Սանդուղքի էֆեկտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Սանդուղքի էֆեկտ, L'esprit de l'escalier, (Լ'էսպրի դ'եսկալյե), ֆրանսերեն տերմին, անախորժ և տհաճ իրավիճակների դեպքում, մտքում ճափազանց ուշ հղացած անթերի պատասխանն է։

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս երևույթի անունը ծագել է ֆրանսիացի հանրագիտարանագիր և փիլիսոփա Դենի Դիդրոյի «Պարադոքս դերասանի մասին» [1] էսսեում տեղ գտած հետևյալ իրադրության նկարագրությունից. պետական գործիչ Ժակ Նեկերի տանը տեղի ունեցած ընթրիքի ժամանակ, դիտողություն են արել Դիդրոյին, որն էլ այդ ժամանակ անպատասխան է մնացել: Դիդրոն բացատրում է՝ ինչու. «զգայուն մարդը, ինչպիսին ինքս եմ, ճնշված իր դեմ ուղղված փաստարկից, շփոթվում է և կարող է ճիշտ մտածել (ինքն իրեն գտնել) միայն աստիճանների ներքևում»: Այդ դեպքում «աստիճանների ներքևում» արտահայտությունը վերաբերում էր առանձնահատուկ հյուրանոցի կամ մեծ առանձնատան ճարտարապետությանը, որտեղ էլ նա հրավիրված էր: Այդպիսի տներում, հյուրերին ընդունելու սենյակները գտնվում էին բել էտաժում (étage noble)՝ երկրորդ հարկում[2]: Աստիճանների ներքև հասնելը նշանակում էր լիովին լքել հավաքույթը: 

Նմանատիպ անգլերեն տերմիններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անգլախոսները սովորաբար սանդուղքի էֆեկտն անվանում են "escalator wit" (բառացի թարգմանաբար՝ շարժասանդուղքի հնարամտություն) կամ "staircase wit" (սանդուղքի հնարամտություն)[3]:

Այլ լեզուներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իդիշ լեզվով trepverter-ը (սանդուղքի բառեր)[4] և գերմանական պատճենում՝Treppenwitz-ը (երբ օգտագործվում է անգլերեն համատեքստում) նույն իմաստ են արտահայտում, ինչ՝ ֆրանսիական սանդուղքի էֆեկտը: Այնուամենայնիվ, ժամանակակից գերմաներենում Treppenwitz-ն այլ իմաստ ունի: Այն վերաբերում է իրադարձություններին կամ փաստերին, որոնք կարծես թե հակասում են իրենց ակունքներին կամ կոնտեքստին: Հաճախ գործածվող "Treppenwitz der Weltgeschichte" (համաշխարհային պատմության սանդուղքի սրամտություն) արտահայտությունը բխել է Վիլյամ Լուիս Հերցլետի հենց այդ վերնագրով գրքի անունից, որն էլ նշանակում է «պատմության պարադոքս»:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Comic timing
  • Epimetheus (mythology)
  • The Comeback (Seinfeld)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Paradoxe sur le comédien, 1773, remanié en 1778; Diderot II, Classiques Larousse 1934, p. 56
  2. «Piano nobile - (Architecture): Definition»։ En.mimi.hu։ Վերցված է 2011-10-27 
  3. «Merriam-Webster Online»։ Merriam-webster.com։ Վերցված է 2011-10-27 
  4. «Chabon and Alter: Is it Esprit d'escalier or Trepverter? – The Arty Semite – Forward.com»։ Blogs.forward.com։ 2010-03-22։ Վերցված է 2013-01-18 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  •  The dictionary definition of l'esprit de l'escalier at Wiktionary