Սարիասիայի շրջան
| Ստեղծում | 29 սեպտեմբերի 1926  | |
|---|---|---|
| Երկիր | Ուզբեկստան | |
| Մայրաքաղաք | Sariosiyo | |
| Վարչատարածքային միավոր | Սուրխանդարյայի մարզ | |
| Ժամային գոտի | UTC+5 | |
| Կոորդինատներ | 38°25′0″N 67°57′0″E, 38°40′0″N 67°48′0″E | |
| Բարձրություն ծովի մակարդակից | 1523 մետր | |
| Մակերես | 200 կմ² | |
Սարիասիական (Սարիասինական) շրջան (գավառ) (ուզբ.՝ Sariosiyo tumani / Сариосиё тумани), Ուզբեկստանի Սուրխանդարյայի մարզի վարչական միավոր։ Վարչական
կենտրոնը Սարիասիա քաղաքատիպ ավանն է:
Անվան ստուգաբանություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանի անվանումը ծագել է պարսկերեն Սարի (սկիզբ) և Օսիյո (Ասիա) բառերից, որը բառացիորեն թարգմանվում է որպես Ասիայի սկիզբ:
18-րդ դարից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Սարիասի շրջանի տարածքը մտնում էր Բուարայի էմիրության կազմի մեջ։ 1920 թվականին Բուխարայի էմիրի իշխանության վերացումից հետո շրջանի տարածքը մինչև 1924 թվականը մտնում էր Բուխարայի ժողովրդական խորհրդային հանրապետության (ԲԺԽՀ) կազմի մեջ։ 1924 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Կենտրոնական Ասիայի ազգային-տարածքային սահմանազատման արդյունքում ԲԺԽ Հանրապետությունը դադարեց գոյություն ունենալ, և նրա տարածքի մի մասը մտել է նորաստեղծ Ուզբեկական ԽՍՀ կազմի մեջ: 1926 թվականի սեպտեմբերի 29-ին կազմավորվել է Սարիասիի շրջանը, որը մտել է Ուզբեկական ԽՍՀ Բուխարայի մարզի Սուրխան-Դարյինսկի շրջանի կազմի մեջ, իսկ 1941 թվականի մարտի 6-ին շրջանը վերածվել է ինքնուրույն Սուրխանդարյինի շրջանի[1]: 1943 թվականին շրջանի տարածքի մի մասը փոխանցվել է նոր Սուզունսկի շրջան[2]: 1959 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Սուզունի շրջանը միացել է Սարիասիին[3]:
1962 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Սարիասիի շրջանը վերացվեց, իսկ նրա տարածքը մտել է Դենաու շրջանի կազմի մեջ։ 1964 թվականի փետրվարի 22-ին Սարիասիի շրջանը վերականգնվել է և մտել է Սուրխանդարիի մարզի Վիլոյատա կազմի մեջ[4]:
Աշխարհագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանի մակերեսը կազմում է 3800 կմ² որը մարզի ամենամեծ տարածքային կազմավորումն է[5]: Սարիասիայի շրջանը գտնվում է Սուրխանդարյայի մարզի հյուսիս-արևելյան մասում։ Հյուսիս-արևմուտքում սահմանակից է Կաշկադարյայի մարզի Կամաշի և Շահրիսաբզի շրջաններին, արևելքում և հյուսիս-արևելքում՝ Տաջիկստանի Հանրապետությանը, հարավ-արևմուտքում՝ Բայսունի, հարավում՝ Կումկուրգանի և Բայսունիին, հարավ-արևելքում՝ Սուրխանդարյայի մարզի Ուզունի շրջաններին։ Սարիասիայի շրջանի տարածքի զգալի մասը գտնվում է բարձրադիր լեռներում։ Նրա վարչական սահմաններում գտնվում է Գիսարի լեռնաշղթան՝ Ուզբեկստանի ամենաբարձր կետով՝ Խազրեթ-Սուլթան գագաթով, որի բարձրությունը ծովի մակարդակից 4643 մետր բարձրության վրա է[6]:
Բնություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կլիմա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարածքի կլիման մերձարևադարձային ներցամաքային է՝ շոգ և չոր ամառներով և ցուրտ ձմեռներով: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է +15,6 °C է, հունվարի միջին ջերմաստիճանը՝ +2,5 °C, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ +28,0 °C։ Ջերմաստիճանի բացարձակ նվազագույնը -20 °C է, իսկ բացարձակ առավելագույնը՝ +53 °C։ Տարածքում տարեկան միջինում տեղում է 200-300 մմ տեղումներ, որի մեծ մասը բաժին է ընկնում գարնանը և աշնանը։ Վեգետացիոն շրջանը տևում է 270-280 օր[1][7]:
Հողեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կադիրովի հողային ծածկույթը ձևավորվում է հիմնականում մարգագետնային-շիճուկային հողերով և աղի ճահիճներով[1][7]:
Ռելիեֆ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սարիասիի շրջանի ռելիեֆը ներկայացված է հիմնականում բարձունքներով և բարձր լեռնային վայրերով։ Տարածքի հողերը միջինում գտնվում են ծովի մակարդակից 800-ից 2000 մետր բարձրության վրա։ Հարթավայրերը տարածված են շրջանի հարավ-արևմտյան մասում ՝ զբաղեցնելով փոքր տարածք, իսկ ադիրները՝ ամենուր։
Շրջանի տարածքով ձգվում է Գիսարի լեռնաշղթան՝ Ուզբեկստանի ամենաբարձր լեռնախղթաներից մեկը։ Շրջանի ամենաբարձր կետը Հազրեթ-Սուլթան գագաթն է, որի բարձրությունը կազմում է 4643 մետր, միաժամանակ հանդիսանում է Ուզբեկստանի ամենաբարձր կետը[8]:
Բլուրները կազմված են ավազաքարերից և լյոսներից։ Սարիասիի շրջանը գտնվում է սեյսմավտանգ գոտում[1][7]:
Հիդրոգրաֆիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գիսարի լեռնաշղթայից հոսում են շրջանի տարածքով անցնող Սուրխանդարյա, Տուպալանգդարյա, Օբիզարանգ, Սանգարդակդարյա և այլ ջրահոսքեր։
Նրանց ջրերը օգտագործվում են ոռոգելի գյուղատնտեսության համար, որոնք կիրառվում են լեռների ստորոտում գտնվող նուրբ լանջերին: Շրջանի ամենամեծ և ամենաերկար գետը Տուպալանգդարիան է որը Սուրխանդարիայի վտակներից մեկն է։ Ոռոգման համար կա 3 խոշոր ջրանցք՝ Հասանխոն, փոքր և մեծ Դամարիկ ջրանցքներ[1][7]:
Ֆլորա և ֆաունա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանի տարածքում լայնորեն տարածված են սեզը, ուղտափուշը և այլ բույսեր, որոնք մեծ կերային նշանակություն ունեն այստեղ բուծվող ղարաբաղյան ոչխարների համար։ Լեռնային վայրերում վայրի վիճակում հանդիպում են գիհի, խնձորենի, հունական ընկույզ, պիստակ, նուշ, մասուր, աստրագալ և հոն[1][7]:
Շրջանի տարածքում տարածված են գայլերը, աղվեսները, գորշ արջերը, ձյունահովազները, նապաստակները, ջեյրանները, մողեսների տարբեր տեսակներ ներառյալ գեկոնների ընտանիքը և օձերը ներառյալ միջինասիական կոբրան և նետ-օձը, իժերի և շահերի տարբեր տեսակներ[1][7]:
Բնակչություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2015 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով շրջանում բնակվում է 184183 մարդ[9]: Բնակչության հիմնական մասը բնակվում է գյուղական վայրերում։ Բնակչության ազգային կազմում մեծամասնությունը կազմում են ուզբեկները և տաջիկները։ Տաջիկների մասնաբաժինը Ուզբեկստանում ամենաբարձրերից մեկն է։ Շրջանում բնակվում են նաև ռուսներ, թաթարներ և այլ ազգություններ[1][10]:
Վարչատարածքային բաժանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանի կազմի մեջ մտնում են.
- Շրջանային ենթակայության քաղաք Շարգուն (ավելի քան 12 000 մարդ),
- 4 քաղաքատիպ ավան,
- Սարիասիա (մոտ 15 000 մարդ),
- Բույրապուշտ,
- Տարտուլի,
- Յանգիխայոտ,
- Մնացած բնակավայրերն ունեն գյուղերի կարգավիճակ, որոնք մտնում են քաղաքացիների գյուղական ժողովների կազմի մեջ,
- Բուստոն,
- Դաշնաբադ,
- Նավրուզ,
- Սանգարդակ,
- Սուֆիյոն,
- Տակչիյոն,
- Ուզբեկիստոն,
- Խուֆար[1][11]:
Հոկիմ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ներկայումս Սարիասիայի շրջանի վարչակազմի ղեկավարը (հոկիմը) Համրոկուլ Ջուրակուլովիչ Մինգբոևն է։ Շրջանի վարչակազմի շենքը գտնվում է Սարիասիայում՝ Միրզո Ուլուգբեկի թաղամասի, թիվ 2 տուն հասցեում[9]:
Տնտեսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գյուղատնտեսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մարզի հողային ֆոնդը կազմում է մոտ 20 000 հա։ Սարիասիայի շրջանում հիմնականում զարգացած են տվյալ գյուղատնտեսության ոլորտները:
- Անասնապահություն,
- բամբակագործություն,
- երկրագերծություն,
- այգեգործություն,
- խաղողագործություն,
2000-ական թվականների կեսերին գյուղում գործել է 11 շիրկայական (կոոպերատիվ) և 230 ֆերմերային տնտեսություն, մասնագիտացած անասնապահության, հացահատիկի և բանջարաբուծության մեջ։ Հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածությունը կազմում է 3000 հա, բամբակինը՝ 5700 հա, բանջարեղենինը՝ 1500 հա, բոստանային և մրգային կուլտուրաներինը՝ 1000 հա, այգիներինն ու խաղողի այգիներինը՝ 800 հա։ Կան մեղվաբուծության և լեռնային բուժիչ խոտաբույսերի մշակման տնտեսություններ[1][12]:
Ընդհանուր առմամբ մասնավոր և հանրային սեփականության ներքո կար 36 000 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն, 51 000 գլուխ մանր եղջերավոր անասուն (ոչխար և այծ), 48 000 գլուխ ընտանի թռչուն, իսկ հոտերում 7000 գլուխ ձի[1]:
Արդյունաբերություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սարիասիայի շրջանի տարածքում կան քարածխի, մարմարի, ֆոսֆորիտների, ցինկի, կրաքարի և թերթաքարերի հանքավայրեր։ Այս հանքավայրերի մշակումն իրականացվում է բաց եղանակով։ Այստեղ գործում են ածխի, մարմարի և բամբակի վերամշակման ձեռնարկություններ։ Կան աղյուսի, ըմպելիքների, հրուշակեղենի, կաթնամթերքի և սննդամթերքի արտադրության ձեռնարկություններ։ Գործում է ավելի քան 40 տարբեր ընկերություններ և ձեռնարկություններ որոնցից 3-ը՝ համատեղ ընկերություն է։ Մասնավորապես, գործում են ուզբեկա-ռուսական «Միֆթոքս» համատեղ ընկերությունը և ուզբեկա-տաջիկական «Լայեր» ընկերությունը՝ գարեջրի արտադրության համար[13][12]:
Տրանսպորտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սարիասիայի շրջանի տարածքում ավտոմոբիլային ճանապարհների ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 225 կմ, որոնց հիմնական մասը բաժին է ընկնում հանրապետական նշանակության ավտոճանապարհներին։ Շրջանի տարածքով է անցնում երկաթուղային գիծ Տաշքենդ-Դուշանբե և Ուզուն-Շարգուն երթուղիներով։ Շրջանի գլխավոր կայարանը՝ Սարիասիան, գտնվում է շրջկենտրոնից 7 կմ հեռավորության վրա։ Շրջանի տարածքում է գտնվում Սուրխանդարյայի մարզի երկու օդանավակայաններից մեկը[1][12]:
Ավտոբուսային երթուղիներ են գործում Կամաշի-Դենաու, Շահրիսաբզ-Դենաու և այլ ուղղություններով[1]:
Սոցիալական ոլորտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կրթություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2003-ից 2004 թվականի ուսումնական տարիներին Սարիասիայի շրջանում գործել է 71 հանրակրթական դպրոց, որտեղ կրթություն է ստացել 31000 երեխա։ Շրջանումկա 2 գիմնազիա, 3 հատուկ գիշերօթիկ դպրոց և 3 մասնագիտական քոլեջ[1]:
Մշակույթ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2000-ական թվականների կեսերին Սարիասիայի շրջանում գործել է մեկ թատրոն, Մշակույթի պալատ, երեք մշակույթի տուն, բազմաթիվ ակումբներ և 41 գրադարան[1]:
Բացի Ուզբեկստանում և Սուրխանդարյայի մարզում տարածված թերթերից, ամսագրերից, ռադիոկայաններից և հեռուստաալիքներից, Սարիասիայի շրջանում հրատարակվում է «Սարիոսիյո» («Սարիասիա») թերթը[1]:
Բժշկություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանում գործում է 1 հիվանդանոց և 1 ծննդատուն։ Գրեթե յուրաքանչյուր բնակավայրում կա բժշկական կետ։ Լեռնային վայրում գործում է «Խոնդիզա» առողջարանը, որը ամբողջ Ուզբեկստանից ներգրավում է սրտի և շնչառական հիվանդություններ ունեցող մարդկանց[1]:
Սպորտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սարիասիայի շրջանում գործում է մարզադաշտեր, մարզադահլիճներ, մարզահրապարակներ և այլ մարզական կառույցներ։ 2000-ական թվականների կեսերին շրջանում գործել է 18 մարզական օբյեկտ[1]:
Հնագիտական հուշարձաններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սարասիայի շրջանի տարածքում կան մի շարք հնագիտական հուշարձաններ, մասնավորապես՝ 5-ից 8-րդ դարերի քաղաքների միջնաբերդեր, որոնցից ամենամեծերը՝ Կուլտեպա, Նոնվոյտեպա, Խումդոնտեպա, Խուրոզտեպա, Կաֆիրկալա, Խիսորտեպա և այլն: Լեռնային շրջաններում գտնվում է վերին պալեոլիթի դարաշրջանի հնագույն կացարաններ (Խուշդարա, Պոդախոնա և Դարիանխոր)[14]:
Շրջանի տարածքում կա ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում Ուզբեկստանում՝ ընդգրկվել է Ակ-Աստանա-Բաբա դամբարանը որպես մշակութային օբյեկտ, և Հիսարի լեռները որպես բնակածին օբյեկտ[1][15]:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ
<ref>պիտակ՝ «НЭУ» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում: - ↑ Информационные сообщения : [арх. 5 դեկտեմբերի 2021] // Ведомости Верховного Совета СССР. — 1943. — № 52 (258). — С. 2.
- ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 43 (975), 1959 г.
- ↑ «Ведомости Верховного Совета СССР». Википедия (ռուսերեն). 2025 թ․ փետրվարի 21.
- ↑ «Ведомости Верховного Совета СССР». Википедия (ռուսերեն). 2025 թ․ փետրվարի 21.
- ↑ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Ўзбекистон табиий географияси, 2006, էջ 165
- ↑ «Uzbekistan high point» (անգլերեն). peakbagger.com. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 26-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 19-ին.
- ↑ 9,0 9,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ
<ref>պիտակ՝ «sur» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում: - ↑ Этнический атлас Узбекистана, 2002, էջ 423
- ↑ «Список административно-территориальных образований Республики Узбекистан» (ռուսերեն). Список административно-территориальных образований Республики Узбекистан. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 3-ին.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 O`zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 2008, էջ 178
- ↑ «Google Search». www.google.com. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 5-ին.
- ↑ «Ведомости Верховного Совета СССР». Википедия (ռուսերեն). 2025 թ․ փետրվարի 21.
- ↑ «Gissar mountains» (անգլերեն). Всемирное Наследие ЮНЕСКО. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 4-ին.
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Этнический атлас Узбекистана. — Ташкент: «ИООФС — Узбекистан», 2002. — 452 с. — ISBN 5-862800-10-7 (рус.).
- O`zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi. — Бухара: O`qituvchi, 2008. — 178 с. (узб.).
- Ўзбекистон табиий географияси. — Коканд: Издательство КГПИ имени Мукими, 2006. — 165 с. (узб.).