամանակահատվածում»[24]։

2022 թվականին Current Affairs-ում հրապարակված «Յուվալ Նոյ Հարարիի վտանգավոր պոպուլիստական գիտությունը» վերնագրով հոդվածում նեյրոգիտության մասնագետ Դարշանա Նարայանանը զարգացրել է The New Yorker-ի դիտարկումները, նշելով որ փորձել է փաստերի ստուգում կատարել Sapiens-ի համար և խորհրդակցել է նեյրոգիտության և էվոլյուցիոն կենսաբանության ոլորտի իր գործընկերների հետ և հայտնաբերել, որ Հարարիի սխալները այնքան բազմաթիվ և էական են, որ անհնար է աչք փակել, կամ համարվել «քթի մազություն»[25]։

Գիտական ընկալում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդաբան Քրիստոֆեր Ռոբերտ Հալփեյքը քննել է գիրքը և չի գտել որևէ «լուրջ ներդրում գիտելիքի ոլորտում»։ Հալփեյքը նշել է, որ Հարարիի փաստերը հիմնականում ճշմարիտ են, բայց նոր չեն, իսկ երբ նա փորձում է ինքնուրույն եզրահանգումներ անել, հաճախ սխալվում է՝ երբեմն՝ լրջորեն։ Նա գիրքը բնութագրել է որպես տեղեկատվական-ժամանցային հրատարակչական իրադարձություն, որը «պատմության լանդշաֆտով իրականացվող վայրի ինտելեկտուալ ճամփորդություն է՝ լի զգայացունց ենթադրություններով և ավարտվող մարդու ճակատագրի սարսափելի կանխատեսումներով»[26]։

Գիտական լրագրող Չարլզ Ս․ Մանը The Wall Street Journal-ում նշել է, որ Հարարիի հետաքրքիր, սակայն հաճախ աղբյուրներ չունեցող պնդումները հիշեցնում են հանրակացարանային սենյակում ծավալվող քննարկումներ[27]։

Վաշինգտոն Փոստում՝ էվոլյուցիոն մարդաբան Ավի Տուշմանը մատնանշել է այն խնդիրները, որոնք բխում են Հարարիի «ազատամիտ գիտական մտքի» և «քաղաքական կոռեկտության տակ ընկած անորոշ աշխարհայացքի» միջև հակասությունից, սակայն նաև գրել է, որ «Հարարիի գիրքը կարևոր ընթերցանություն կարող է լինել մտածող, հետաքրքրասեր սափիենսների համար»[28]։

The Guardian-ում գրքի ուսումնասիրություն կատարած փիլիսոփա Գալեն Ստրոսոնը եզրակացրել է, որ մի շարք այլ խնդիրների կողքին «Sapiens-ի զգալի մասը չափազանց հետաքրքիր է, և այն հաճախ հստակ է արտահայտված։ Սակայն, որքան ընթերցում ես, այնքան գրքի գրավիչ հատկանիշները ծածկվում են անփութությամբ, չափազանցություններով և զգայացունցությամբ»։ Նա հատկապես նշում է, որ հեղինակը անտեսում է երջանկության հետազոտությունները, որ նրա պնդումը «լիբերալ հումանիզմի սկզբունքների և կենսագիտությունների վերջին հայտնագործությունների միջև բացված անդունդի մասին» ծիծաղելի է, և ափսոսում է, որ հեղինակը Ադամ Սմիթին վերածում է «ագահության առաքյալի»[29]։

Մատենագրական տվյալներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրքի բնօրինակ հրատարակությունը եբրայերենով առաջին անգամ լույս է տեսել 2011 թվականին՝ קיצור תולדות האנושות (Ḳitsur toldot ha-enoshut) վերնագրով, ինչը թարգմանվում է որպես Մարդկության համառոտ պատմություն։

2012 թվականին անգլերեն թարգմանությունը հրապարակվել է ինքնահրատարակմամբ՝ From Animals Into Gods (Կենդանիներից դեպի աստվածներ) վերնագրով։ 2015 թվականին պաշտոնական անգլերեն տարբերակը լույս է տեսել որպես Sapiens: A Brief History of Humankind, «թարգմանված հեղինակ द्वारा՝ Ջոն Փերսելի և Հայիմ Վացմանի օգնությամբ»։

Գիրքը միաժամանակ հրատարակվել է Լոնդոնում՝ Harvill Secker հրատարակչությամբ՝ ISBN 978-1846558238 (կոշտ կազմով), 978-1846558245 (փափուկ, առևտրային տարբերակով)[30], ինչպես նաև Կանադայում՝ Signal հրատարակչությամբ՝ ISBN 978-0-7710-3850-1 (կազմված տարբերակով), 978-0-7710-3852-5 (HTML տարբերակով)։ Այնուհետև 2015 թվականին գիրքը կրկին հրատարակվել է Լոնդոնում՝ Vintage Books հրատարակչությամբ՝ ISBN 978-0099590088 (փափուկ կազմով)։

2020 թվականին գրաֆիկական վեպի տարբերակի առաջին հատորը միաժամանակ լույս է տեսել մի քանի լեզվով՝ Sapiens: A Graphic History, Volume 1: The Birth of Humankind վերնագրով։ Այն ներկայացված է որպես համահեղինակություն Յուվալ Նոյ Հարարիի և Դավիդ Վանդերմյուլենի միջև՝ հարմարեցումներով և նկարազարդումներով Դանիել Կազանավի կողմից։ Երկրորդ հատորը՝ Sapiens: A Graphic History, Volume 2: The Pillars of Civilization, հրապարակվել է 2021 թվականի հոկտեմբերին։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ https://books.google.com/books?id=86B7DQAAQBAJ
  2. ↑ Strawson, Galen (2014 թ․ սեպտեմբերի 11). «Sapiens: A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari – review». The Guardian. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
  3. ↑ Payne, Tom (2014 թ․ սեպտեմբերի 26). «Sapiens: A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari, review: 'urgent questions'». The Telegraph. Վերցված է 2014 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
  4. ↑ Ben Shephard. Sapiens: A Brief History of Humankind review – thrilling story, dark message, The Guardian, 21 September 2014.
  5. ↑ «Sapiens». Yuval Noah Harari (ամերիկյան անգլերեն).
  6. ↑ Harari, Yuval Noah. Were we happier in the stone age?, The Guardian, September 5, 2014.
  7. ↑ Kennedy, Paul (2015 թ․ հունվարի 12). «Sapiens». IDEAS with Paul Kennedy. CBC.
  8. ↑ Harari, Yuval (2022 թ․ մայիսի 7). «Sapiens - Yuval Noah Harari». Official Website - Yuval Noah Harari. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 7-ին.
  9. ↑ «60 Minutes sits down with historian and author Yuval Noah Harari». www.cbsnews.com (ամերիկյան անգլերեն). 2021 թ․ հոկտեմբերի 31. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 8-ին.
  10. ↑ «Paperback Nonfiction Books - Best Sellers - Books - May 8, 2022 - The New York Times». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 8-ին.
  11. ↑ «Sapiens: A Brief History of Humankind». Book Marks. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 14-ին.
  12. ↑ «Top 10 most reviewed books of last week». The Bookseller. 2014 թ․ սեպտեմբերի 12. էջ 25. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 19-ին.(չաշխատող հղում)
  13. ↑ China Book Award Արխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine, CCTV News, April 23, 2015.
  14. ↑ What makes us human, China Daily, May 18, 2016, p. 20.
  15. ↑ Preston, Alex (2018 թ․ հուլիսի 29). «How the 'brainy' book became a publishing phenomenon». The Guardian. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 31-ին.
  16. ↑ «Best 'brainy' books of this decade». The Guardian. 2018 թ․ հուլիսի 29. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 31-ին.
  17. ↑ «Sapiens: A Brief History of Humankind». RSB. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 2-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 2-ին.
  18. ↑ Gates, Bill (2016 թ․ մայիսի 20). «My 10 Favorite Books: Bill Gates». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 28-ին.
  19. ↑ «I finally read 'Sapiens,' the book that Bill Gates and Mark Zuckerberg both recommend to everyone – and I get why Silicon Valley loves it so much». Business Insider (ամերիկյան անգլերեն). 2019 թ․ ապրիլի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 23-ին.
  20. ↑ «Science Books - Best Sellers - Books - The New York Times». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 20-ին.
  21. ↑ Carey, John. «Sapiens: A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari». The Times (անգլերեն). ISSN 0140-0460. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 20-ին.
  22. ↑ Davis, Glyn (2014 թ․ նոյեմբերի 21). «Review: Sapiens». The Sydney Morning Herald (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 20-ին.
  23. ↑ «Israel Museum turns a 'brief history of humankind' into exhibit». Haaretz (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ հուլիսի 19-ին.
  24. ↑ Parker, Ian (2020 թ․ փետրվարի 10). «Yuval Noah Harari's History of Everyone, Ever». The New Yorker. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  25. ↑ Narayanan, Darshana (2022 թ․ հուլիսի 6). «The Dangerous Populist Science of Yuval Noah Harari». Current Affairs (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 19-ին.
  26. ↑ Hallpike, C. R. A Response to Yuval Harari's 'Sapiens: A Brief History of Humankind', New English Review, December 2017.
  27. ↑ Mann, Charles C. (2015 թ․ փետրվարի 6). «How Humankind Conquered the World». Wall Street Journal. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 15-ին.
  28. ↑ Tuschman, Avi (2016 թ․ հունիսի 16). «How humans became human». The Washington Post. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 16-ին.
  29. ↑ Strawson, Galen (2014 թ․ սեպտեմբերի 11). «Sapiens: A Brief History of Humankind by Yuval Noah Harari – review». The Guardian. Վերցված է 2016 թ․ հունիսի 15-ին.
  30. ↑ «A brief history of human kind». idiscover.lib.cam.ac.uk. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 25-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Սափիենս։_Մարդկության_համառոտ_պատմություն&oldid=10744204» էջից