Jump to content

Սարատոգայի ճակատամարտեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սարատոգայի ճակատամարտերը
ճակատամարտ Խմբագրել Wikidata
Մասն է• Ամերիկյան հեղափոխություն
 • Անկախության պատերազմ Հյուսիսային Ամերիկայում Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրԱմերիկայի Միացյալ Նահանգներ Խմբագրել Wikidata
ՎայրStillwater Խմբագրել Wikidata
Կոորդինատներ42°59′56″N 73°38′15″W Խմբագրել Wikidata
Թվական7 հոկտեմբերի 1777 Խմբագրել Wikidata
Սկսած19 սեպտեմբերի 1777 Խմբագրել Wikidata
Ավարտված17 դեկտեմբերի 1777 Խմբագրել Wikidata
ՄասնակիցԱմերիկայի Միացյալ Նահանգներ Խմբագրել Wikidata
ՀետևանքFranco-American alliance Խմբագրել Wikidata
Կազմված էBattle of Freeman's Farm, Battle of Bemis Heights Խմբագրել Wikidata
Քարտեզ

Սարատոգայի ճակատամարտեր, պատմական իրադարձություններ, որոնք տեղի են ունեցել 1777 թվականի սեպտեմբերի 19-ին և հոկտեմբերի 7-ին՝ ամերիկյան Մայրցամաքային բանակի և Բրիտանական բանակի միջև Նյու Յորքի Սարատոգայի մոտակայքում տեղի ունեցած Ամերիկյան անկախության պատերազմի ժամանակ: Երկրորդ ճակատամարտը ավարտվել է վճռական ամերիկյան հաղթանակով և բրիտանական բանակի պարտությամբ: Արդյունքը մեծապես ազդել է պատերազմի ընթացքի վրա՝ համոզելով Ֆրանսիային մտնել պատերազմի մեջ որպես ամերիկյան դաշնակից: Երկու ճակատամարտերում էլ գեներալ Ջոն Բուրգոյնը ղեկավարել է բրիտանական ուժերը, մինչդեռ գեներալներ Հորացիո Գեյթսը և Բենեդիկտ Առնոլդը ղեկավարել են ամերիկյան ուժերը: Պատմաբան Էդմունդ Մորգանը Սարատոգան նկարագրել է որպես «պատերազմի մեծ շրջադարձային կետ», քանի որ այն ամերիկացիների համար ձեռք է բերել օտարերկրյա օգնություն Ֆրանսիայից, որը հաղթանակի համար անհրաժեշտ վերջին տարրն է եղել[1]:

Բրիտանական բանակի արշավանքը Նյու Յորքում նպատակ է ունեցել բաժանել Նոր Անգլիան միջին և հարավային գաղութներից: Բուրգոյնը հարավ է առաջնորդել ներխուժման բանակը Քվեբեկից, Կանադա՝ Օլբանի, Նյու Յորք գրավելու նպատակով: Ռազմավարությունը սկսվել է խոստումնալից, բայց դադարել է մատակարարման խնդիրների պատճառով: Բրիտանացի գեներալ Ուիլյամ Հոուն երբեք չի տեղափոխել իր ուժերը հյուսիս, և բրիգադային գեներալ Բարի Սենթ Լեջերը հետ է շրջել իր ուժերը, որոնք նախատեսված էին արևմուտքից ժամանելու համար, թողնելով Բուրգոյնին շրջապատված ամերիկացիների կողմից Նյու Յորքի հյուսիսային մասում, իր նպատակից 24 կմ հեռավորության վրա: Բուրգոյնը կռվել է երկու ճակատամարտ, 18 օր տարբերությամբ, նույն տարածքում Սարատոգայից 14կմ հարավ:

Ֆրիմենի ֆերմայում սեպտեմբերի 19-ին տեղի ունեցած առաջին ճակատամարտում Բուրգոյնը, ծանր կորուստների գնով, մարտավարական հաղթանակ է տարել Մայրցամաքային բանակի նկատմամբ[Ն 1]: Ճակատամարտը սկսվել է Բուրգոյնի փորձով շրջանցելու ամերիկյան ամրացված դիրքը Բեմիսի բարձունքներում իր զորքերի մի մասով: Ամերիկացի գեներալ-մայոր Բենեդիկտ Առնոլդը կանխատեսել է մանևրը և զգալի ուժեր է տեղադրել նրա ճանապարհին: Այնուամենայնիվ, Բուրգոյնը կարողացել է գրավել դաշտը: Ընդհարումները շարունակվել են հաջորդ օրերին, մինչ Բուրգոյնը սպասել է՝ հույս ունենալով, որ ուժեղացումներ կժամանեն Նյու Յորք քաղաքից:

Մինչդեռ, հայրենասեր աշխարհազորային ուժերը շարունակել են ժամանել՝ մեծացնելով ամերիկյան շարքերը: Ամերիկյան ճամբարում մարտավարական որոշումների շուրջ վեճերը հանգեցրել են նրան, որ Գեյթսը զրկել է Առնոլդին իր հրամանատարությունից: Երբ պարզ է դարձել, որ բրիտանացիները ժամանակին օգնություն չեն ստանա, Բուրգոյնը կրկին հարձակվել է Բեմիսի բարձունքների ճակատամարտում հոկտեմբերի 7-ին, բայց կորցրել է ինչպես ճակատամարտը, այնպես էլ իր նախկին ձեռքբերումները: Գագաթնակետին հասնելով ծանր մարտերի, այս ճակատամարտը նշանավորվել է Առնոլդի ոգևորիչ համախմբմամբ ամերիկյան զորքերի: Բուրգոյնի ուժերը հետ են շպրտվել այն դիրքերը, որոնք նրանք զբաղեցրել են սեպտեմբերի 19-ի գործողությունից առաջ, և ամերիկացիները գրավել են ամրացված բրիտանական պաշտպանության մի մասը:

Այս կորստից հետո Բուրգոյնը ստիպված է եղել նահանջել Սարատոգա (այժմ Շույլերվիլ): Հայտնվելով շրջապատված շատ ավելի մեծ ուժով, նա հանձնել է իր ամբողջ բանակը գեներալ Գեյթսին հոկտեմբերի 17-ին: Չնայած բրիտանացի գեներալ Սըր Հենրի Քլինթոնը շարժվել է Նյու Յորք քաղաքից՝ փորձելով շեղել ամերիկյան ուշադրությունը՝ գրավելով Ֆորտս Քլինթոնը և Մոնտգոմերին Հուդզոն գետի բարձունքներում հոկտեմբերի 6-ին և Քինգսթոնը հոկտեմբերի 13-ին, այս ջանքերը չափազանց ուշ են եղել Բուրգոյնին փրկելու համար: Սարատոգայում հանձնման լուրը վճռորոշ դեր է խաղացել Ֆրանկո-ամերիկյան դաշինքի պաշտոնական ստեղծման գործում, չնայած Ֆրանսիան արդեն գաղտնի մատակարարել էր պաշարներ, զինամթերք և հրացաններ, հատկապես Վալիեր թնդանոթը, որը կարևոր դեր է խաղացել Սարատոգայում[6]:

Նախապատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկյան անկախության պատերազմը մոտենում էր երկու տարվա սահմանին: Բրիտանացիները որոշել են բաժանել Տասներեք գաղութները և մեկուսացնել Նոր Անգլիան այն միջին և հարավային գաղութներից, որոնք, նրանց կարծիքով, ավելի լոյալիստական էին: Բրիտանական հրամանատարությունը 1777 թվականին մշակել է գաղութները բաժանելու ծրագիր եռակողմ շարժակազմի մանևրով[7]: Արևմտյան շարժակազմը Բարի Սենթ Լեջերի հրամանատարությամբ պետք է առաջանար Օնտարիոյից արևմտյան Նյու Յորքով՝ հետևելով Մոհոկ գետին[8], իսկ հարավային շարժակազմը պետք է առաջանար Հուդզոն գետի հովտով Նյու Յորք քաղաքից[9]: Հյուսիսային շարժակազմը պետք է առաջանար հարավ Մոնրեալից, և երեք ուժերը պետք է հանդիպեին Օլբանի մոտակայքում՝ Նոր Անգլիան մյուս գաղութներից անջատելով[10]:

Բրիտանական իրավիճակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մայրցամաքային գեներալ Ջոն Բուրգոյնի ուժերի դիրքը, 1777 թվականի սեպտեմբերի 10:

Բրիտանացի գեներալ-լեյտենանտ Ջոն Բուրգոյնը 1777 թվականի հունիսին շարժվել է հարավ Քվեբեկի նահանգից՝ վերին Հուդզոն գետի հովտի վերահսկողությունը ձեռք բերելու համար: Նրա արշավանքը խրվել է դժվարությունների մեջ Տիկոնդերոգայի ամրոցում բրիտանական հաղթանակից հետո[10]: Բանակի տարրերը հասել էին վերին Հուդզոն դեռևս հուլիսի վերջին, բայց մատակարարման և մթերման դժվարությունները հետաձգել էին հիմնական բանակը Ֆորթ Էդվարդում: Այս դժվարությունները մեղմելու փորձը ձախողվել է, երբ գրեթե 1,000 մարդ սպանվել կամ գերի է ընկել օգոստոսի 16-ի Բենինգթոնի ճակատամարտում[11]: Ավելին, օգոստոսի 28-ին Բուրգոյնին լուր է հասել, որ Սենթ Լեջերի արշավանքը Մոհոկ գետի հովտով հետ է շրջվել Ֆորթ Սթենուիքսի պաշարման ձախողումից հետո[12]:

Գեներալ Ուիլյամ Հոուն իր բանակը Նյու Յորք քաղաքից ծովով տարել է Ֆիլադելֆիան գրավելու արշավանքի վրա, այլ ոչ թե շարժվել հյուսիս՝ Բուրգոյնին միանալու համար[13]: Բենինգթոնում կրած կորստից հետո Բուրգոյնի հնդկական աջակցության մեծ մասը փախել էր, և նրա իրավիճակը դառնում էր դժվար[14]: Նա պետք է հասներ պաշտպանելի ձմեռային կացարանների, ինչը պահանջում էր կամ նահանջել Տիկոնդերոգա, կամ առաջ շարժվել դեպի Օլբանի, և նա որոշել է առաջ շարժվել: Նա այնուհետև միտումնավոր կերպով կտրել է հաղորդակցությունը դեպի հյուսիս, որպեսզի կարիք չունենար պահպանել խիստ ամրացված ֆորպոստների շղթա իր դիրքի և Տիկոնդերոգայի միջև, և նա որոշել է հատել Հուդզոն գետը, մինչ նա համեմատաբար ուժեղ դիրքում էր[15]: Նա հրամայել է բարոն Ռիդեսելին, որը հրամանատարում էր բանակի թիկունքը, լքել ֆորպոստները Սքենսբորոյից հարավ, և այնուհետև բանակը անցկացրել Հուդզոնով Սարատոգայից հյուսիս սեպտեմբերի 13-15-ի միջև[16]:

Հորացիո Գեյթսի դիմանկար Գիլբերտ Ստյուարտի 1794
Ջոն Բուրգոյնի դիմանկար[Ն 2] Սըր Ջոշուա Ռեյնոլդսի 1766

Ամերիկյան իրավիճակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրցամաքային բանակը դանդաղ նահանջել է Բուրգոյնի կողմից Տիկոնդերոգայի գրավումից հետո հուլիսի սկզբին, գեներալ-մայոր Ֆիլիպ Շույլերի հրամանատարությամբ, և ճամբարել է Սթիլուոթերից հարավ: Օգոստոսի 19-ին գեներալ-մայոր Հորացիո Գեյթսը ստանձնել է հրամանատարությունը Շույլերից, որի քաղաքական հաջողությունները նվազել էին Տիկոնդերոգայի կորստի և հաջորդող նահանջի պատճառով[17]: Գեյթսը և Շույլերը շատ տարբեր ծագում ունեին և չէին շփվում միմյանց հետ: Նրանք նախկինում վիճել էին բանակի Հյուսիսային դեպարտամենտի հրամանատարության հարցերի շուրջ[18]: Բանակը աճում էր չափերով՝ նահանգապետերի կոչերից հետո աշխարհազորայինների ավելացած մասնակցության, Բենինգթոնում հաջողության և Ջեյն ՄաքՔրիի սպանության համատարած վրդովմունքի պատճառով, որը Բուրգոյնի բանակում լոյալիստի նշանածն էր, որը սպանվել էր Բուրգոյնի հրամանատարության տակ գտնվող հնդկացիների կողմից[19]: Աշխարհազորայինների այս զանգվածային հոսքը շարունակվել է ճակատամարտի ընթացքում (և Բուրգոյնը ուժեղացումներ ստանալու հնարավորություն չի ունեցել): Սա կնքել է Բուրգոյնի ճակատագիրը: Ճակատամարտի ավարտին Բուրգոյնի բանակը կազմել է 5,791, իսկ արդյունավետ գաղութային ուժը կազմել է մոտ 12,000 մարդ[20]:

Ջեյն ՄաքՔրիի մահը Ջոն Վանդերլինի կողմից: Ջեյն ՄաքՔրիի սպանությունը Բուրգոյնի հրամանատարության տակ գտնվող բնիկ ամերիկացիների կողմից լայնորեն հրապարակվել է գաղութների թերթերում: Սա հանգեցրել է գաղութային աշխարհազորայինների զանգվածային մասնակցությանը, որոնք երկու անգամ գերազանցել են Բուրգոյնի բանակին[21]:

Գեներալ Ջորջ Վաշինգտոնի ռազմավարական որոշումները նույնպես բարելավել են Գեյթսի բանակի իրավիճակը: Վաշինգտոնը ամենից շատ մտահոգված է եղել գեներալ Հոուի շարժումներով: Նա գիտակցել է, որ Բուրգոյնը նույնպես շարժվում է, և հուլիսին որոշ ռիսկեր է ձեռնարկել: Նա օգնություն է ուղարկել հյուսիս գեներալ-մայոր Բենեդիկտ Առնոլդի, իր ամենաագրեսիվ դաշտային հրամանատարի, և գեներալ-մայոր Բենջամին Լինքոլնի տեսքով, որը Մասաչուսեթսից մարդ էր, հայտնի իր ազդեցությամբ Նոր Անգլիայի աշխարհազորի վրա[22]: Նա հրամայել է Իսրայել Փաթնամի ուժերից 750 մարդու, որոնք պաշտպանում էին Նյու Յորքի բարձունքները, միանալ Գեյթսի բանակին օգոստոսին, նախքան նա համոզված լիներ, որ Հոուն իսկապես նավարկել է հարավ: Նա նաև ուղարկել է իր բանակի լավագույն ուժերից մի քանիսը. գնդապետ Դանիել Մորգանը և նոր ձևավորված Հրացանակիրների ժամանակավոր կորպուսը, որը բաղկացած էր մոտ 500 հատուկ ընտրված հրացանակիրներից Փենսիլվանիայից, Մերիլենդից և Վիրջինիայից, որոնք ընտրվել էին իրենց դիպուկահարության ունակության համար[23]: Այս ստորաբաժանումը հայտնի է դարձել որպես Մորգանի հրացանակիրներ:

Քարտեզ, որը ցույց է տալիս հակառակորդ բանակների շարժումները Սարատոգայի արշավանքում և Սարատոգայի ճակատամարտերի պլանը (ներդիր):

Սեպտեմբերի 7-ին Գեյթսը հրամայել է իր բանակին շարժվել հյուսիս: Ընտրվել է մի վայր իր պաշտպանական ներուժի համար, որը հայտնի է եղել որպես Բեմիսի բարձունքներ, հենց Սթիլուոթերից հյուսիս և Սարատոգայից մոտ 16 կմ հարավ. բանակը մոտ մեկ շաբաթ է ծախսել լեհ ինժեներ Թադեուշ Կոշչյուշկոյի կողմից նախագծված պաշտպանական աշխատանքներ կառուցելու վրա: Բարձունքները տարածքի հստակ տեսարան են ապահովել և վերահսկել են դեպի Օլբանի տանող միակ ճանապարհը, որտեղ այն անցել է կիրճով բարձունքների և Հուդզոն գետի միջև: Բարձունքներից արևմուտք ընկած են ավելի խիտ անտառապատ բլուրներ, որոնք զգալի մարտահրավեր կներկայացնեին որևէ ծանր սարքավորված բանակի համար[24]:

Առաջին Սարատոգա. Ֆրիմենի ֆերմայի ճակատամարտ (սեպտեմբերի 19)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախախաղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ զգուշորեն շարժվելով, քանի որ իր բնիկ ամերիկացի աջակցության հեռանալը նրան զրկել էր ամերիկյան դիրքի վերաբերյալ հավաստի հաշվետվություններից, Բուրգոյնը առաջ է շարժվել դեպի հարավ Հուդզոնն անցնելուց հետո[25]: Սեպտեմբերի 18-ին նրա բանակի առաջապահը վերջապես հասել էր Սարատոգայից հյուսիս գտնվող մի դիրքի, ամերիկյան պաշտպանական գծից մոտ 6.4 կմ հեռավորության վրա, և ընդհարումներ են տեղի ունեցել ամերիկյան հետախուզական ջոկատների և նրա բանակի առաջատար տարրերի միջև[26]:

Ամերիկյան ճամբարը դարձել էր աճող ինտրիգների անկողին Առնոլդի Ֆորթ Սթենուիքսից վերադառնալուց ի վեր: Չնայած նա և Գեյթսը նախկինում բավականին լավ հարաբերությունների մեջ էին, չնայած իրենց փշոտ եսասիրությանը, Առնոլդին հաջողվել է Գեյթսին իր դեմ հանել՝ վերցնելով Շույլերին բարեկամ սպաներին որպես շտաբային աշխատակիցներ՝ նրան քաշելով երկուսի միջև շարունակվող վեճի մեջ[27]: Այս պայմանները դեռ չէին հասել եռման կետի սեպտեմբերի 19-ին, բայց օրվա իրադարձությունները նպաստել են իրավիճակին: Գեյթսը պաշտպանության ձախ թևը հատկացրել է Առնոլդին և ինքն է ստանձնել աջի հրամանատարությունը, որը անվանապես հատկացված էր գեներալ Լինքոլնին, որին Գեյթսը օգոստոսին անջատել էր որոշ զորքերով՝ Բուրգոյնի բանակի հետևում բրիտանական դիրքերը անհանգստացնելու համար[28]:

Սկզբնական դիրքավորումները և շարժումները Ֆրիմենի ֆերմայի ճակատամարտում, 1777 թվականի սեպտեմբերի 19:

Թե՛ Բուրգոյնը, թե՛ Առնոլդը հասկացել են ամերիկյան ձախի կարևորությունը և այնտեղ բարձունքները վերահսկելու անհրաժեշտությունը: Առավոտյան մառախուղը ցրվելուց հետո մոտ ժամը 10-ին Բուրգոյնը հրամայել է բանակին առաջ շարժվել երեք շարասյուններով: Բարոն Ռիդեսելը գլխավորել է ձախ շարասյունը, որը բաղկացած էր գերմանական զորքերից և 47-րդ հետևակային գնդից, գետի ճանապարհով՝ բերելով հիմնական հրետանին և պաշտպանելով մատակարարումները և նավակները գետի վրա: Գեներալ Ջեյմս Ինգլիս Համիլթոնը հրամանատարել է կենտրոնական շարասյունը, որը բաղկացած էր 9-րդ, 20-րդ, 21-րդ և 62-րդ գնդերից, որը պետք է հարձակվեր բարձունքների վրա, և գեներալ Սայմոն Ֆրեյզերը գլխավորել է աջ թևը 24-րդ գնդով և թեթև հետևակային ու նռնականետային վաշտերով՝ ամերիկյան ձախ թևը շրջանցելու համար՝ անցնելով Բեմիսի բարձունքներից հյուսիս և արևմուտք գտնվող խիտ անտառապատ բարձրադիր վայրերով[29]:

Առնոլդը նույնպես գիտակցել է, որ նման շրջանցող մանևր հավանական է, և Գեյթսից թույլտվություն է խնդրել իր ուժերը բարձունքներից տեղափոխել հնարավոր շարժումներին դիմակայելու համար, որտեղ ամերիկյան անտառային մարտերի հմտությունը առավելության մեջ կլիներ[30]: Գեյթսը, որի նախընտրած ռազմավարությունը նստելն ու սպասելն էր սպասվող ճակատային հարձակմանը, դժկամությամբ թույլատրել է հետախուզություն ուժով՝ բաղկացած Դանիել Մորգանի մարդկանցից և Հենրի Դիրբորնի թեթև հետևակից[31]: Երբ Մորգանի մարդիկ հասել են Բեմիսի բարձունքներից հյուսիս-արևմուտք մի բաց դաշտ, որը պատկանում էր լոյալիստ Ջոն Ֆրիմենին, նրանք բրիտանական առաջապահ զորքեր են նկատել դաշտում: Ֆրեյզերի շարասյունը մի փոքր ուշացել էր և դեռ չէր հասել դաշտ, մինչդեռ Համիլթոնի շարասյունը նույնպես անցել էր ձորով և մոտենում էր դաշտին արևելքից՝ խիտ անտառով և դժվարին տեղանքով: Ռիդեսելի ուժը, մինչ այն ճանապարհին էր, հետաձգվել էր ամերիկացիների կողմից նետված խոչընդոտների պատճառով: Դեպի արևմուտք կրակոցների ձայնը Ռիդեսելին դրդել է իր որոշ հրետանի ուղարկել մի արահետով այդ ուղղությամբ: Մորգանի մարդկանց տեսած զորքերը Համիլթոնի շարասյունից առաջապահ վաշտ են եղել[32]:

Ճակատամարտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քարտեզ, որը պատկերում է դիրքերը ժամը 13:00-ին:

Մորգանը դիպուկահարներ է տեղադրել ռազմավարական դիրքերում, որոնք այնուհետև խոցել են առաջապահ վաշտի գրեթե յուրաքանչյուր սպային: Մորգանը և նրա մարդիկ այնուհետև գրոհել են՝ չիմանալով, որ ուղղվում են ուղիղ դեպի Բուրգոյնի հիմնական բանակը: Մինչ նրանց հաջողվել է հետ շպրտել առաջապահ վաշտը, Ֆրեյզերի առաջատար եզրը ժամանակին է հասել՝ հարձակվելու Մորգանի ձախ թևի վրա՝ ցրելով նրա մարդկանց հետ անտառ[33]: Ջեյմս Ուիլկինսոնը, որը ձիով առաջ էր եկել կրակը դիտելու, վերադարձել է ամերիկյան ճամբար ուժեղացումների համար: Երբ բրիտանական վաշտը հետ է ընկել դեպի հիմնական շարասյունը, այդ շարասյան առաջատար եզրը կրակ է բացել՝ սպանելով իրենց մի քանի մարդկանց[34]:

Քարտեզ, որը պատկերում է դիրքերը ժամը 15:00-ին:

Այնուհետև մոտ ժամը 13:00-ին մարտերում դադար է եղել, քանի որ Համիլթոնի մարդիկ սկսել են ձևավորվել դաշտի հյուսիսային կողմում, և ամերիկյան ուժեղացումները սկսել են ժամանել հարավից: Իմանալով, որ Մորգանը դժվարության մեջ է, Գեյթսը հրամայել է ուղարկել ևս երկու գունդ (1-ին և 3-րդ Նյու Հեմփշիր) նրան աջակցելու համար[35], իսկ լրացուցիչ գնդեր (2-րդ Նյու Յորք, 4-րդ Նյու Յորք, 1-ին Կանադական և Կոնեկտիկուտի աշխարհազոր) Էնոք Փուրի բրիգադից պետք է հետևեին[36]: Բուրգոյնը դասավորել է Համիլթոնի մարդկանց՝ 21-րդը՝ աջում, 20-րդը՝ ձախում, իսկ 62-րդը՝ կենտրոնում, 9-րդը՝ պահեստում[37]:

Ֆրիմենի ֆերմայի մարտադաշտի ժամանակակից տեսարան:

Այնուհետև ճակատամարտը անցել է փուլերով, որոնք փոխվել են ինտենսիվ մարտերի և գործողությունների ընդմիջումների միջև: Մորգանի մարդիկ վերախմբավորվել են անտառում և խոցել են սպաներին ու հրետանավորներին: Նրանք այնքան արդյունավետ են եղել վերջիններիս կրճատելու հարցում, որ ամերիկացիները մի քանի անգամ կարճատև վերահսկողություն են ձեռք բերել բրիտանական դաշտային հրանոթների նկատմամբ, միայն թե կորցրել են դրանք բրիտանական հաջորդ գրոհի ժամանակ: Մի պահ համարվել է, որ Բուրգոյնն ինքն է վիրավորվել դիպուկահարի կողմից. փոխարենը զոհը եղել է Բուրգոյնի օգնականներից մեկը, որը նստած էր հարուստ հագեցված ձիու վրա: Բրիտանական գծի կենտրոնը գրեթե կոտրվել է մի պահ, և միայն գեներալ Ֆիլիպսի միջամտությունը, որը ղեկավարում էր 20-րդը, հնարավոր է դարձրել 62-րդի վերակազմավորումը[38]: Ռոջեր Լեմբի հուշագրությունում, որը ճակատամարտին ներկա բրիտանացի զինվոր էր, գրված է.

Այս ճակատամարտում անսովոր թվով սպաներ են զոհվել, քանի որ այդ ժամանակ մեր բանակը առատ էր հարգելի երիտասարդներով, ովքեր Ամերիկյան հեղափոխությանը նախորդող մի քանի տարվա ընդհանուր խաղաղությունից հետո գրավվել էին զենքի մասնագիտությամբ: 20-րդ գնդի երեք ենթասպաներ, որոնցից ամենատարեցը տասնյոթ տարեկանից չէր անցել, այս առիթով թաղվել են միասին[39]
Քարտեզ, որը պատկերում է դիրքերը ժամը 17:00-ին:

Ճակատամարտի վերջին հարվածը պատկանել է բրիտանացիներին: Մոտ ժամը 15:00-ին Ռիդեսելը սուրհանդակ է ուղարկել Բուրգոյնի մոտ՝ հրահանգներ ստանալու համար: Նա վերադարձել է երկու ժամ անց՝ հրամանով պահպանել բեռնակիր գնացքը, բայց նաև ուղարկել այնքան մարդ, որքան կարող էր խնայել ամերիկյան աջ թևի ուղղությամբ: Հաշվարկված ռիսկի դիմելով՝ Ռիդեսելը թողել է 500 մարդու՝ կենսական մատակարարման գնացքը պահպանելու համար և շարժվել է դեպի գործողությունների վայր իր շարասյան մնացած մասով: Նրա երկու վաշտերը կրկնակի քայլով առաջ են շարժվել և կատաղի կրակ են բացել ամերիկյան աջ թևի վրա[40], և Ֆրեյզերի ուժը սպառնացել է շրջանցել ամերիկյան ձախ թևը: Վերջին սպառնալիքին ի պատասխան՝ Առնոլդը խնդրել է ավելի շատ ուժեր, և Գեյթսը թույլ է տվել նրան ուղարկել Էբենեզեր Լիրնեդի բրիգադը (2-րդ, 8-րդ և 9-րդ Մասաչուսեթս): (Եթե Առնոլդը դաշտում լիներ, այս ուժերը կարող էին փոխարենը դիմակայել Ռիդեսելի ուժի կողմից առաջացած ավելի մեծ վտանգին)[41]: Ամերիկյան աջի համար բարեբախտաբար, խավար է իջել, ինչը վերջ է դրել ճակատամարտին: Ամերիկացիները նահանջել են իրենց պաշտպանական գծերը՝ թողնելով բրիտանացիներին դաշտում[42]:

Բուրգոյնը գրավել է մարտի դաշտը, բայց կրել է գրեթե 600 կորուստ: Դրանցից շատերը Համիլթոնի կենտրոնական շարասյունին են վերաբերել, որտեղ 62-րդը կրճատվել էր մինչև մեկ վաշտի չափի, և հրետանավորների երեք քառորդը սպանվել կամ վիրավորվել է[43]: Ամերիկյան կորուստները կազմել են գրեթե 300 սպանված և ծանր վիրավոր[44]:

Կապիտան Ջոն Սթենլի Թոմաս Գեյնսբորոյի։

Բրիտանական կողմում կորուստների մեծ մասը կրել է 20-րդ հետևակային գունդը, ներառյալ կապիտան Ջոն Սթենլին, որը ծանր վիրավորվել և գերվել է: Սթենլին, ում զարմիկը ամուսնացած է եղել Բուրգոյնի հետ, եղել է նաև գեներալի ադյուտանտը: Սթենլին շարունակել է ծառայել նրան որպես ադյուտանտ Բուրգոյնի 1782 թվականին Իռլանդիայում գլխավոր հրամանատար նշանակվելուց հետո: Գումարտակի ընդհանուր կորուստները կազմել են 116, որոնք բոլորը կրել են առաջին ճակատամարտում[45]:

Այս ճակատամարտի պատմություններում լայնորեն նկարագրվել է, որ գեներալ Առնոլդը դաշտում է եղել՝ ղեկավարելով որոշ գործողություններ: Այնուամենայնիվ, Ջոն Լուզադերը, Սարատոգայի ազգային պատմական պարկի նախկին պարկի պատմաբանը, մանրակրկիտ փաստագրում է այս պատմության էվոլյուցիան և կարծում է, որ այն հիմք չունի ժամանակակից նյութերում, և որ Առնոլդը մնացել է Գեյթսի շտաբում՝ լուրեր ստանալով և հրամաններ ուղարկելով սուրհանդակների միջոցով[46][47]: Առնոլդի կենսագիր Ջեյմս Քիրբի Մարտինը, սակայն, համաձայն չէ Լուզադերի հետ՝ պնդելով, որ Առնոլդը ավելի ակտիվ դեր է խաղացել Ֆրիմենի ֆերմայում՝ ուղղորդելով հայրենասեր զորքերին դիրքերի և հնարավոր է ղեկավարելով որոշ գրոհներ, մինչև Գեյթսի կողմից շտաբ վերադառնալու հրամանը[48]:

Ընդմիջում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

… Ֆորթ Մոնտգոմերիի վրա հարձակումը կամ նույնիսկ հարձակման սպառնալիքը մեծ օգուտ կբերի …

Բուրգոյնը Քլինթոնին, սեպտեմբերի 23, 1777[49]

Բուրգոյնի խորհուրդը քննարկել է, թե արդյոք հարձակվել հաջորդ օրը, և որոշում է կայացվել հետաձգել հետագա գործողությունները առնվազն մեկ օրով՝ մինչև սեպտեմբերի 21-ը: Բանակը շարժվել է համախմբելու դիրքը ամերիկյան գծին ավելի մոտ, մինչ որոշ մարդիկ հավաքել են իրենց մահացածներին: Սեպտեմբերի 21-ի հարձակումը չեղարկվել է, երբ Բուրգոյնը սեպտեմբերի 12-ով թվագրված նամակ է ստացել Հենրի Քլինթոնից, որը հրամանատարում էր բրիտանական կայազորին Նյու Յորք քաղաքում: Քլինթոնը առաջարկել է, որ կարող է «Ֆորթ Մոնտգոմերիի վրա գրոհել մոտ տասը օրվա ընթացքում»: (Ֆորթ Մոնտգոմերին ամերիկյան դիրք էր Հուդզոն գետի վրա, Նյու Յորքի բարձունքներում Ուեսթ Փոյնթից հարավ): Եթե Քլինթոնը լքեր Նյու Յորքը սեպտեմբերի 22-ին, նամակը գրելուց «մոտ տասը օր» հետո, նա դեռ չէր կարող հույս ունենալ ժամանել Սարատոգայի մոտակայք մինչև ամսվա վերջ: Բուրգոյնը, որին պակասում էին մարդիկ և սնունդը, դեռ շատ դժվար դիրքում էր, բայց նա որոշել է սպասել՝ հույս ունենալով, որ Քլինթոնը կժամանի իր բանակը փրկելու համար[50]: Բուրգոյնը սեպտեմբերի 23-ին գրել է Քլինթոնին՝ խնդրելով ինչ-որ օգնություն կամ շեղում՝ Գեյթսի բանակը հեռացնելու համար[49]: Քլինթոնը նավարկել է Նյու Յորքից հոկտեմբերի 3-ին և գրավել է Ֆորտս Մոնտգոմերին և Քլինթոնը հոկտեմբերի 6-ին[51]: Նրա զորքերից որևէ մեկի հյուսիս ամենահեռու կետը եղել է Քլերմոնթը, որտեղ նրանք ասպատակել են նշանավոր հայրենասեր Լիվինգսթոնների ընտանիքի կալվածքը հոկտեմբերի 16-ին[52]:

Սարատոգայի մարտադաշտի պլանը և Ջոն Նիլսոնի տան տեսարանները (որը ծառայել է որպես շտաբ Էնոք Փուրի և Բենեդիկտ Առնոլդի համար) հարավից, արևելքից և ներսից:

Անհայտ լինելով Սարատոգայի երկու կողմերին էլ՝ գեներալ Լինքոլնը և գնդապետ Ջոն Բրաունը հարձակում են կազմակերպել Տիկոնդերոգայի ամրոցում բրիտանական դիրքի վրա: Լինքոլնը սեպտեմբերի սկզբին Բենինգթոնում հավաքել էր 2,000 մարդ[53]: Բրաունը և 500 մարդուց բաղկացած ջոկատը գրավել են Տիկոնդերոգայի և Ջորջ լիճի միջև վատ պաշտպանված դիրքերը, այնուհետև մի քանի օր անարդյունավետ ռմբակոծել են ամրոցը: Այս մարդիկ և նրանց կողմից ճանապարհին ազատված որոշ գերիներ վերադարձել են ամերիկյան ճամբար սեպտեմբերի 29-ին[54][55]:

Ամերիկյան ճամբարում Հորացիո Գեյթսի և Բենեդիկտ Առնոլդի միջև փոխադարձ դժգոհությունը վերջապես պայթել է բացահայտ թշնամանքի: Գեյթսը արագ զեկուցել է սեպտեմբերի 19-ի գործողությունը Կոնգրեսին և Նյու Յորքի նահանգապետ Ջորջ Քլինթոնին, բայց նա ընդհանրապես չի նշել Առնոլդին: Դաշտային հրամանատարները և մարդիկ միաձայն վերագրել են Առնոլդին իրենց հաջողությունը: Գրեթե բոլոր ներգրավված զորքերը Առնոլդի հրամանատարության տակ են եղել, և Առնոլդն է եղել մարտը ղեկավարողը, մինչ Գեյթսը նստած էր իր վրանում: Առնոլդը բողոքել է, և վեճը սրվել է մինչև բղավոցների փոխանակում, որն ավարտվել է Գեյթսի կողմից Առնոլդին իր հրամանատարությունից զրկելով և այն Բենջամին Լինքոլնին տալով: Առնոլդը խնդրել է տեղափոխվել Վաշինգտոնի հրամանատարության ներքո, ինչը Գեյթսը թույլատրել է, բայց հեռանալու փոխարեն Առնոլդը մնացել է իր վրանում[56]: Չկա փաստագրական ապացույց այն հաճախ պատմվող անեկդոտի համար, որ գծային սպաների կողմից ստորագրված խնդրագիրը համոզել է Առնոլդին մնալ ճամբարում[57]:

Այս ժամանակահատվածում գրեթե ամեն օր ընդհարումներ են տեղի ունեցել երկու բանակների պիկետների և պարեկների միջև: Մորգանի դիպուկահարները, որոնք ծանոթ էին անտառային պատերազմի ռազմավարությանը և մարտավարությանը, անընդհատ անհանգստացրել են բրիտանական պարեկներին արևմտյան թևում[58]:

Քանի որ սեպտեմբերն անցնում էր հոկտեմբեր, պարզ է դարձել, որ Քլինթոնը չի գալու Բուրգոյնին օգնելու, որը հոկտեմբերի 3-ին բանակին սահմանափակ ռացիոն է սահմանել[59]: Հաջորդ օրը Բուրգոյնը հրավիրել է ռազմական խորհուրդ, որում քննարկվել են մի քանի տարբերակներ, բայց որևէ վերջնական որոշում չի կայացվել: Երբ խորհուրդը վերսկսել է աշխատանքը հաջորդ օրը, Ռիդեսելը առաջարկել է նահանջել, որին աջակցել է Ֆրեյզերը: Բուրգոյնը հրաժարվել է դա քննարկել՝ պնդելով, որ նահանջը ամոթալի կլիներ: Նրանք վերջապես համաձայնել են հարձակվել ամերիկյան ձախ թևի վրա երկու հազար մարդով, որը կազմում էր բանակի մեկ երրորդից ավելին, հոկտեմբերի 7-ին[60]: Այն բանակը, որի վրա նա հարձակվել է, սակայն, մեծացել էր ընդմիջման ընթացքում: Բացի Լինքոլնի ջոկատի վերադարձից, աշխարհազորայիններն ու մատակարարումները շարունակել են հոսել ամերիկյան ճամբար, ներառյալ զինամթերքի կարևոր ավելացումները, որոնք խիստ սպառվել էին առաջին ճակատամարտում[61]: Բանակը, որին Բուրգոյնը դիմակայել է հոկտեմբերի 7-ին, ուժեղ է եղել ավելի քան 12,000 մարդ[62] և ղեկավարվել է մի մարդու կողմից, ով գիտեր, թե որքան դժվարության մեջ է Բուրգոյնը: Գեյթսը հետևողական հետախուզություն է ստացել բրիտանական գծերը լքող դասալիքների հոսքից և նաև ընդհատել էր Քլինթոնի պատասխանը Բուրգոյնի օգնության խնդրանքին[63]։

Երկրորդ Սարատոգա. Բեմիսի բարձունքների ճակատամարտ (հոկտեմբերի 7)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանական ասպատակություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բենեդիկտ Առնոլդը Բեմիսի բարձունքների ճակատամարտում:

Չնայած Բուրգոյնի զորքերի թիվը անվանապես ավելի մեծ է եղել, նա հոկտեմբերի 7-ին հավանաբար ունեցել է միայն մոտ 5,000 արդյունավետ, մարտապատրաստ զորք, քանի որ արշավանքի ընթացքում նախորդ ճակատամարտերում կրած կորուստները և սեպտեմբերի 19-ի ճակատամարտից հետո դասալքությունները նվազեցրել էին նրա ուժերը[64]: Գեներալ Ռիդեսելը խորհուրդ է տվել, որ բանակը նահանջի: Բուրգոյնը որոշել է հետախուզել ամերիկյան ձախ թևը՝ տեսնելու, թե արդյոք հարձակումը հնարավոր է: Որպես ուղեկցորդ՝ գեներալները վերցրել են Ֆրեյզերի առաջադեմ կորպուսը՝ թեթև զորքերով և 24-րդ հետևակային գնդով աջում և միացյալ բրիտանական նռնականետներով ձախում, և բանակի բոլոր գերմանական գնդերից հավաքված ուժ՝ կենտրոնում: Եղել են ութ բրիտանական թնդանոթ՝ մայոր Ուիլյամսի հրամանատարությամբ, և երկու Հեսսեն-Հանաու թնդանոթ՝ կապիտան Պաուշի հրամանատարությամբ[65]: Թողնելով իրենց ճամբարը առավոտյան ժամը 10-11-ի միջև, նրանք առաջ են շարժվել մոտ երեք քառորդ մղոն (1 կմ) դեպի Բարբերի ցորենի դաշտը Միլ Բրուքի վերևում գտնվող բարձրության վրա, որտեղ նրանք կանգ են առել՝ դիտելու ամերիկյան դիրքը: Չնայած դաշտը որոշ տեղ էր տալիս հրետանու աշխատանքի համար, թևերը վտանգավոր մոտ են եղել շրջապատող անտառներին[66]:

Գեյթսը, Առնոլդին դաշտային հրամանատարությունից հեռացնելուց հետո, ստանձնել է ամերիկյան ձախի հրամանատարությունը և աջը տվել գեներալ Լինքոլնին: Երբ ամերիկացի հետախույզները Գեյթսին լուր են բերել Բուրգոյնի շարժման մասին, նա հրամայել է Մորգանի հրացանակիրներին դուրս գալ ծայր ձախ, Փուրի մարդկանց (1-ին, 2-րդ և 3-րդ Նյու Հեմփշիր) ձախում, 2-րդ և 4-րդ Նյու Յորքի գնդերը աջում; և Լիրնեդի 1-ին Նյու Յորք, 1-ին Կանադական, 2-րդ, 8-րդ և 9-րդ Մասաչուսեթսի գնդերը, գումարած աշխարհազորային վաշտերը, կենտրոնում: 1,200 Նյու Յորքի աշխարհազորայինների ուժ՝ բրիգադային գեներալ Աբրահամ Թեն Բրոքի հրամանատարությամբ, պահվել է որպես պահեստ Լիրնեդի գծի հետևում[67]: Ընդհանուր առմամբ, ավելի քան 8,000 ամերիկացիներ մասնակցել են այդ օրվա մարտերին[68], ներառյալ մոտ 1,400 մարդ Լինքոլնի հրամանատարությունից, որոնք տեղակայվել են, երբ գործողությունը հատկապես կատաղի է դարձել[69]:

Բենեդիկտ Առնոլդի դիմանկարը՝ Թոմաս Հարթի կողմից:

Առաջին կրակոցը հնչել է ժամը 14:00-14:30-ի միջև բրիտանացի նռնականետների կողմից: Փուրի մարդիկ զսպել են իրենց կրակը, և տեղանքը բրիտանական կրակոցները մեծապես անարդյունավետ է դարձրել: Երբ մայոր Աքլենդը բրիտանացի նռնականետներին առաջնորդել է սվինային գրոհի, ամերիկացիները վերջապես սկսել են կրակել մոտ տարածությունից: Աքլենդը վայր է ընկել՝ վիրավորվելով երկու ոտքերից, և նռնականետներից շատերը նույնպես վայր են ընկել: Նրանց շարասյունը լիակատար պարտություն է կրել, և Փուրի մարդիկ առաջ են շարժվել՝ Աքլենդին և Ուիլյամսին գերի վերցնելու և նրանց հրետանին գրավելու համար[70]: Ամերիկյան ձախում նույնպես գործերը լավ չեն ընթացել բրիտանացիների համար: Մորգանի մարդիկ մի կողմ են քշել կանադացիներին և բնիկ ամերիկացիներին՝ Ֆրեյզերի կանոնավոր զորքերի հետ կռվելու համար: Չնայած թվային առումով մի փոքր զիջելով, Մորգանին հաջողվել է խափանել դեպի արևմուտք շարժվելու բրիտանական մի քանի փորձեր[70]: Մինչ գեներալ Ֆրեյզերը մահացու վիրավորվել է ճակատամարտի այս փուլում[71], ըստ Լուզադերի, հաճախ պատմվող պատմությունը, որը պնդում է, որ դա եղել է Մորգանի մարդկանցից մեկի՝ Թիմոթի Մերֆիի գործը, կարող է լինել 19-րդ դարի հնարանք[72]: Ֆրեյզերի անկումը և Թեն Բրոքի մեծ աշխարհազորային բրիգադի ժամանումը (որը մոտավորապես հավասար էր ամբողջ բրիտանական հետախուզական ուժի չափին) կոտրել են բրիտանացիների կամքը, և նրանք սկսել են անկազմակերպ նահանջել դեպի իրենց ամրությունները: Բուրգոյնը նույնպես գրեթե սպանվել է Մորգանի դիպուկահարներից մեկի կողմից. երեք կրակոց դիպել են նրա ձիուն, գլխարկին և ժիլետին[73]:

Ճակատամարտի առաջին փուլը տևել է մոտ մեկ ժամ և Բուրգոյնին արժեցել է գրեթե 400 մարդ, ներառյալ նռնականետների հրամանատարության մեծ մասի գերեվարումը և գործողության մեջ բերված տասը դաշտային հրանոթներից վեցը[73]:

Ամերիկյան հարձակում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Զորքերի տեղակայումը և սկզբնական շարժումները Բեմիսի բարձունքների ճակատամարտում: Միակ հայտնի ժամանակակից ամերիկյան քարտեզը, որը ցույց է տալիս երկու բանակների դիրքերը, կազմվել է Ռուֆուս Փաթնամի կողմից, որը հրամանատարել է 5-րդ Մասաչուսեթսի գունդը Նիքսոնի բրիգադում[74]:

Այս պահին ամերիկացիներին միացել է անսպասելի մասնակից: Գեներալ Առնոլդը, որը «մեծ հուզմունք և զայրույթ էր ցուցաբերում» ամերիկյան ճամբարում, և հնարավոր է խմած լիներ, ձիով դուրս է եկել գործողություններին միանալու համար[75][76]: Գեյթսը անմիջապես ուղարկել է մայոր Արմսթրոնգին նրա հետևից՝ վերադառնալու հրամանով. Արմսթրոնգը չի հասել Առնոլդին, քանի դեռ գործողությունն արդյունավետորեն ավարտված չի եղել[76]: (Ճամբարում տեղի ունեցած իրադարձությունների ականատեսի գրած նամակը ենթադրում է, որ Առնոլդն իրականում ունեցել է Գեյթսի թույլտվությունը այս գործողության մեջ ներգրավվելու համար)[77]:

Բրիտանական ճամբարի աջ կողմի պաշտպանությունը ամրացված է եղել երկու ռեդուտներով: Արտաքինը պաշտպանել են մոտ 300 մարդ՝ հեսսենցի Հայնրիխ ֆոն Բրեյմանի հրամանատարությամբ, մինչդեռ մյուսը եղել է լորդ Բալկարեսի հրամանատարության տակ: Կանադացիների մի փոքր ջոկատ զբաղեցրել է այս երկու ամրությունների միջև ընկած տարածքը: Նահանջող ուժերի մեծ մասը ուղղվել է դեպի Բալկարեսի դիրքը, քանի որ Բրեյմանի դիրքը մի փոքր ավելի հյուսիս է եղել և ավելի հեռու վաղ գործողություններից[78]:

Առնոլդը գլխավորել է ամերիկյան հետապնդումը, այնուհետև Փուրի մարդկանց առաջնորդել Բալկարեսի ռեդուտի վրա հարձակման: Բալկարեսը լավ է կազմակերպել իր պաշտպանությունը, և ռեդուտը պահվել է այնքան կատաղի մարտերում, որ Բուրգոյնը հետագայում գրել է. «Ավելի վճռական հաստատակամություն, քան նրանք ցույց են տվել... չկա որևէ սպայի փորձի մեջ»[79]: Տեսնելով, որ առաջխաղացումը կասեցվել է, և որ Լիրնեդը պատրաստվում է հարձակվել Բրեյմանի ռեդուտի վրա, Առնոլդը շարժվել է դեպի այդ գործողությունը՝ անխոհեմ կերպով ձիով անցնելով գծերի միջև և ուշագրավ կերպով դուրս գալով անվնաս: Նա առաջնորդել է Լիրնեդի մարդկանց գրոհը ռեդուտների միջև ընկած բացվածքով, որը բացահայտել է Բրեյմանի դիրքի թիկունքը, որտեղ Մորգանի մարդիկ շրջանցել էին հեռավոր կողմից[80]: Կատաղի մարտում ռեդուտը գրավվել է, և Բրեյմանը սպանվել է[81]: Առնոլդի ձին խոցվել է վերջին համազարկերից մեկում, և Առնոլդի ոտքը կոտրվել է ինչպես կրակոցից, այնպես էլ ընկնող ձիուց: Մայոր Արմսթրոնգը վերջապես հասել է Առնոլդին՝ պաշտոնապես հրամայելու նրան վերադառնալ շտաբ. նրան հետ են տարել պատգարակով[82]: Առնոլդը ցանկացել է, որ իրեն սրտից կրակեն, իմանալով, որ եթե մահանար ճակատամարտում, նա կպահեր փառքը որպես հերոսական նահատակ:

Բրեյմանի ռեդուտի գրավումը բացահայտել է բրիտանական ճամբարը, բայց խավարն իջնում էր: Որոշ գերմանացիների փորձը՝ վերագրավելու ռեդուտը, ավարտվել է գերեվարությամբ, քանի որ մթնել է, և անվստահելի ուղեցույցը նրանց տարել է դեպի ամերիկյան գիծ[83]:

Հանձնում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուրգոյնը երկու ճակատամարտերում կորցրել է ավելի քան 1,000 մարդ, ինչը նրան թողել է մոտավորապես 3-ից 1 հարաբերակցությամբ շատ քիչ: Ամերիկյան կորուստները կազմել են մոտ 330 սպանված և վիրավոր: Բուրգոյնը նաև կորցրել է իր ամենաարդյունավետ առաջնորդներից մի քանիսին, ամերիկյան դիրքը գրավելու նրա փորձերը ձախողվել են, և նրա առաջնային գիծը այժմ ճեղքված էր: Երկրորդ ճակատամարտից հետո Բուրգոյնը կրակ է վառել իր մնացած առաջնային դիրքերում և նահանջել մթության քողի տակ: Նա իր մարդկանց հետ քաշել է 10-15 մղոն հյուսիս՝ ներկայիս Շույլերվիլ, Նյու Յորքի մոտակայքում: Դը Վալիերի թնդանոթը, որը ֆրանսիական հրետանու գաղտնի առաքման մաս է եղել, որը ժամանել էր 1777 թվականի ապրիլին, վճռորոշ դեր է խաղացել ամերիկյան հաղթանակում՝ ամրապնդելով Մայրցամաքային բանակի դաշտային հրետանին, հնարավորություն տալով նրանց արդյունավետորեն պայքարել բրիտանական ուժերի դեմ: Այս հրացանները արդյունավետորեն օգտագործվել են 1777 թվականի հոկտեմբերի 17-ին բրիտանացիների հանձնումը ստիպելու համար[84]: Հոկտեմբերի 8-ի առավոտյան նա վերադարձել էր ամրացված դիրքերը, որոնք զբաղեցրել էր սեպտեմբերի 16-ին:

Հոկտեմբերի 13-ին, իր բանակը շրջապատված լինելով, Բուրգոյնը հրավիրել է ռազմական խորհուրդ՝ հանձնման պայմաններ առաջարկելու համար: Ռիդեսելը առաջարկել է, որ նրանց ազատ արձակեն և թույլ տան առանց զենքի հետ քայլել դեպի Կանադա: Բուրգոյնը զգացել է, որ Գեյթսը նույնիսկ չի քննարկի նման պայմաններ, փոխարենը խնդրել է իրենց տեղափոխել Բոստոն, որտեղից նրանք նավարկելու էին Եվրոպա: Մի քանի օր բանակցություններից հետո երկու կողմերը ստորագրել են կապիտուլյացիան[85]:

Հոկտեմբերի 17-ին Բուրգոյնը հանձնել է իր բանակը և իր սուրը մեկնել Գեյթսին, որը մի պահ ընդունել է այն, այնուհետև հետ վերադարձրել Բուրգոյնին[86][87]: Բրիտանական և գերմանական զորքերին տրվել են ավանդական պատերազմի պատիվները, երբ նրանք դուրս են եկել հանձնվելու: Զորքերը ձևավորել են Կոնվենցիայի բանակը, որը կոչվել է այն կոնվենցիայի անունով, որը նրանց ապահով անցում էր տալիս դեպի Եվրոպա: Այնուամենայնիվ, Մայրցամաքային կոնգրեսը չեղյալ է հայտարարել կոնվենցիան, և Կոնվենցիայի բանակը պահվել է գերության մեջ մինչև պատերազմի ավարտը[88]:

Հետևանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կոշիկի հուշարձան, որը պատկերում է Առնոլդի վիրավոր ոտքը:

Բուրգոյնի ձախողված արշավանքը նշանավորել է պատերազմի մեծ շրջադարձային կետը[89]: Գեներալ Բուրգոյնը վերադարձել է Անգլիա և այլևս երբեք հրամանատարական դիրք չի ստացել Բրիտանական բանակում[90]: Բրիտանացիները իմացել են, որ ամերիկացիները խիզախ և արդյունավետ կռվելու են: Մի բրիտանացի սպա ասել է.

Այն քաջությունը և համառությունը, որով ամերիկացիները կռվել են, զարմացրել են բոլորին, և մենք այժմ լիովին համոզվել ենք, որ նրանք այդ արհամարհելի թշնամին չեն, ինչպես մինչ այժմ պատկերացնում էինք, որ նրանք անկարող են դիմակայել կանոնավոր մարտի և որ նրանք կկռվեն միայն ուժեղ և հզոր աշխատանքների հետևում[91]

Իր ներդրումը Սարատոգայի ճակատամարտերում ճանաչելու համար գեներալ Առնոլդի ավագությունը վերականգնվել է (նա այն կորցրել էր 1777 թվականի սկզբին առաջխաղացումից զրկվելուց հետո)[92]: Այնուամենայնիվ, Առնոլդի ոտքի վերքը նրան հինգ ամիս պառկեցրել է անկողնում[93]: Հետագայում, մինչ դեռ ոչ պիտանի դաշտային ծառայության համար, բայց ծառայելով որպես Ֆիլադելֆիայի ռազմական նահանգապետ, Առնոլդը դավաճանական նամակագրություն է սկսել բրիտանացիների հետ: Նա ստացել է ամրոցի հրամանատարությունը Ուեսթ Փոյնթում և ծրագրել է այն հանձնել բրիտանացիներին, միայն թե փախչել բրիտանական գծեր, երբ իր կապի Ջոն Անդրեի գերեվարումը հանգեցրել է ծրագրի բացահայտմանը: Առնոլդը հետագայում ծառայել է Ուիլյամ Ֆիլիպսի՝ Բուրգոյնի աջ թևի հրամանատարի, օրոք 1781 թվականի արշավանքի ժամանակ դեպի Վիրջինիա[94]:

Չնայած նա մարտի ուղղությունը թողել է ենթականերին, գեներալ Գեյթսը մեծ վարկ է ստացել որպես հրամանատար գեներալ՝ պատերազմի մինչ այդ ամենամեծ ամերիկյան հաղթանակի համար: Նա կարող է դավադրություն կազմակերպել ուրիշների հետ Ջորջ Վաշինգտոնին որպես գլխավոր հրամանատար փոխարինելու համար[95]: Փոխարենը, նա ստացել է հիմնական ամերիկյան բանակի հրամանատարությունը Հարավում: Նա այն առաջնորդել է աղետալի պարտության 1780 թվականի Քամդենի ճակատամարտում, որտեղ նա եղել է խուճապային նահանջի առաջնագծում[96][97]: Գեյթսն այլևս երբեք չի հրամանատարել զորքերին դաշտում:

Ի պատասխան Բուրգոյնի հանձնման, Կոնգրեսը 1777 թվականի դեկտեմբերի 18-ը հայտարարել է ազգային օր «հանդիսավոր Շնորհակալության և գովասանքի համար». դա եղել է ազգի առաջին պաշտոնական տոնակատարությունը այդ անունով[98][99]:

Ֆրանսիական օգնություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ Բուրգոյնի հանձնման լուրը հասել է Ֆրանսիա, արքա Լուի XVI-ը որոշել է բանակցություններ սկսել ամերիկացիների հետ, որոնք հանգեցրել են պաշտոնական Ֆրանկո-ամերիկյան դաշինքի և Ֆրանսիայի մուտքին պատերազմի մեջ[100]: Սա հակամարտությունը տեղափոխել է համաշխարհային բեմ[101]: Արդյունքում, Բրիտանիան ստիպված է եղել շեղել Հյուսիսային Ամերիկայում պատերազմը վարելու համար օգտագործվող ռեսուրսները Արևմտյան Հնդկաստանի և Եվրոպայի թատերաբեմեր, և ապավինել այն, ինչ պարզվել է, որ լոյալիստական աջակցության քիմերա է իր հյուսիսամերիկյան գործողություններում[102]: Տասը տարի առաջ Ֆրանսիական և հնդկական պատերազմում բրիտանացիներից պարտություն կրելով՝ Ֆրանսիան հնարավորություն է գտել թուլացնել բրիտանական իշխանությունը և ի վերջո վրեժխնդիր լինել՝ օգնելով գաղութարարներին ամբողջ Անկախության պատերազմի ընթացքում: Մինչ Սարատոգայի ճակատամարտը, Ֆրանսիան լիովին չի օգնել գաղութարարներին: Այնուամենայնիվ, այն բանից հետո, երբ Սարատոգայի ճակատամարտերը վճռականորեն շահվել են գաղութարարների կողմից, Ֆրանսիան գիտակցել է, որ ամերիկացիները հույս ունեն հաղթելու պատերազմում, և սկսել է լիովին օգնել գաղութարարներին՝ ուղարկելով զինվորներ, նվիրատվություններ, վարկեր, ռազմական զենքեր և մատակարարումներ[100][103]:

Ժառանգություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մարտադաշտի տեսարան Սարատոգայի ազգային պատմական պարկի այցելուների կենտրոնից:

Մարտադաշտը և Բուրգոյնի հանձնման վայրը պահպանվել են և այժմ կառավարվում են Ազգային պարկի ծառայությունի կողմից որպես Սարատոգայի ազգային պատմական պարկ, որը 1966 թվականին գրանցվել է Պատմական վայրերի ազգային ռեգիստրում: Պարկը պահպանում է տարածքի մի շարք շենքեր և պարունակում է տարբեր հուշարձաններ[104]: Սարատոգայի հուշարձան օբելիսկն ունի չորս խորշեր, որոնցից երեքը պարունակում են ամերիկացի հրամանատարների արձաններ՝ Գեյթսի, Շույլերի և գնդապետ Դանիել Մորգանի: Չորրորդ խորշը, որտեղ Առնոլդի արձանը պետք է լիներ, դատարկ է[105]: Առնոլդի հերոսության ավելի դրամատիկ հուշարձանը, որը չի անվանում նրան, Կոշիկի հուշարձանն է: Նվիրաբերվել է Քաղաքացիական պատերազմի գեներալ Ջոն Ուոթս դե Փեյսթերի կողմից, այն ցույց է տալիս մի կոշիկ՝ խթաններով և գեներալ-մայորի աստղերով: Այն կանգնած է այն վայրում, որտեղ Առնոլդը վիրավորվել է հոկտեմբերի 7-ին՝ գրոհելով Բրեյմանի ռեդուտը, և նվիրված է «Մայրցամաքային բանակի ամենափայլուն զինվորին»[106]:

1972-1977 թվականներին, Ազգային պարկի ծառայության խնդրանքով, հնագետ Դին Ռ. Սնոուն իրականացրել է դաշտային հետազոտություններ և պեղումներ մարտադաշտի տարածքում և շրջակայքում և հայտնաբերել տարբեր արտեֆակտներ և երկու մարդկային կմախքներ[107]: 2023 թվականի կեսերի դրությամբ, Ամերիկյան մարտադաշտի հավատարմագրային ընկերությունը և նրա գործընկերները ձեռք են բերել և պահպանել մարտադաշտի 26 ակր ազգային պարկի կողքին[108]:

Վեց բանակային ազգային գվարդիայի ստորաբաժանումներ (101-րդ ինժեներական գումարտակ,[109] 102-րդ հետևակային,[110] 125-րդ քառորդմաստերական վաշտ,[111] 181-րդ հետևակային,[112] 182-րդ հետևակային[113] և 192-րդ ռազմական ոստիկանության գումարտակ[114]) սերում են այն ամերիկյան ստորաբաժանումներից, որոնք մասնակցել են Սարատոգայի ճակատամարտին: Այժմ կան միայն 33 ստորաբաժանումներ ԱՄՆ բանակում, որոնք ունեն արմատներ, որոնք վերաբերում են գաղութային դարաշրջանին:

Կան մի շարք նավեր, որոնք անվանվել են ճակատամարտերի պատվին, ներառյալ USS Saratoga (1842), USS Saratoga (CV-3) և USS Saratoga (CV-60)[115]:

Սարատոգայի հուշարձան օբելիսկ:
Բենջամին Ֆրանկլինը պատվել է Սարատոգայում և այլուր տարած հաղթանակը՝ պատվիրելով և նախագծելով Libertas Americana-ն, Օգյուստեն Դյուպրեի մեդալիոնը, որը հատվել է Փարիզում 1783 թվականին[116]:
Գեներալ Բուրգոյնի հանձնումը գեներալ Հորացիո Գեյթսին, Սարատոգայում, պատկերված է 1927 թվականի ԱՄՆ հուշանվեր փոստային նամականիշի վրա:

Նշումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Վերագրվում է մի քանի աղբյուրների[2][3][4][5]։
  2. ↑ Ոմանց կողմից կոչվել է «Ջենթլմեն Ջոննի» իր վարքագծի համար

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Morgan, Edmund (1956). The Birth of the Republic: 1763–1789. [Chicago] University of Chicago Press. էջեր 82–83.
  2. ↑ Griswold, William A.; Linebaugh, Donald W., eds. (2016). The Saratoga Campaign: Uncovering an Embattled Landscape (անգլերեն). Lebanon, NH: University Press of New England. էջ 53. ISBN 978-1-61168-896-2. «the British got nowhere near the American lines of defense during the course of the battle and instead expended their efforts on what resulted in a pyrrhic victory»
  3. ↑ Maloy, Mark. «The Battle of Freeman's Farm: September 19, 1777». American Battlefield Trust (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից December 3, 2024-ին. Վերցված է March 4, 2025-ին. «Freeman's Farm...While a British tactical victory, it had been a Pyrrhic victory.»
  4. ↑ Leonard Jr, Maj. Gerry W. (2015). The Four Decisions That Changed The Course Of The American Revolution (անգլերեն). Pickle Partners Publishing. ISBN 978-1-78289-952-5. «Burgoyne's movement to contact on 7 October highlights the magnitude of his desperation...Two weeks had passed since his Pyrrhic victory at Freeman's Farm»
  5. ↑ Cox, Caroline (2004). A Proper Sense of Honor: Service and Sacrifice in George Washington's Army (անգլերեն). Chapel Hill and London: The University of North Carolina Press. էջ 182. ISBN 978-0-8078-2884-7. «pyrrhic victory at Freeman's Farm in September 1777»
  6. ↑ «Springfield Armory». Արխիվացված օրիգինալից 2014-11-03-ին. Վերցված է 2009-07-26-ին.
  7. ↑ Ketchum (1997), pp. 84–85
  8. ↑ Ketchum (1997), p. 335
  9. ↑ Ketchum (1997), p. 82
  10. 1 2 Ketchum (1997), p. 348
  11. ↑ Ketchum (1997), p. 320
  12. ↑ Ketchum (1997), p. 332
  13. ↑ Nickerson (1967), p. 189
  14. ↑ Nickerson (1967), p. 265
  15. ↑ Nickerson (1967), pp. 290–295
  16. ↑ Nickerson (1967), p. 296
  17. ↑ Ketchum (1997), p. 337
  18. ↑ Ketchum (1997), pp. 52–53
  19. ↑ Nickerson (1967), p. 288
  20. ↑ Graham, James. The Life of General Daniel Morgan of the Virginia Line of the Army of the United States, p. 171, Zebrowski Historical Services Publishing Company, Bloomingburg, New York, 1993. 1-880484-06-4.
  21. ↑ Graham, James. The Life of General Daniel Morgan of the Virginia Line of the Army of the United States, p. 171, Zebrowski Historical Services Publishing Company, Bloomingburg, New York, 1993. 1-880484-06-4.
  22. ↑ Nickerson (1967), p. 180
  23. ↑ Nickerson (1967), p. 216
  24. ↑ Ketchum (1997), pp. 347–348
  25. ↑ Nickerson (1967), p. 299
  26. ↑ Nickerson (1967), p. 300
  27. ↑ Ketchum (1997), pp. 351–352
  28. ↑ Ketchum (1997), pp. 352, 355
  29. ↑ Ketchum (1997), p. 357
  30. ↑ Ketchum (1997), p. 356
  31. ↑ Nickerson (1967), pp. 307–308
  32. ↑ Ketchum (1997), pp. 358–360
  33. ↑ Ketchum (1997), p. 360
  34. ↑ Nickerson (1967), p. 309
  35. ↑ Ketchum (1997), p. 362
  36. ↑ Luzader (2008), p. 240
  37. ↑ Nickerson (1967), p. 310
  38. ↑ Nickerson (1967), pp. 310–312
  39. ↑ Hagist, Don (2004). A British Soldier's Story: Roger Lamb's narrative of the American Revolution. էջ 48.
  40. ↑ Ketchum (1997), p. 367
  41. ↑ Luzader (2008), pp. 391–392
  42. ↑ Ketchum (1997), p. 368
  43. ↑ Ketchum (1997), pp. 368–369
  44. ↑ Nickerson (1967), p. 319
  45. ↑ Manson & Woods (2004). Important British & Irish Art. London: Christie's. էջեր 8–19. OCLC 55543973. {{cite book}}: Missing |author1= (օգնություն)
  46. ↑ Ketchum (1997), p. 515
  47. ↑ Luzader (2008), pp. 388–390, describes the relevant primary sources, and shows how early historians, including Lossing and Stone, gave rise to the story, and its propagation by later historians, including Nickerson.
  48. ↑ Martin, James Kirby (1997). Benedict Arnold, Revolutionary Hero: An American Warrior Reconsidered. New York University Press. էջեր 378–381, 514. ISBN 0814755607.
  49. 1 2 Nickerson (1967), p. 343
  50. ↑ Ketchum (1997), pp. 375–376
  51. ↑ Nickerson (1967), pp. 345–351
  52. ↑ Nickerson (1967), p. 405
  53. ↑ Ketchum (1997), p. 376
  54. ↑ Ketchum (1997), pp. 377–379
  55. ↑ Nickerson (1967), pp. 324–326
  56. ↑ Ketchum (1997), pp. 385–388
  57. ↑ Luzader (2008), p. 271
  58. ↑ Charles Kuralt, narrator (2009-07-03). «Misfortunes of War». The Revolutionary War. The Military Channel.
  59. ↑ Nickerson (1967), p. 333
  60. ↑ Nickerson (1967), pp. 356–357
  61. ↑ Nickerson (1967), pp. 326–327
  62. ↑ Ketchum, Richard M. (1997). Saratoga: Turning Point of America's Revolutionary War (անգլերեն). Macmillan. ISBN 978-0-8050-6123-9.
  63. ↑ Nickerson (1967), p. 353
  64. ↑ Nickerson (1967), p. 358
  65. ↑ Bird (1963), p. 223
  66. ↑ Nickerson (1967), pp. 359–360
  67. ↑ Nickerson (1967), p. 360
  68. ↑ Luzader (2008), pp. 284–285
  69. ↑ Luzader (2008), p. 286
  70. 1 2 Nickerson (1967), p. 361
  71. ↑ Ketchum (1997), p. 400
  72. ↑ Luzader (2008), p. xxii
  73. 1 2 Nickerson (1967), p. 364
  74. ↑ Hubbard, Robert Ernest. General Rufus Putnam: George Washington's Chief Military Engineer and the "Father of Ohio," pp. 61–62, McFarland & Company, Inc., Jefferson, North Carolina. 978-1476678627.
  75. ↑ Luzader (2008), p. 285
  76. 1 2 Nickerson (1967), p. 362
  77. ↑ Williams, Stephen (March 26, 2016). «Letters change view of Benedict Arnold, Gen. Gates». The Daily Gazette. Արխիվացված օրիգինալից 2016-03-31-ին. Վերցված է 2016-03-28-ին.
  78. ↑ Nickerson (1967), p. 365
  79. ↑ Luzader (2008), p. 287
  80. ↑ Luzader (2008), pp. 291–295
  81. ↑ Nickerson (1967), p. 366
  82. ↑ Nickerson (1967), p. 367
  83. ↑ Nickerson (1967), p. 368
  84. ↑ «French Cannon from Revolutionary War on Display at Saratoga». Albany, New York, I LOVE NY Database. April 14, 2026. Վերցված է May 9, 2026-ին.
  85. ↑ Riedesel, Frederika Charlotte (1867). Letters and Journals Relating to the War of the American Revolution. Translated by Stone, William L. Albany: Joel Munsell.
  86. ↑ Mintz, 1990, p. 226
  87. ↑ Bird, 1963, p.271
  88. ↑ Morrissey, Brendan (2000). Saratoga 1777: Turning Point of a Revolution. Oxford: Osprey. էջ 87. ISBN 978-1855328624.
  89. ↑ See Ketchum, Morrissey, and Nickerson.
  90. ↑ «The Battle of Saratoga – A Major Turning Point of The Revolutionary War». Saratoga.com. Արխիվացված օրիգինալից 18 May 2013-ին. Վերցված է 29 June 2013-ին.
  91. ↑ Victor Brooks; Robert Hohwald (1999). How America Fought Its Wars: Military Strategy from the American Revolution to the Civil War. Da Capo Press. էջ 78. ISBN 978-1580970020.
  92. ↑ Randall (1990), p. 372
  93. ↑ Murphy (2007), p. 168
  94. ↑ Pancake (1985), pp. 147–151
  95. ↑ Historic Society of Pennsylvania (1896), p. 90
  96. ↑ Luzader (2008), p. xxiii
  97. ↑ Pancake (1985), pp. 106–107
  98. ↑ «States give thanks». History.com. Արխիվացված օրիգինալից October 21, 2017-ին. Վերցված է October 20, 2017-ին.
  99. ↑ Grizzard, Frank E. Jr.; Hoth, David R., eds. (2002). General Orders, 17 December 1777. Vol. 12. Charlottesville, Va.: Univ Press of Virginia. էջեր 620–621. Արխիվացված օրիգինալից 2017-10-21-ին. {{cite book}}: |first= missing |last= (օգնություն); |work= ignored (օգնություն)
  100. 1 2 Hubbard, Robert Ernest. General Rufus Putnam: George Washington's Chief Military Engineer and the "Father of Ohio," p. 62, McFarland & Company, Inc., Jefferson, North Carolina. 978-1476678627.
  101. ↑ Ketchum (1997), pp. 405–448
  102. ↑ Ketchum (1997), p. 447
  103. ↑ Perkins, James. «France in the Revolution». Արխիվացված օրիգինալից 2011-02-27-ին. Վերցված է 2013-06-29-ին.
  104. ↑ Saratoga National Historical Park
  105. ↑ Saratoga activities Արխիվացված Նոյեմբեր 6, 2009 Wayback Machine
  106. ↑ Saratoga National Historical Park Tour Stop 7
  107. ↑ Oxford Academic Group
  108. ↑ «Saratoga Battlefield». American Battlefield Trust. Արխիվացված օրիգինալից June 19, 2023-ին. Վերցված է June 19, 2023-ին.
  109. ↑ Department of the Army, Lineage and Honors, 101st Engineer Battalion
  110. ↑ Department of the Army, Lineage and Honors, 102nd Infantry. Reproduced in Sawicki 1981, pp. 195–196.
  111. ↑ Department of the Army, Lineage and Honors, 125th Quartermaster Company. «125th Quartermaster Company honored for storied lineage, service at Lexington and Concord». Արխիվացված է օրիգինալից 2012-08-19-ին. Վերցված է 2012-02-29-ին.
  112. ↑ Department of the Army, Lineage and Honors, 181st Infantry. Reproduced in Sawicki 1981, pp. 354–355.
  113. ↑ Department of the Army, Lineage and Honors, 182nd Infantry. Reproduced in Sawicki 1981, pp. 355–357.
  114. ↑ Department of the Army, Lineage and Honors, 192nd Military Police Battalion.
  115. ↑ Petty, Dan. «The US Navy Aircraft Carriers». navy.mil. Արխիվացված է օրիգինալից 2015-06-03-ին. Վերցված է 2016-06-06-ին.
  116. ↑ Bennett (2008), p. 456

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Սարատոգայի_ճակատամարտեր&oldid=10889684» էջից