Սանդական
| Բնակավայր | ||
|---|---|---|
| Սանդական | ||
| մալայերեն՝ Sandakan | ||
 | ||
| 5°50′19.61″N 118°7′2.24″E / 5.8387806°N 118.1172889°E | ||
| Երկիր |  Մալայզիա | |
| Համայնք | Sandakan Division? | |
| Հիմնադրված է | 1658 թ. | |
| Մակերես | 2 266 239 596±0 քառակուսի մետր | |
| ԲԾՄ | 10±1 մետր | |
| Բնակչություն | 396 290 մարդ (2010) | |
| Հեռախոսային կոդ | 089 | |
| Փոստային դասիչ | 90000–90999 | |
| Պաշտոնական կայք | mps.sabah.gov.my | |
| ||
Սանդական (մալայերեն՝ Sandakan), քաղաք Մալայզիայի արևելյան հատվածում, Սաբահ նահանգում՝ Կալիմանտան կղզու հյուսիս-արևելքում, Սուլու ծովի ափին։ Այն համանուն շրջանի կենտրոնն է։
Բնակչությունը 2018 թվականի դրությամբ կազմել է մոտ 366 հազար մարդ, տարածքը՝ 2266 կմ²: Մեծ ծովային նավահանգիստ է, արդյունաբերական և ենթակառուցվածքային կենտրոն: Կա օդանավակայան, որն ընդունում է ներքին չվերթներ:
1883 թվականից 1947 թվականներին այն տեղական բրիտանական գաղութային տիրապետության՝ Բրիտանական Հյուսիսային Բոռնեոյի վարչական կենտրոնն էր (որը ներառում էր Սաբահի ամբողջ տարածքը):
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ այն ճապոնական օկուպացիոն վարչակազմի կարևոր կենտրոն էր և մեծ վնասներ է կրել մարտերի ժամանակ։ 1945 թվականին մեծ թվով ավստրալիացի ռազմագերիների այստեղից ոտքով տեղափոխումը, որը հայտնի է որպես «Սանդականի մահվան երթեր», հանգեցրել է գրեթե բոլոր ավստրալիացի ռազմագերիների մահվան։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Նախագաղութային շրջան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Միջնադարում ներկայիս Սանդականի տարածքում գտնվել են տարբեր տեղական ցեղային կազմավորումների գյուղեր, որոնք պարբերաբար ճանաչել են Մալայան կղզեխմբի տարբեր նահանգների ինքնիշխանությունը։ 15-րդ դարի սկզբին Բրունեյի սուլթանության իշխանությունը տարածվել է այս հողերի վրա, որը 1658 թվականին դրանք զիջել է Սուլուի սուլթանությանը[1]։
1865 թվականին այս տարածքը, ինչպես նաև ներկայիս Սաբահի ամբողջ տարածքը, վարձակալության է տրվել Բրունեյում ամերիկյան հյուպատոսական գործակալ Կլոդ Լի Մոզեսին (անգլ.՝ Claude Lee Moses)։ Նա շուտով վաճառել է Լոնդոնում տեղակայված «Բոռնեո ամերիկյան առևտրային ընկերության» օգտագործման իրավունքները, որն իր հերթին դրանք վերավաճառել Ավստրո-հունգարական հյուպատոս Բարոն Գուստավ ֆոն Օվերբեկին (գերմ.՝ Gustavos von Overbeck), որը ակտիվորեն զբաղվում էր տարածաշրջանում առևտրային գործունեությամբ[1]։ Սեփականության կամ վարձակալության այս բազմափուլ փոխանցումը, որն ավելի է բարդացել Սուլուի և Բրունեյի սուլթանների միջև կնքված համաձայնագրերը հաստատող հուսալի իրավական փաստաթղթերի բացակայությամբ, հետագայում հանգեցրել է անկախ Մալայզիայի և Ֆիլիպինների միջև Սաբահի շուրջ երկարատև տարածքային վեճի[1]։
Սանդական անվանման ծագումը, որը սուլու լեզվով նշանակում է «գրավադրված, վարձակալված», կապված է քաղաքի ներկայիս տարածքում՝ Սանդական ծոցի Թիմբանգ փոքրիկ կղզում (մալայերեն՝ Pulau Timbang), առաջին եվրոպական բնակավայրի ստեղծման հետ. 1872 թվականին բրիտանացի ինժեներ Ուիլյամ Քլարկ Քաուին (անգլ.՝ William Clarke Cowie) այնտեղ հիմնադրել է փոքր առևտրային կետ՝ Սուլուի սուլթանից թույլտվություն ստանալով որպես զենքի մաքսանենգության պարգև[2][3]։ Միևնույն ժամանակ, Գ. ֆոն Օվերբեկի կողմից Սաբահի նկատմամբ պահպանված իրավունքները հանգեցրել են մեծ թվով ավստրիացի և գերմանացի գաղութարարների ակտիվ ներհոսքի նոր վայր, որի արդյունքում հաստատված բնակավայրը ստացել է երկրորդ անվանումը՝ Կամպունգ Հերման (մալայերեն՝ Kampung German, բառացի՝ «Գերմանական գյուղ»), որն ավելի հայտնի է եղել վաղ տարիներին[2][3]։ Գերմանական բնակավայր 1878 թվականի հունվարին Գ. ֆոն Օվերբեկը, իր գործընկերների հետ միասին Սուլուի սուլթանին վճարելով 5000 ամերիկյան դոլար, նրանից ստացել է «Սանդականի գերագույն պահապան և ռաջա» տիտղոսը[1]։
Գաղութային ժամանակաշրջան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1879-1942 թվականներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1879 թվականի հունիսի 15-ին՝ բրիտանացի գործընկերների կողմից Գ. ֆոն Օվերբեքից Սաբահի տնտեսական շահագործման իրավունքը գնելուց և այդ տարածքը կառավարելու թագավորական արտոնագիր ստացած Բրիտանական Հյուսիսային Բոռնեոյի լիազորված ընկերության (ԲՀԲԸ) հիմնադրումից կարճ ժամանակ անց[4], Սանդականում հրդեհ է բռնկվել, որը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրել է քաղաքը[5]։ Հունիսի 21-ին ԲՀԲԸ-ի կողմից նշանակված տարածքային կառավարիչ՝ բնակիչ Ուիլյամ Փրայերը որոշել է (անգլ.՝ William B. Pryer), որ աննպատակահարմար է կղզում վերստեղծել բնակավայրը և հրամայել այն տեղափոխել ծոցի արևելյան ափ՝ մալայզիական Բուլի Սիմ-Սիմ գյուղի տարածք (մալայերեն՝ Buli Sim Sim)[3][6]։ Վերակառուցված բնակավայրը ստացել է Էլոպուրա պաշտոնական անվանումը (բառացիորեն՝ «Գեղեցիկ քաղաք», մալայերեն՝ elok - «սիրուն, գեղեցիկ» և սանսկրիտ՝ pura -«քաղաք»), որը, տարածում չի գտել և գործածությունից դուրս է մղվել նախորդ բնակավայրի՝ Սանդականի անվամբ։ Այսպիսով, Սանդականի ներկայիս վայրում հիմնադրման պաշտոնական ամսաթիվը համարվում է 1879 թվականի հունիսի 21-ը[6]։
.JPG)
1883 թվականին ԲՀԲԸ-ի վարչական կենտրոնը, որը սկզբնապես գտնվել է Կուդատ գյուղում, տեղափոխվել է Սանդական, ինչը պայմաններ է ստեղծել բնակավայրի զգալի աճի համար: 1884 թվականին անցկացված մարդահամարի համաձայն՝ ունեցել է 3771 մարդ, որոնց մեծամասնությունը սուլու և չինացի ժողովուրդների ներկայացուցիչներ են եղել[6]։
1888 թվականին, երբ Հյուսիսային Բոռնեոն դարձել է բրիտանական պրոտեկտորատ, Սանդականը պահպանել է իր կարգավիճակը որպես վարչական կենտրոն[1]։
Բնակավայրի շահավետ աշխարհագրական դիրքը՝ խորջրյա նավահանգստի ելքի մոտ, արժեքավոր արևադարձային անտառանյութով հարուստ ջունգլիների տարածքների մոտ, ապահովել է դրա արագացված տնտեսական և սոցիալական զարգացումը։ 1880-ական և 1890-ական թվականներին կառուցվել են բազմաթիվ վարչական շենքեր, եվրոպական ոճի բնակելի թաղամասեր, դպրոցներ և տարբեր հավատքների խոշոր կրոնական շինություններ: Քաղաքի հիմնական տեսարժան վայրերն են 1886 թվականին կառուցված չինական Սամ-Սինգ-Կունգ տաճարը և 1893 թվականին կառուցված Սուրբ Միքայելի և բոլոր հրեշտակների անգլիկան եկեղեցին, որոնք պահպանվել են մինչ օրս[2][6]։
Նավահանգստային ենթակառուցվածքը արագ է զարգացել՝ հիմնականում կենտրոնանալով արևադարձային փայտանյութի արտահանման վրա։ 1930-ական թվականներին Սանդականը տարեկան մոտ 180,000 մ³ փայտանյութ է մատակարարել արտաքին շուկաներին (հիմնականում Մեծ Բրիտանիա, Չինաստան և Ավստրալիա[7]), ինչը քաղաքը դարձրել է աշխարհի առաջատար փայտանյութ արտադրողներից մեկը։ Այս բիզնեսի մեծածավալությունը և բարձր շահութաբերությունը ապահովել են քաղաքի հետագա ընդլայնումը և հաջող զարգացումը[6]։
Ճապոնական օկուպացիայի ժամանակաշրջան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Սանդականը, ինչպես բրիտանական Հյուսիսային Բոռնեոյի մնացած մասը, գրավել են ճապոնական ուժերը։ Օկուպացիան սկսվել է 1942 թվականի հունվարի 19-ին, երբ դաշնակից փոքրաթիվ ուժերը քաղաքը հանձնել են թշնամուն[2][6]։
Քաղաքը դարձել է Հյուսիսային Բոռնեոյի ճապոնական օկուպացիոն վարչակազմի կենտրոնը և ծառայել որպես կարևոր ամրոց ճապոնական զորքերի տեղական խմբի համար, մինչդեռ նրա անունը պաշտոնապես անվանել են Էլոպուրա[2][6][8]։ Քաղաքում և նրա շրջակայքում բնակվել են դաշնակիցների հազարավոր ռազմագերիներ (հիմնականում ավստրալիացիներ) և ինդոնեզացի հարկադիր աշխատողներ, որոնց շահագործել են օդանավակայաններ և այլ ռազմական ու լոգիստիկ ենթակառուցվածքներ կառուցելու համար[8]։
Հարավարևելյան Ասիայում դաշնակիցների հակահարձակման սկսվելուց հետո, որը ներառել է Հյուսիսային Բոռնեոյի և մասնավորապես Սանդականի ծանր ռմբակոծություններ և հրետակոծություններ, 1944 թվականի վերջին ճապոնական հրամանատարությունը կազմակերպել է մոտ 2400 ավստրալացի ռազմագերիների և 3600 ինդոնեզացի ռոմուշաների ոտքով տեղափոխումը Սաբահի ներքին շրջաններ։ Գործողությունը տևել է մինչև 1945 թվականի մարտը։ Տեղափոխման ընթացքում, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես «Սանդականի մահվան երթեր», և Ռանաու քաղաքում գտնվող նրանց նոր բազա ժամանելուց կարճ ժամանակ անց, գրեթե բոլոր ավստրալացիները մահացել են սովից և զրկանքներից կամ սպանվել իրենց պահակների կողմից (հայտնի է, որ միայն վեցն են ողջ մնացել)։ Սանդականի մահվան երթերը համարվում են ավստրալացի քաղաքացիների դեմ կատարված ամենամեծ պատերազմական հանցագործությունը[6][8][9]։
Ճապոնական զորքերը որոշ ժամանակ մնացել են Սանդականում ճապոնացիների կապիտուլյացիայից և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո և զինաթափվել 9-րդ ավստրալական դիվիզիայի կողմից միայն 1945 թվականի հոկտեմբերի 19-ին։ Այդ ժամանակ քաղաքը գրեթե ամբողջությամբ ավերված է եղել[2][6]։
Հետպատերազմյան շրջան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Պատերազմի ընթացքում Սանդականին հասցված ավերածությունները այնքան ծանր են եղել, որ բրիտանացիները, վերականգնելով քաղաքի նկատմամբ վերահսկողությունը, անհնար են համարել այն շարունակաբար օգտագործել որպես Սաբահի վարչական կենտրոն, որը 1946 թվականին ստացել է թագի գաղութի կարգավիճակ: Արդյունքում, համապատասխան վարչական գործառույթները փոխանցվել են Ջեսլեթոն քաղաքին, որը հետագայում վերանվանվել է Կոտա Կինաբալու: 1940-ական և 1950-ական թվականներին Սանդականը վերականգնվել է և կրկին ձեռք բերել կարևոր տնտեսական նշանակություն, այդ թվում՝ որպես նավահանգիստ[2][6]։
1963 թվականի սեպտեմբերին Մալայզիայի անկախ Դաշնության ստեղծումից հետո Սանդականը նշանակվել է Սաբահ նահանգի համանուն շրջանի մայրաքաղաք։ Անկախության շրջանում այն մնացել է Սաբահի երկրորդ կարևորագույն քաղաքը՝ տնտեսական, սոցիալական և մշակութային առումներով[2][6]։
Ֆիզիկական և աշխարհագրական բնութագրեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Աշխարհագրական դիրք, ռելիեֆ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սանդականի աշխարհագրական կոորդինատները՝ 05°50′00″N 118°07′00″E / 5.83333°N 118.11667°E
Քաղաքը գտնվում է Սաբահի հյուսիսարևելյան հատվածում՝ Սուլու ծովի ափին։ Այն գտնվում է ձախ ափին։ 2266 կմ² (քաղաքային նավահանգստի ջրային տարածքի հետ միասին) [10]։
Քաղաքի ափամերձ տարածքը հարթ է, մինչդեռ մնացած տարածքը ունի բազմաթիվ բլուրներ և փոքր բարձրություններ։ Քաղաքի ներսում ափամերձ գիծը խիստ նեղացած է՝ բազմաթիվ փոքր ծոցերով և ծովախորշերով[10]։ Քաղաքով հոսում են մի քանի փոքր գետեր, որոնք թափվում են Սանդականի ծոցը[11]։
Կլիմա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կլիման հասարակածային է և խոնավ։ Տարեկան միջին առավելագույն ջերմաստիճանը +40 °C է։ Օրական առավելագույն և նվազագույն ջերմաստիճանների տարբերությունը փոքր է՝ միջինում 6 °C։ Տեղական օդերևութաբանական ծառայությունների կողմից գրանցված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը +40 °C է, բացարձակ նվազագույնը՝ +16 °C[12]։
| Ժամանակահատված | Հունվար | Փետրվար | Մարտ | Ապրիլ | Մայիս | Հունիս | Հուլիս | Օգոստոս | Սեպտեմբեր | Հոկտեմբեր | Նոյեմբեր | Դեկտեմբեր | Տարի |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Քանակ | 19 | 15 | 12 | 9 | 12 | 13 | 15 | 15 | 16 | 19 | 20 | 23 | 188 |
| Ժամանակահատված | Հունվար | Փետրվար | Մարտ | Ապրիլ | Մայիս | Հունիս | Հուլիս | Օգոստոս | Սեպտեմբեր | Հոկտեմբեր | Նոյեմբեր | Դեկտեմբեր | Տարի |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Միջին արագություն | 11 | 11 | 10 | 8 | 7 | 6 | 6 | 7 | 6 | 6 | 7 | 9 | 8 |
| Առավելագույն արագություն | 39 | 74 | 81 | 56 | 41 | 33 | 39 | 93 | 56 | 67 | 69 | 65 | 93 |
Բնակչություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սանդականի բնակչությունը, 2017 թվականի գնահատականների համաձայն, կազմում է մոտ 366 հազար մարդ, բնակչության խտությունը՝ 161.5 մարդ մեկ կմ²-ի վրա[13]։
Սանդականի բնակչության աճի դինամիկան[13]
| Տարի | 1968 | 1973 | 1978 | 1983 | 1988 | 1993 | 1998 | 2003 | 2008 | 2013 | 2018 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Թիվ | 73 | 89 | 104 | 122 | 142 | 177 | 243 | 290 | 314 | 339 | 366 |
Քաղաքային բնակչության էթնիկ կազմը բավականին բազմազան է: Երկրի տիտղոսակիր ազգի՝ մալայզիացիների ներկայացուցիչները կազմում են տեղի բնակիչների ոչ ավելի, քան 10%-ը: Քաղաքի բնակիչների համեմատական մեծամասնությունը՝ մոտ 30%-ը, պատկանում է Սաբահի տարբեր բնիկ ժողովուրդներին. ամենաշատը բաջաուներն են, իսկ Կադազան-Դուսուն և Մուրուտ համայնքները՝ բավականին նշանակալի: Չինացիների համամասնությունը ավանդաբար մեծ է՝ ավելի քան 20%, ինչպես նաև Ինդոնեզիայից եկածների՝ առնվազն 10%[14]։
Կրոնական կազմը նույնպես տարասեռ է։ Գրեթե բոլոր մալայզիացիները, ինդոնեզական ծագում ունեցող մարդիկ և բնիկ սաբահ ժողովուրդների մեծ մասը սուննի մուսուլմաններ են։ Չինացիների շրջանում կան բուդդիզմի և դաոսիզմի հետևորդներ, ինչպես նաև քրիստոնյաներ՝ և՛ բողոքականներ, և՛ կաթոլիկներ։ Բնիկ սաբահանների որոշակի թիվ նույնպես դավանում է քրիստոնեություն[14]։
2007 թվականից ի վեր Սանդականը Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու թեմի կենտրոնն է։ Քաղաքում է գտնվում Սուրբ Կույս Մարիամի կաթոլիկ տաճարը[15]։
Քաղաքի գրեթե բոլոր բնակիչները տիրապետում են երկրի պաշտոնական լեզվին՝ մալայերենին, և մեծ մասը խոսում է անգլերեն։ Միևնույն ժամանակ, նրանցից շատերը ակտիվորեն օգտագործում են իրենց մայրենի լեզուները առօրյա կյանքում[2]։
Տնտեսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սանդականը Սաբահի երկրորդ խոշորագույն արդյունաբերական և տնտեսական կենտրոնն է Կոտա Կինաբալուից հետո։ Քաղաքի տնտեսության հիմնական արդյունաբերությունը արմավենու յուղի արտադրությունն է. տեղական ձեռնարկությունների արտադրանքը վաճառվում է ինչպես մալայզիական, այնպես էլ միջազգային շուկաներում։ Արտադրական օբյեկտների մեծ մասը գտնվում է հատուկ կահավորված արդյունաբերական պարկում։(անգլ.՝ Palm Oil Industrial Cluster), զբաղեցնելով ավելի քան 11 կմ² [16]։
Կան նաև սննդի արդյունաբերության այլ ոլորտներում գործող ձեռնարկություններ, մասնավորապես՝ ափամերձ ջրերում որսացված ձկան և ծովամթերքի վերամշակմամբ զբաղվող, ինչպես նաև տեքստիլ և քիմիական արդյունաբերություններով զբաղվող ձեռնարկություններ: Փայտամշակումը, որը մի ժամանակ քաղաքի տնտեսության ամենակարևոր ոլորտն էր, այժմ համեմատաբար քիչ նշանակություն ունի[16]։ Քաղաքում կան գրեթե բոլոր մալազիական և բազմաթիվ միջազգային բանկերի մասնաճյուղեր[16]։
Տրանսպորտ և ենթակառուցվածքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սանդականը Մալայզիայի ամենամեծ նավահանգիստն է Սուլու ծովում և ծովային բեռնափոխադրումների կարևոր տարածաշրջանային հանգույց։ Քաղաքի նավահանգստային տարածքը զբաղեցնում է 257 կմ²[10]։ Նավահանգստից արտահանվող բեռների մեջ գերակշռում են գյուղատնտեսական արտադրանքները՝ արմավենու յուղ, կակաոյի հատիկներ, ծխախոտ, աբակա, սագո[16][17]։
Ճանապարհների և երկաթուղիների ցանցը քաղաքը կապում է Արևելյան Մալայզիայի բոլոր խոշոր քաղաքների, ինչպես նաև Բրունեյի հետ[2]։
Քաղաքի օդանավակայանը գտնվում է Սանդականից 13 կմ հեռավորության վրա, սպասարկում է մալայզիական ընկերությունների չվերթները և չունի միջազգային կարգավիճակ։ 2017 թվականին ուղևորաշրջանառությունը կազմել է 896,347 մարդ (տարեկան գնահատված 1.5 միլիոն մարդ տարողունակությամբ), բեռնաշրջանառությունը՝ 2,211 տոննա, սպասարկված չվերթների քանակը՝ 10,859։ Օդանավակայանի տարածքը կազմում է 8,645 քմ, միակ թռիչքուղու երկարությունը՝ 2,134 մետր։ Օդանավակայանը վերջին անգամ վերանորոգվել է 2014 թվականին[18][19][20]։
Մշակույթ, կրթություն, սպորտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Քաղաքն ունի մի քանի թանգարաններ, հանրային գրադարաններ, թատրոն և մեծ թվով կինոթատրոններ։ Քաղաքի ամենամեծ համալսարանները ազգային համալսարանների՝ Սաբահ համալսարանի Մալայզիայի[21][16] և Մալայզիայի բաց համալսարանի տեղական մասնաճյուղերն են[22]։
Քաղաքն ունի լավ զարգացած սպորտային ենթակառուցվածքներ։ Ռեգբին հատկապես տարածված է քաղաքի բնակիչների շրջանում. տեղական թիմերը պարբերաբար հաջողությունների են հասնում ազգային առաջնություններում և վայելում են բավականին բարձր միջազգային հեղինակություն[23]։
Զբոսաշրջություն և տեսարժան վայրեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սանդականը Սաբահի ամենակարևոր զբոսաշրջային կենտրոնն է՝ ոչ այնքան քաղաքի տեսարժան վայրերի, որքան նրա անմիջական մոտակայքում գտնվող բազմաթիվ բնական տեսարժան վայրերի շնորհիվ։ Հիմնական էկոտուրիստական վայրերն են Կրիաների կղզիների ազգային պարկը, Կինաբատանգան գետի գեղատեսիլ ափերը և Գոմանտոնգ քարանձավները[2][18]։
Քաղաքի գլխավոր տեսարժան վայրերի թվում են Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զոհերի հուշարձանը, Օրանգուտանների վերականգնողական կենտրոնը, հին քաղաքային շուկան, պատմական եկեղեցիները, մզկիթները և բուդդայական տաճարները[2]։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 4 5 Josiah C. Ang. «Historical Timeline of the Royal Sultanate of Sulu Including Related Events of Neighboring Peoples» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 «Sabah — Sandakan» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- 1 2 3 «History. Sandakan — the Land below the Winds» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ «Sabah Early History» (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (օգնություն) - ↑ «Sandakan» (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 «Sandakan City Information» (անգլերեն) — Онлайн-портал города Сандакан. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (օգնություն) - ↑ «Sandakan» (անգլերեն). Encyclopædia Britannica Online — Электронная версия Британской энциклопедии. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- 1 2 3 «Stolen Years — Australian prisoners of war — The Australian War Memorial» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ մայիսի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ Oktorino, 2013, էջ 103
- 1 2 3 «Majlis Perbandaraan Sandakan» (անգլերեն) — Сайт администрации сандаканского порта. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
- ↑ Poliana Ronnie Sidom — Электронный журнал «Берита хариан» (2016 թ․ օգոստոսի 23). «Lima sungai di Sandakan jadi `pilihan' PATI» (մալայերեն). Berita Harian[en]. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 12-ին.
- 1 2 3 «Climate History for Sandakan — Local — Malaysia» (անգլերեն). WEATHER2. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- 1 2 «Sandakan, Malaysia Population» (անգլերեն). Population Stat: World Statistical Data. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 15-ին.
- 1 2 «Sandakan». BorneoTrade (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ «Diocese of Sandakan, Malaysia». GCatholic.org (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 12-ին.
- 1 2 3 4 5 «Future & Ongoing Developments» (անգլերեն) — Онлайн-портал города Сандакан. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (օգնություն) - ↑ «Sandakan City Portal» (անգլերեն) — Онлайн-портал города Сандакан. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին.
{{cite web}}: Unknown parameter|deadlink=ignored (|url-status=suggested) (օգնություն) - 1 2 «Sandakan Airport» (անգլերեն) — Аэропорты Малайзии. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 15-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ «World Aero Data — SANDAKAN — WBKS» (անգլերեն) — Аэропорты мира. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ «Malaysia Airports Annual Report — 2017» (PDF) (անգլերեն). MAHB — Ежегодный отчёт Национальной службы аэропортов Малайзии. 2017. Արխիվացված է օրիգինալից (pdf) 2018 թ․ հուլիսի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 12-ին.
- ↑ «Universiti Malaysia Sabah (UMS)» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ «Sandakan Learning Center» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 12-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 12-ին.
- ↑ «Hard-nosed rugby men stick out among the proboscis monkeys» (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 9-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 15-ին.
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Nino Oktorino Konflik Bersejarah — Ensiklopedi Pendudukan Jepang di Indonesia. — Elex Media Komputindo, 2013. — 153 p. — ISBN 9786020228723
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սանդական» հոդվածին։ |
| ||||||||||
