Սաունդերս Մակլեյն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սաունդերս Մակլեյն
Saunders MacLane.jpg
Ծնվել էօգոստոսի 4, 1909(1909-08-04)[1][2][3][…]
Taftville, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ[2]
Մահացել էապրիլի 14, 2005(2005-04-14)[1][2][3][…] (95 տարեկան)
Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս և համալսարանի դասախոս
Հաստատություն(ներ)Հարվարդի համալսարան, Կոռնելի համալսարան և Չիկագոյի համալսարան
Գործունեության ոլորտհանրահաշիվ
ԱնդամակցությունԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Հայդելբերգի գիտությունների ակադեմիա և Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
Ալմա մատերԵյլի համալսարան, Չիկագոյի համալսարան և Գյոթինգենի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[1]
Գիտական ղեկավարՀելման Վեյլ[4] և Paul Bernays?
Եղել է գիտական ղեկավարMichael D. Morley?, Robert M. Solovay?, David Eisenbud?, Arūnas Leonardas Liulevičius?, William Alvin Howard?[5], Steve Awodey?[5], Robert Henry Szczarba?[5], Ronald John Nunke?[5], Peter Zvengrowski?[5], Edward Halpern?[5], Robert Stephen Novosad?[5], Arthur H. Kruse?[5], William Ralph Ballard?[5], Joseph Zeu-Tse Yao?[5], Leif Kristensen?[5], Tzee-Char Kuo?[5], Robert Harbison Mountjoy?[5], John Lauchlin MacDonald?[5], James Arthur Schafer?[5], David Shafer?[5], Paul Henry Palmquist?[5], Eduardo J. Dubuc?[5], Rodiani Voreadou?[5], Ross M. Hamsher?[5], Alfred Lunt Putnam?[5], Clement Russell Phelps?[5], Gerald John Decker?[5], William Caswell Carter?[5], Stanley Parlett Hughart?[5], Benjamin Nelson Moyls?[5], Howard Boyer Stauffer?[5], Susanna Maria Ginali?[5], Michael Joseph Norris?[5], Edwin James Akutowicz?[5], Kathleen Rae Edwards?[5], Daniel Jakobsen?[5], Harry Dole?[5] և Իրվինգ Կապլանսկի[5]
ՊարգևներԳուգենհայմի կրթաթոշակ Գիտական ձեռքբերման համար Ուիլյամ Պրոկտերի մրցանակ Ազգային գիտական մեդալ Հումբոլդտի մրցանակ և Ստիլի մրցանակ
Saunders Mac Lane Վիքիպահեստում

Սաունդերս (Սոնդերս) Մակլեյն (անգլ.՝ (Leslie) Saunders Mac Lane[6], օգոստոսի 4, 1909(1909-08-04)[1][2][3][…], Taftville, Կոնեկտիկուտ, ԱՄՆ[2] - ապրիլի 14, 2005(2005-04-14)[1][2][3][…], Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ), ամերիկացի մաթեմատիկոս, մանկավարժ, Կատեգորիաների տեսության հեղինակ (Սամուել Էյլենբերգի հետ)։ 1982 թվականից եղել է Չիկագոյի համալսարանի էմերիտ-պրոֆեսորներից, մինչդեռ 1947 թվականից դասախոսել էր այնտեղ։ 1949 թվականից ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի և Ամերիկյան փիլիսոփայական հանրության անդամներից է եղել։ 1989 թվականին արժանացել է ԱՄՆ ազգային գիտական մեդալի։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930 թվականին բակալավրի աստիճանը ստացել է Եյլի համալսարանում, իսկ 1931 թվականին մագիստրոսի աստիճանը՝ Չիկագոյի համալսարանում։ Ուսումնառության շրջանում սկսել է ավելի հետաքրքրվել ֆիզիկայով, քան մաթեմատիկայով։ Առաջին գիտական աշխատանքը, որի համահեղինակն է եղել Իրվինգ Լենգմյուրը, նվիրվել է ֆիզիկային։

1931 թվականից ուսումը շարունակել է Գյոթինգենի համալսարանում, որտեղ դասախոսություններ են կարդացել այնպիսի գիտնական մաթեմատիկոսներ, ինչպիսիք են Էմմի Նյոթերը, Հերման Վեյլը և Պաուլ Բերնայսը։ Վերջիններիս ղեկավարությամբ 1934 թվականին Մակլեյնը պաշտպանել է մաթեմատիկական տրամաբանության ատենախոսություն։ Գերմանիայում նացիոնալ-սոցիալիզմի իշխանություն գալուց հետո վերադարձել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ, որտեղ աշխատել է Հարվարդի, Կորնելսկի (1930-ական և1940-ական թվականներ) և Չիկագոյի համալսարաններում (1947-1982 թվականներ)։

1944-1945 թվականներին Սաունդերս Մակլեյնը գլխավորել է Կոլումբիայի համալսարանի կիրառական մաթեմատիկայի (applied mathematics group) խումբը, որը զբաղվել է ռազմական մշակումներով։

1973-1977 թվականներին եղել է ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի փոխնախագահ (անդամ է եղել 1949 թվականից, դրա խորհրդի մաս՝ 1959-1962 և 1969-1972 թվականներից)։ 1973-1974 թվականներին եղել է ամերիկյան մաթեմատիկական ընկերության նախագահը, իսկ 1946-1948 թվականներին՝ փոխնախագահը, 1951-1952 թվականներին՝ Ամերիկայի մաթեմատիկական ասոցիացիայի փոխնախագահը, 1968-1971 թվականներին՝ ամերիկյան փիլիսոփայական հասարակության փոխնախագահը, 1974-1980 թվականներին՝ Ազգային գիտական խորհրդի անդամ։ 1954 թվականից մինչև 1958 թվականին միջազգային մաթեմատիկական միության գործկոմի, Ամերիկյան արվեստի և գիտությունների ակադեմիայի (դրա խորհրդի անդամ է եղել 1981-1985 թվականներ) և Հայդելբերգի գիտությունների ակադեմիայի անդամներից է եղել (1976 թվական)։

Ակտիվորեն զբաղվել է մանկավարժական գործունեությամբ։ Նրա շատ դասագրքեր դարձել են դասական, մասնավորապես, ժամանակակից գրականություն, (հատկապես A Survey of Modern Algebra գիրքը, որը գրել է Գարետ Բիրկգոֆի հետ)։

Մաթեմատիկական տրամաբանության ատենախոսությունից հետո Մակլեյնը հիմնականում զբաղվել է աբստրակտ հանրահաշվով՝ դաշտերի տեսությամբ, նորմավորման օղակներով, տրանսցենդենտալ դեպքում սեպարաբային լայնացումներով և խմբերի ընդլայնումներով։ 1943 թվականին սկսել է նրա համագործակցությունը Սամուել Էյլենբերգի հետ։ Սկզբում տոպոլոգիայի ոլորտում , հոմոտոպիաների միակ ոչ տրիվիալ խումբ ունեցող խմբում։ Հետագայում նրանք համագործակցել են հոմոլոգիական հանրահաշվի ոլորտում։ Հատկապես կարևոր է համատեղ կատեգորիաների տեսության ստեղծումը, որը դարձել է մաթեմատիկայի նոր լեզու՝ անփոխարինելի հանրահաշվի և հատկապես տոպոլոգիայի մեջ։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Չաուվենետ» մրցանակ (1941 թվական)
  • Գուգենհայմի կրթաթոշակ (1947-1948, 1972-1973 թվականներ)
  • Մրցանակ վաստակաշատ գիտնական լինելու համար՝ Ամերիկայի մաթեմատիկական ասոցիացիայի կողից (1975 թվական)
  • Ուիլյամ Պրոկտերի մրցանակ՝ գիտական ձեռքբերումների համար (1979 թվական)
  • Գումբոլդտայի մրցանակ (1982-1983 թվական)
  • Ոճային մրցանակ (1986 թվական)
  • ԱՄՆ Ազգային գիտական մեդալ (1989 թվական)

Առանձնացված գործեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1997 (1941). A Survey of Modern Algebra (with Garrett Birkhoff). A K Peters. 1-56881-068-7
  • 1948, "Groups, categories and duality," Proceedings of the Nat. Acad. of Sciences of the USA 34: 263–67.
  • 1995 (1963). Homology, Springer (Classics in Mathematics) 978-0-387-58662-5 (Originally, Band 114 of Die Grundlehren Der Mathematischen Wissenschaften in Einzeldarstellungen.) AMS review by David Buchsbaum.
  • 1999 (1967). Algebra (with Garrett Birkhoff). Chelsea. 0-8218-1646-2
  • 1998 (1972). Categories for the Working Mathematician, Springer (Graduate Texts in Mathematics) 0-387-98403-8
  • 1986. Mathematics, Form and Function. Springer-Verlag. 0-387-96217-4
  • 1992. Sheaves in Geometry and Logic: A First Introduction to Topos Theory (with Ieke Moerdijk). 0-387-97710-4
  • 1995. «Mathematics at Gottingen under the Nazis»։ Notices of the AMS 42 (10): 1134–38 
  • 2005. Saunders Mac Lane: A Mathematical Autobiography. A K Peters. 1-56881-150-0

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Սոլոմոն Գուգենհայմի թանգարան — 1937.
  4. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 5,24 5,25 5,26 5,27 5,28 5,29 5,30 5,31 5,32 5,33 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  6. Первое имя перестали употреблять ещё родители, а фамилию с пробелом стала писать его жена

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]