Սարդարապատ (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր
Sardarabad Memorial.jpg
Տեսակ Wikimedia permanent duplicate item
Երկիր Հայաստան
Տեղագրություն Հայաստան Հայաստան
Հասցե Դանիել-բեկ Փիրումյան փողոց 1
Հիմնադրված է 1968
Տնօրեն Կարէն Արիստակեսեան
Սարդարապատ (արեւմտահայերէն)ը գտնվում է Հայաստանում
Սարդարապատ (արեւմտահայերէն)

Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիր՝ Հայոց ազգագրութեան եւ ազատագրական պայքարի պատմութեան ազգային թանգարան։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սարդարապատի հերոսամարտի յուշահամալիր, Հայոց ազգագրութեան եւ ազատագրական պայքարի[1] պատմութեան ազգային թանգարանը կ'օգնէ ճանչնալու եւ գնահատելու անցեալը, աւանդական արժէքային կողմնորոշումները, որպէս ներկայի ու ապագայի հիմունք։

Թանգարանի առաքելութիւնն է փրկել, պահպանել ու հարստացնել, ուսումնասիրել, ցուցադրել ու յաջորդ սերունդներուն փոխանցել հայոց ազգային մշակոյթին վերաբերող թանգարանային հաւաքածոներ եւ առարկաներ։ 1968 թուականի կառուցուած յուշահամալիրը կը խորհրդանշէ Սարդարապատի հերոսամարտի պատմական նշանակութիւնը հայրենիքի փրկութեան եւ Հայոց հնագոյն մշակոյթի պահպանութեան համար։ Թանգարանը ստեղծուած է Հայաստանի նախարարներու խորհուրդի 16 Փետրուար 1978-ի թիւ 82 որոշումով եւ այցելուներու առաջ իր դռները կը բանայ 13 Սեպտեմբեր 1978-ին։ Թանգարանին մէջ կը պահպանուի, կը ցուցադրուի եւ կ'ուսումնասիրուի հայ մշակութային ժառանգութեան վերաբերող պատմամշակութային արժէքներ՝ հնագոյն ժամանակներէն մինչև մեր օրերը։

Ճարտարապետութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յուշահամալիրի ճարտարապետն է Ռաֆայէլ Իսրայէլեանը, քանդակագործը՝ Արա Հարութիւնեանը։ Յուշահամալիրը կառուցուած է ճակատամարտի տեղը։ Այն բացառիկ է։ Անկրկնելի են թեւաւոր ցուլերը եւ վեհասքանչ յաղթական զանգերը։ «Զանգակատունը» (35 մ բարձրութեամբ) կը հանդիսանայ համալիրի յօրինուածքի դոմինանտը։ Ան կատարուած է նուրբ արտիստականութեամբ։ Ստեղծագործաբար իմաստաւորուած է ամէն մի գծիկը, ամէն մի մանրամասնը։ Ուղղահայաց «Զանգակատունը» դրուած է աստիճանաձեւ ստիլոբատի վրայ, որով աւելի կը շեշտուի շարժումը, ձգտումը դէպի վեր։ Ողջ բնութիւնը ընդգրկուած է ճարտարապետական տարածութեան մէջ։ «Զանգակատան» կուռ ուրուանկարը գծուած է կապոյտ երկնքին մէջ։ Անոր յօրինուածքը կազմուած է չորս վերասլաց մոյթերէ, որոնց առանքից կ'երեւի երկինքի լազուրը՝ ողողելով «Զանգակատունը» բոլոր կողմերէն։ Երեք շարքով կախուած են զանգերը։ Անոնք կարծես պատրաստ են զանգահարելու եւ ոտքի հանելու ժողովուրդը վտանգի պահուն։ Այդպէս եղած է նաեւ այն դաժան պայքարի օրերին, երբ զանգերը վեց օր շարունակ կը ղօղանջէին՝ ժողովուրդին հանելով ազատագրական պատերազմի։ Ղօղանջը կը տարածուէր ամբողջ Արարատեան դաշտավայրով։

«Սարդարապատի ճակատամարտ»ի յուշահամալիրը կը հաստատէ հայրենասիրութեան գաղափարը, հայ ժողովուրդի ազգային մշակոյթի անմահութիւնը, անոր ստեղծարար ոգու ուժը։ Յուշահամալիրի քանդակները սերտօրէն կ'առնչուի ճարտարապետական մտայղացման հետ։ Պլաստիկայի հնչեղութիւնը ողջ ուժով կ'արտացոլայ յատկապէս յաղթանակի պատին։ Հարթաքանդակները ներկայացուած են յաղթութեան հանդիսաւոր երգը, կեանքի ու Հայաստանի վերածնունդի հաստատումը։ Հարթաքանդակներուն պլաստիկական լուծումներում միտումնաւոր կերպով օգտագործուած է բազմամասշտաբայնութեան սկզբունքը։

Հայաստանի ազգագրութեան թանգարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ մեծանուն ճարտարապետ Ռաֆայէլ Իսրայէլեանը նախագծած եւ Սարդարապատի յուշահամալիրին ձախ, փոքր բարձունքի վրայ կառուցած է Հայաստանի ազգագրութեան թանգարանի շէնքը, որ իր ծաւալով ու գաղափարով լրացուցած եւ ամբողջացուցած է համալիրը։ Թանգարանի շէնքը առանց լուսամուտներու ամրոցի տպաւորութիւն կը ձգէ։ Հարաւային (ետեւի) ճակատի երկու ութանիստ աշտարակներուն հեղինակը մէկը՝ Արագածին, միւսը՝ Արարատին ուղղուած երկու բացուածք-լուսամուտ նախատեսած է։ Ներքին յարդարումը յստակ է, պատերը սրբատաշ են՝ տուֆով կերտուած, կամարները՝ երիզուած խորհրդանշական բարձրաքանդակներով։

Աւելի քան 30-ամեայ գործունէութեան ընթացքին թանգարանը դարձած է պատմամշակութային յիշողութեան եւ տեղեկատւութեան շտեմարան։ Թանգարանին մէջ կը ցուցադուի հայոց աւանդական մշակոյթի համակարգը՝ կենսապահովման, սոցիալական, հոգեւոր մշակոյթներու տարրերով հանդերձ։ Ցուցադրութեան մէջ մշակութային երեւոյթները, տարրերը կը ներկայացուին ըստ պատմազգագրական մարզերու՝ համահայկական ընդհանրութիւններուն զուգահեռ կը ցուցադրուին նաեւ մշակութային տեղական առանձնայատկութիւններ։

Ցուցադրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թանգարանը ունի աւելի քան 70000 թանգարանային առարկաներէ բաղկացած հաւաքածոյ։ Թանգարանի 6500 մ2 ցուցադրական մակերեսին վրայ ներկայացուած են Հայոց ազգային մշակոյթին եւ Մայիսեան հերոսամարտերու պատմութեան նուիրուած հիմնական ցուցադրութիւնները։ Թանգարանի հաւաքածոները բաղկացած են հետեւեալ բաժիններէ.

1. Հնագիտական (հնագոյն, միջնադարեան արուեստ, արհեստներ, կրօնա-պաշտամունքային առարկաներ)։ 2. Ազգագրական-աշխատանքային գործիքներ, արհեստներ, ազգային խոհանոց, օժանդակ տնտեսաձեւեր, գորգ եւ կարպետ, կահոյք, ժանեաք եւ ասեղնագործութիւն, ազգային տարազ եւ զարդեր, ընտանիքին եւ ազգային տօնացոյցին վերաբերող առարկաներ։ 3. Լուսանկարներու, նկարներու, փաստաթուղթերու, արխիւային նիւթերու հաւաքածոներ։ 4. Դեկորատիւ կիրառական արուեստ։ 5. Այլ էթնիկ ընդհանրութիւններու մշակոյթին վերաբերող թանգարանային առարկաներ։

Ուշագրաւ է աւելի քան 7000 առարկաներէ կազմուած հնագիտական հաւաքածոն։ Ցուցադրուած առարկաներէն յիշարժան են ուշ պրոնզի եւ վաղ երկաթի դարաշրջանի պրոնզէ արձանիկները, մ.թ.ա. 3րդ հազարամեակի Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչ ցեղապետի կիսանդրին, կաւէ կրակարանը, զէնքի տեսակները եւ այլն։

Պրոնզեդարեան շերեփը կը կազմէ թանգարանի հնագիտական հաւաքածոյի զարդը։ Յայտնաբերուած է 1977 թ. Լոռի Բերդ գիւղի թիւ 21 ուշ պրոնզեդարեան դամբարանէն (հնագէտ Ս. Դեւեջեան) օգտագործուած ծիսական արարողութիւններու ժամանակ նոյն դամբարանին մէջ թաղուած քուրմի կողմէն։

Եղջերուներու արձանախումբը արձանադրօշ է՝ յայտնաբերուած 1975 թ. Լոռի Բերդի դամբարանադաշտին մէջ։ Ան ձուլածոյ է, թեմատիկ եւ ոճական առանձնայատկութիւններով կը համապատասխանէ Հայաստանի ուշ պրոնզէ դարեան արուեստին, պատրաստուած է տեղական վարպետ-արուեստագետի ձեռքով։ Արձանի դրօշակը ունի պաշտամունքային նշանակութիւն, օգտագործուած է ծիսական արարողութիւններու ժամանակ։

Թանգարանի ազգագրական հաւաքածոյի կազմը կ'ընդգրկէ հայ էթնիկ հանրոյթի արեւմտահայ եւ արեւելահայ համալիրներու, տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններուն վերաբերող մշակութային արժէքներ։

Գործուածքի հաւաքածոն ամենախոշորն է թանգարանի միւս հաւաքածուներու համեմատութեամբ. գորգին, ասեղնագործութեանը եւ ժանեաքին, տարազին վերաբերող թանգարանային առարկաներու ընդհանուր քանակը կը գերազանցէ 8000-ը։ Անոնցմէ յատկապէս յիշարժան է գորգերու հաւաքածոն, որու հնագոյն նմուշը 17-րդ դարէն է։ Տարազի հաւաքածոն՝ աւելի քան 1600 կտորէ կազմուած, կը ներառէ 19-րդ դարու վերջ – 20-րդ դարու սկիզբ Հայոց գիւղական եւ քաղաքային բնակչութեան առօրեայ ու տօնական տարազի համալիրները։

Ժանեաքներու եւ ասեղնագործ սրբիչներու, սփռոցներու հաւաքածոն, աւելի քան 2500 միաւոր/ նոյնպէս կը ներկայացնէ պատմական Հայաստանի գեղարուեստական գործուածքի ինքնատիպութիւնը։ Ի թիւս այլ գործուածքի նմուշներու, ուրոյն տեղ ունի նաեւ գոբելեններու հաւաքածոն, թիւով 150 ։

Հարուստ է արծաթէ գոտիներու հաւաքածոն պատրաստուած Հայաստանի և Կովկասի յայտնի վարպետներու ձեռքով։ Նոյն հաւաքածոյի կը կազմէ ոսկիով ու արծաթով պատուած, փորագրուած դաշոյններու հաւաքածոն, որ մեծ մասամբ հայ վարպետներու ձեռքի գործ է։

Աւելի քան հազար առարկայ ընդգրկող ապակիի հաւաքածոյի մէջ կարեւոր են սեղանի սպասքի նմուշները, ինչպէս նաեւ գեղարուեստական ոճաւորումով առանձնացող կենցաղային առարկաները։

Հայոց ազգագրութեան թանգարանը ունի Կուտինայի խեցեգործութեան հարուստ հաւաքածոյ, որ նուէր է յունահայ Յակոբ Ջելալեանէն։ Թանգարանի հիմնական ցուցադրութիւնին մէջ ուրոյն տեղ ունի ուտեստի ցուցադրանքը։ Ցուցադրութեան մէջ ներկայացուած են հայոց աւանդական ուտեստի համակարգին մէջ մշակուած եւ պահպանուած էթնիկ աւանդոյթներն ու առանձնայատկութիւնները։

Թանգարանին մէջ կը պահպանուին հայ ժողովուրդի տնտեսական հիմնական եւ օժանդակ զբաղմունքներու, տնայնագործութեան ու արհեստներու դարաւոր աւանդոյթները արտացոլող աւելի քան 4500 գործիք եւ այլ առարկաներ։ Այս հաւաքածոն թոյլ կու տայ դիտողին պատկերացում կազմել Հայոց տնտեսական կեանքի եւ նիւթական մշակոյթի մասին։

Թանգարանին մէջ կը պահպանուի 306 նուագարան, որոնցմէ 290-ը հայկական ժողովրդական նուագարաններ են։ 100 լարային, 159 փողային, 31 հարկանային, իսկ 16-ը՝ աշխարհի ժողովուրդներու։ Հաւաքածոյի ամենահին նուագարանները 1689 եւ 1696 թուականներով թուագրուող պղինձէ ծնծղաներն են, որոնց վրայ հայատառ արձանագրութիւններ կան։ Հաւաքածոյի զարդն ճանչցուած են երաժիշտներ Լեւոն Մադոյեանի, Գուրգէն Միրզոյեանի, Լեւոն Կարախանի, Սողոմոն Սեյրանեանի, Վաչէ Յովսէփեանի, Արամ Մերանգուլեանի, Սաշա Օգանեզաշվիլու նուագարանները։

Կիրառական արուեստի հաւաքածուի, աւելի քան 2000 ստեղծագործութիւններու մեծ մասը կը ներկայացնէ հայոց աւանդական մշակոյթի, ինչպէս նաեւ հայրենի երկրի ու բնութեան ոգին։

Աշխարհի ժողովուրդներու ազգագրութեան հաւաքածոյի հիմնական մասը կը կազմեն Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Աֆրիքայի երկիրներու (Կանա, Կամբիա, Գուինեա, Լիպերիա, Նիկերիա, Սենեկալ, Տանզանիա) փայտէ արձանիկները, դիմակները եւ այլ առարկաներ։ Հաւաքածոյին մէջ փոքրաքանակ առարկաներով ներկայացուած են նաեւ Ովկիանոսի, Հնդկաստանի, Հարաւ-արեւելան Ասիայի (Չինաստան, Ճաբոն, Վիեթնամ) ժողովուրդներու մշակոյթի տարրեր[2][3]

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]