Jump to content

Ռուս-կովկասյան հակամարտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռուս-կովկասյան հակամարտություն
կոնֆլիկտ Խմբագրել Wikidata
ՎայրՀյուսիսային Կովկաս Խմբագրել Wikidata
Սկսած1550 Խմբագրել Wikidata
Մասնակիցռուս, Կովկասի ժողովուրդներ Խմբագրել Wikidata

Ռուս-կովկասյան հակամարտություն (անգլ.՝ Russo-Caucasian conflict), երկարատև էթնիկական և քաղաքական պայքար` հյուսիսկովկասյան տարբեր ժողովուրդների և ռուս, խորհրդային և կայսերական ռուսական իշխանությունների միջև: Այս հակամարտությունը սկսվում է 16-րդ դարից, երբ ռուսական ուժերը ձգտել են ընդարձակվել դեպի հարավ: Տարբեր կովկասյան խմբեր, այդ թվում՝ աբազներ, աբխազներ, չերքեզներ, չեչեններ, ինգուշներ, կարաչայաբալկարներ, օսեր և դաղստանցիներ դիմադրել են ռուսական վերահսկողությանը ինչպես զինված, այնպես էլ դիվանագիտական միջոցներով: Հակամարտության ժամանակակից փուլն ակտիվացել է 1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո՝ անջատողական նկրտումներով և դիմադրողական շարժումներով, որոնք շարունակական կերպով ճնշվել մինչև 21-րդ դարը:

Նախապատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհաքաղաքական նշանակություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կովկասյան տարածաշրջանը[1], որը կամրջում է Եվրոպան և Ասիան, ունի հսկայական աշխարհաքաղաքական նշանակություն: Նրա ռազմավարական դիրքը Սև և Կասպից ծովերի միջև, ինչպես նաև խառը պայմաններով տեղանքը, այն դարձրել են արգելք դեպի հարավային տարածքներ: Կովկասը վերահսկելու Ռուսաստանի ցանկությունը բխում է սահմանների ապահովման, առևտրային ուղիների վերահսկման և Մերձավոր Արևելքի վրա ազդեցությունը ընդլայնելու նրա հավակնություններից[2][3]։

Կովկասի տեղագրություն

Ռուս-կումիկական պատերազմներ և սկզբնական հանդիպումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուս-կովկասյան հակամարտության սկիզբը կարելի է գտնել մինչև 16-րդ դարն ընկած ժամանակահատվածում, որը համընկել է Կովկասյան տարածաշրջանում Ռուսական կայսրության ընդարձակման հետ[4]։ Կումիկները՝ Դաղստանում բնակվող թյուրքական ժողովուրդ են եղել[5] և առաջիններից, որոնք կազմակերպված դիմադրություն են ցույց տվել ռուսական ոտնձգությունների դեմ[5] ՝ մասնակցելով ռուս-կումիկական պատերազմներին 16-րդ և 17-րդ դարերի ընթացքում[4]։ Նրանց ընդդիմությունը ոչ միայն հիմք է դրել կովկասյան տարբեր խմբերի միջև ավելի լայն դաշինքների համար, այլև նախադեպ է ստեղծել բազմազգ դիմադրության շարժումների համար[4][6][7]։

Թարքի մայրաքաղաքը

Ռուսական էքսպանսիան դեպի Կովկաս սկսվել է Իվան Ահեղի օրոք[8], որը սկզբում ձգտել է կապեր հաստատել կաբարդացիների հետ[9]։ Նա ամուսնացել է կաբարդացի ազնվական Մարիա Տեմրյուկովնայի հետ[10], ինչի արդյունքում Կաբարդիան ժամանակավորապես հայտնվել է ռուսական իշխանության տակ[11]։ Սակայն նրա մահից հետո հարաբերությունները սրվել են և կաբարդացիները[11], կումիկները և նողայները արշավանքներ են սկսել ռուսական ուժերի դեմ[12]։ Այս աճող դիմադրությունը իր գագաթնակետին է հասել 1571 թվականին, այն բանից հետո, երբ Ղրիմի թաթար խան Գևլեթ Գիրայը նողայների հետ միասին ավերիչ արշավանք է իրականացրել համար Մոսկվայի վրա[13][14]։

Հակամարտությունը սրվել է մոտ 1556 թվականին, երբ Ռուսաստանը գրավել է Աստրախանը, ընդլայնելով իր տարածքը դեպի Հյուսիսային Կովկաս և անմիջական սահմանային հարաբերություններ է ունեցել Կումիկների հետ[15]։ Այս նվաճումը խաթարել է Կումիկի առևտրային ուղիները և էլ ավելի մեծացրել լարվածությունը[16]։ Ամբողջ 16-րդ դարի վերջում այս հակամարտությունները ժամանակ առ ժամանակ շարունակվել եբ՝ հիմք դնելով ռուս-կովկասյան ավելի մեծ հակամարտություններին, որոնք ծավալվել են 18-րդ և 19-րդ դարերում[17]։ Կումիկների դիմադրությունը և այլ տեղական խմբերի հետ համագործակցությունը առաջացրել են տարածաշրջանային անկայունություն և երկարատև հակամարտություններ, քանի որ դրա արդյունքում կովկասյան տարբեր ժողովուրդներ սկսել են միավորվել ռուսական էքսպանսիոնիստական քաղաքականության դեմ[7]։

Պատկերազարդ տարեգրության մանրանկարչություն

Հիմնական հակամարտությունները սկսվել են 1560 թվականին, երբ ռուսները թալանել են Կումիկների մայրաքաղաք Թարկի քաղաքը։ Շուտով ղրիմցիների ճնշման տակ ռուսները ստիպված են եղել նահանջել։ 1591 թվականին արշավը կրկնվել է, արշավի արդյունքում վերականգնվել է Կումիկյան ցարի պաշտոնը, իսկ Վրաստանը խոստացել է դառնալ Ռուսաստանի մի մաս։ Ընդլայնման հետագա փորձերն անհաջող են եղել՝ 1594 թվականին Կումիկները հետ են մղել արշավը, իսկ 1607 թվականին գրեթե ամբողջությամբ բնաջնջել զավթիչ ուժերը[18][19]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ պատերազմներ և Պետրոս Առաջինի նվաճումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

18-րդ դարի սկզբին ցար Պետրոս Առաջինը սկսեց մի շարք արշավներ՝ դեպի Կովկաս Ռուսաստանի հասանելիությունը ընդլայնելու համար, դրանով իսկ նշանավորելով տարածաշրջանում ռուսական միջամտությունների սկիզբը[20][21]։ Նրա առաջին նշանակալից փորձը եղել է 1711 թվականին Պրութ գետի արշավի ժամանակ, որտեղ ռուսական ուժերը կարճ ժամանակով առաջ են շարժվել դեպի չերքեզական տարածքներ[22][23]։ Արշավի ընթացքում մեծապես տուժել են թաթարական և չերքեզական տնտեսությունները։ Չերքեզները ջախջախվել եին Չանի գետի վրա։ Ռուսները չեն կարողացել ամրապնդել իրենց հաջողությունները և ստիպված են եղել դուրս բերել զորքերը Պրութի պայմանագրի համաձայն[24]։

Մեկ տասնամյակ անց Պետրոսը կրկին իր ուշադրությունը սևեռել է տարածաշրջանի վրա ռուս-պարսկական արշավանքով (1722–1723)[25], որի նպատակն է եղել հիմնականում Դաղստանը և Ադրբեջանը նվաճելը[26]։ Թեև Չերքեզիան այս արշավի հիմնական թիրախը չի եղել, սակայն այն շրջադարձային պահ է հանդիսացել Կովկասում ռուսական ռազմավարության համար և հիմք է դրել ապագա հակամարտությունների համար[27]։ Այդ ժամանակ չերքեզների դիմադրությունը ռուսական էքսպանսիայի դեմ Սև ծովի ափին նույնպես սկսել է ուժեղանալ[28]՝ նախանշելով ավելի մեծ ռուս-չերքեզական պատերազմը, որը բռնկվել է ավելի ուշ՝ 18-րդ դարում։ Ռուսական արշավների այս դարաշրջանը հիմք է դրել Կովկասի շուրջ երկարատև պայքարի համար[29]՝ առաջացնելով լարվածություն, որն ի վերջո հանգեցրրել է ավելի քան մեկ դար տևած հակամարտությունների[30]։

Պետրոս I-ը Թարքիում, Ֆրանս Ռուբուդ

Ռուս-չերքեզական պատերազմ (1763–1864)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուս-չերքեզական պատերազմը երկարատև պայքար է եղել Ռուսական կայսրության և Հյուսիսային Կովկասի չերքեզ ժողովրդի միջև, որը տևել է 1763-1864 թվականներին[31]։ Որպես Կովկասի տարածաշրջանը վերահսկելու Ռուսաստանի ավելի լայն արշավի մաս, այս պատերազմը ստացել է չերքեզների դիմադրությունը, որը բնութագրվում էր պարտիզանական մարտավարությամբ և լեռնային տեղանքի ռազմավարական օգտագործմամբ[32]։ Օսմանյան կայսրությունից սահմանափակ աջակցություն ստացած չերքեզները[33] պայքարել են իրենց հայրենիքն ու ինքնավարությունը պահպանելու համար։ Պատերազմի ավարտին ռուսական ուժերը սպանել և բռնի տեղահանել են չերքեզ բնակչության մեծ մասին՝ սպանելով և արտաքսելով մոտ 1 միլիոնից մինչև 2 միլիոն մարդ Օսմանյան կայսրություն[34]։ Շատերը զոհվել են սովից, հիվանդություններից և ճանապարհորդության դաժան պայմաններից, որն այժմ լայնորեն հայտնի է որպես Չերքեզների ցեղասպանություն: Վրաստանի խորհրդարանը պաշտոնապես ճանաչել է այս ցեղասպանությունը 2011 թվականին[35], իսկ չերքեզ ակտիվիստները շարունակում են ձգտել ավելի լայն միջազգային ճանաչման[36]։

Չերքեզների, աբազների և ուբիխների քարտեզը չերքեզների ցեղասպանությունից առաջ և հետո

Շեյխ Մանսուրի շարժումը (1785–1791)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1785 թվականին չեչեն մուսուլման առաջնորդ Շեյխ Մանսուրը[37] կազմակերպել է Հյուսիսային Կովկասի առաջին լայնածավալ դիմադրություններից մեկը ռուսական էքսպանսիայի դեմ[38]։ Իսլամական ուսմունքներով ներշնչված Մանսուրի տեսլականը միավորել է մարտիկներին ողջ Կովկասում՝ ընդգծելով մշակութային և կրոնական անկախությունը: Թեև 1791 թվականին ի վերջո այն պարտվել և գերեվարվել է[39], այնուամենայնիվ Մանսուրի շարժումը հիմք է դրել հետագա դիմադրության ջանքերի համար և ոգեշնչել է ապագա առաջնորդներին: Նա մինչ օրս շարունակում է մնալ ռուսական գերիշխանության դեմ դիմակայության խորհրդանիշ, իսկ միասնական կովկասյան ճակատ ստեղծելու նրա կոչը հիմք է դրել հետագա, կրոնական դրդապատճառներով դիմադրության համար[40]։

Շեյխ Մանսուրի դիմանկարը

Կովկասյան պատերազմ (1817–1864) և Իմամ Շամիլի իմամություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կովկասյան պատերազմը (1817–1864) ռուս-կովկասյան ընդարձակ հակամարտության ամենաարյունալի փուլն է[41]։ Իմամ Շամիլը՝ ավարական ծագումով դաղստանցի առաջնորդ է եղել, որը դարձել է Հյուսիսային Կովկասի դիմադրության կենտրոնական դեմքը, երբ 1834 թվականին հռչակել է Կովկասի իմամությունը[42]՝ ձգտելով միավորել տարածաշրջանի էթնիկ և կրոնական խմբերը, ներառյալ չեչենները, ավարները և լեզգիները։ Շամիլը ղեկավարել է հզոր պարտիզանական արշավը լեռնային շրջաններից՝ փաստացիորեն տարիներ շարունակ զսպելով ռուսական առաջխաղացումները, մինչև 1859 թվականին նրա գրավումը[43]։ Շամիլը հիշվում է որպես տոկունության խորհրդանիշ, որը մարմնավորել է հյուսիսկովկասյան պայքարը՝ իրենց ինքնությունը, անկախությունը և կենսակերպը ռուսական էքսպանսիոնիզմից պաշտպանելու համար[44]։

Իմամ Շամիլ, Վիմագրություն Վասիլի Թիմ

Անկախության համառոտ շարժումներ (1917–1921)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1917 թվականին բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո Ռուսական կայսրության փլուզումը կարճ հնարավորություն է ընձեռնել Հյուսիսային Կովկասի անկախության համար։ 1917 թվականին հռչակվել է Հյուսիսային Կովկասի լեռնային Հանրապետությունը[45], որը ներառել է հյուսիսկովկասյան ժողովուրդներով բնակեցված շրջաններ։ Քիչ անց հաջորդել է Հյուսիսային Կովկասի Էմիրությունը[46]՝ հիմնված իսլամական կառավարման վրա: Այնուամենայնիվ նորաստեղծ Խորհրդային Միությունը արագորեն վերահաստատել է վերահսկողությունը և մինչև 1921 թվականը Կարմիր բանակը կազմաքանդել է երկու հանրապետությունները: Չնայած կարճատև գոյատևմանը այդ երկուսը մնում են Հյուսիսային Կովկասի անկախության ձգտումների խորհրդանիշները[47]։

Խորհրդային ժամանակաշրջան և տեղահանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ԽՍՀՄ առաջնորդ Իոսիֆ Ստալինը մեղադրել է չեչեններին[48], ինգուշներին[49], կարաչայներին[50] և բալկարցիներին[51] ֆաշիստական Գերմանիայի հետ համագործակցելու մեջ՝ չնայած դրա վերաբերյալ որևէ ապացույց չի եղել։ 1944 թվականին Ստալինը հրամայել է զանգվածային տեղահանումներ իրականացնել «Ոսպ» գործողության շրջանակներում՝ բռնի կերպով տեղափոխելով ավելի քան 500,000 չեչենների և ինգուշների[52], ինչպես նաև ավելի քան 110,000 կարաչայների[53] և բալկարցիների՝ Կենտրոնական Ասիայի հեռավոր շրջաններ։ Տրանսպորտային պայմանները ծանր են եղել և մահացությունը գնահատվել է 25–45%՝ սովի, ազդեցության և հիվանդության պատճառով: Փրկվածները բախվել են ծանր պայմանների մինչև 1957 թվականը, հետո նրանց թողել են հետ վերադառնալ։ Այս տեղահանությունները տևական հետք են թողել հյուսիսկովկասյան համայնքներում[54]։

Ինգուշական ընտանիքը սգում է իր դստեր մահը Ղազախստանում

Ժամանակակից ապստամբություններ (1990-ականներ – այսօր)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1991 թվականին Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հյուսիսային Կովկասում վերսկսվել են ապստամբությունները, հատկապես Չեչնիայում: Առաջին չեչենական պատերազմը (1994–1996)[55] և Երկրորդ չեչենական պատերազմը (1999–2000)[56] հանգեցրել են տասնյակ հազարավոր զոհերի և համատարած ավերածությունների, հատկապես Չեչնիայի այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսին Գրոզնին է[56]։ Լարվածությունը սրվել է նաև տարածաշրջանի այլ մասերում, հատկապես 1992 թվականի օս-ինգուշական պատերազմի ժամանակ, որտեղ ռուսական կառավարությունը միջամտել է ի օգուտ օսերի՝ սրելով էթնիկ բաժանումները և խթանելով հետագա հակամարտությունը[57]։ Չեչենական հակամարտությունը հրահրել է ավելի լայն իսլամիստական ապստամբություն Հյուսիսային Կովկասում, որը պարբերաբար շարունակվում է մինչ օրս (Դաղստանում, Ինգուշեթիայում և Կաբարդինո-Բալկարիայում), այդ բախումները կայուն լարվածություն են ստեղծում տարածաշրջանում[58]։

Ռուսաստանի ԱԴԾ-ի աշխատակիցները Մախաչկալայում հատուկ գործողության ժամանակ

Մշակութային և սոցիալական ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուս-կովկասյան հակամարտությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել հյուսիսկովկասյան համայնքների մշակույթի, հասարակության և ինքնության վրա: Հարկադիր միգրացիաները, ինչպես Չերքեզների ցեղասպանությունը և Ստալինյան տեղահանումները՝ բնակչությանը կտրել են իրենց հայրենիքներից՝ ցրելով սփյուռքի համայնքները Մերձավոր Արևելքում, Եվրոպայում և Ամերիկայում։

• Սփյուռք: Հյուսիսկովկասյան սփյուռքներն ակտիվորեն պահպանում են իրենց մշակութային ժառանգությունը և առանցքային դեր են խաղացել պատմական վայրագությունների միջազգային ճանաչման մեջ, որոնցից հատկանշական օրինակ է Չերքեզների ցեղասպանությունը[59]։

Ստամբուլի Թաքսիմ հրապարակում չերքեզները երթ են անում՝ ի հիշատակ չերքեզների ցեղասպանության

• Ավանդույթներ։ Բնիկ լեզուները, սովորույթները և իսլամական ավանդույթները մեծ դեր են ունեցել հյուսիսկովկասյան ինքնության պահպանման գործում՝ չնայած ցարական և խորհրդային ժամանակաշրջանում ռուսացմանն ուղղված ջանքերին[60]։

• Խորհրդանշական դիմադրություն։ Իմամ Շամիլի և Շեյխ Մանսուրի նման գործիչները դարձել են մշակութային օրինակներ, որոնք ներկայացնում են հյուսիսկովկասյան խմբերի միջև դիմադրության և միասնության ոգին: Հիմնական իրադարձությունների, այդ թվում տեղահանությունների և ցեղասպանությունների ամենամյա ոգեկոչումները ամրապնդում են այս պատմական հետքի հավաքական հիշողությունը[61]։

Ժամանակակից հյուսիսկովկասյան մշակույթը արտացոլում է ճկունության, պատմական իրազեկման և ինքնավարության շարունակական քարոզչության մի խառնուրդ, որը հաճախ լարված է ինտեգրման հետ կապված Ռուսաստանի դաշնային քաղաքականությանը[62]։

Իրավիճակը հարավային Կովկասում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավային Կովկասը, որը ներառում է ներկայիս Վրաստանը, Հայաստանը և Ադրբեջանը եզակի, բայց խորապես փոխկապակցված դեր է ունեցել ռուս-կովկասյան հակամարտությունում: Ռուսական հավակնությունները Հարավային Կովկասում բարդություններ են ավելացրել Կովկասի վերահսկողության երկարատև պայքարին՝ ազդելով տեղական մշակույթների, հավատարմության և դիմադրության շարժումների վրա: Այս տարածաշրջանը ականատես է եղել ռուսական էքսպանսիային, տեղական դաշինքներին, բռնի տեղահանումներին և հակամարտություններից հետո մնացած ազդեցություններին[63][64]։

Ռուսական ընդլայնում, տեղական դաշինքներ և հավատարմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի սկզբին ռուսական ուժերը թեքվել են դեպի հարավ՝ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը բերելով կայսերական վերահսկողության տակ, քանի որ Ռուսաստանը նպատակ է ունեցել ապահովել իր դիրքերը Օսմանյան և Պարսկական կայսրությունների միջև: Սկզբում հարավկովկասյան որոշ համայնքներ Ռուսաստանը դիտարկել են որպես պաշտպան օսմանյան և պարսկական գերիշխանությունից՝ հատկապես Հայաստանի և Վրաստանի քրիստոնեական համայնքներում: Սա հանգեցրել է Ռուսական կայսրության մեջ մի ժամանակաշրջանի, երբ վրացի և հայ առաջնորդները հաճախ համագործակցել են ռուսական իշխանությունների հետ՝ տարածաշրջանային կայունությունը պահպանելու համար: Այնուամենայնիվ ժամանակի ընթացքում հավատարմությունը փոխվել է, քանի որ Ռուսաստանը ավելի անմիջական վերահսկողություն է հաստատել Հարավային Կովկասի վրա՝ լուծարելով տեղական կառավարման կառույցները և սահմանափակել է վերջիններիս ինքնավարությունը[65][66][67]։

Հարավային Կովկասի արևելյան մասի քաղաքական քարտեզը (1795–1801)

Մեսխեթցի թուրքերի դիմադրությունը, տեղահանությունը և աքսորը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ ռուսական քաղաքականությունը սկսել էր ուժեղանալ՝ տեղական դիմադրությունը նույնպես մեծացել է հատկապես, երբ կայսրության վերահսկողությունը սահմանափակել է ինքնակառավարման ավանդական ձևերը: Ադրբեջանում տեղական խանությունները սկզբում դիմադրել են ռուսական ոտնձգությանը, բայց ի վերջո միացվել են և ներառվել կայսրության մեջ: Լարվածությունն ավելի է սրվել Ռուսաստանի գլխավորած բնակչության տեղաշարժերի պատճառով, որոնք խաթարել են տարածաշրջանի ժողովրդագրությունը: 1944 թվականին Ստալինի հրամանով մուսուլմանական փոքրամասնություն հանդիսացող մեսխեթցի թուրքերը ենթարկվեցին աքսորի[68]՝ Վրաստանից Կենտրոնական Ասիա։ Հազարավոր մարդիկ տուժել են ծանր պայմաններից, իսկ տեղահանությունը տարածաշրջանում երկարատև պառակտումներ և դժգոհություններ է առաջացրել[69][70]։

Վտարված մեսխեթցի թուրք կինն ու նրա երեխան Ուզբեկական ԽՍՀ-ում

Հակամարտություններ Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսաստանի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում էթնիկ լարվածության ժառանգություն է թողել, մասնավորապես Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում: Այս շրջանները ձգտել են անկախանալ Վրաստանից Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, ինչը 1990-ականների սկզբին հանգեցրել է աբխազա-վրացական և օս-վրացական հակամարտություններին: Այս հակամարտություններին Ռուսաստանի ներգրավվածությունը՝ ներառյալ անջատողական շարժումներին անմիջական աջակցությունն էլ ավելի է ապակայունացրել տարածաշրջանը և նպաստել է վրացական տարածքի մասնատմանը: 2008 թվականի ռուս-վրացական պատերազմը սրել է այս բաժանումները, երբ Ռուսաստանը պաշտոնապես ճանաչել է Աբխազիան և Հարավային Օսիան որպես անկախ պետություններ, այդ քայլը լարել է վրաց-ռուսական հարաբերությունները և պահպանել տարածաշրջանային լարվածության բարձր մակարդակ[71][72][73]։

Վրաստանի քարտեզը 2008 թվականին կայացած պատերազմի ընթացքում

Հայկական հակամարտությունները և ռուսական կողմնորոշումը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում ռուսական ազդեցությունը վերափոխել է տեղական կառավարումը և ազգային ինքնությունը, ընդ որում հայկական համայնքները հաճախ միավորվել են Ռուսաստանի հետ՝ հարևան ուժերից պաշտպանվելու համար: Այնուամենայնիվ Ռուսաստանի հետ Հայաստանի կապերը նաև նրան ներքաշել են բարդ տարածաշրջանային քաղաքականության մեջ, հատկապես՝ Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ Ադրբեջանի հետ նրա երկարատև հակամարտությամբ: Ռուսաստանի ներգրավվածությունը առանցքային է եղել միջնորդի և Հայաստանի դաշնակցի դերում՝ արտացոլելով Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի ռազմավարական հավասարակշռության ավելի լայն օրինաչափությունը[74][75][76]։

2020 թվականի Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմի քարտեզ

Ժառանգություն և ժամանակակից ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսաստանի վերահսկողությունը Հարավային Կովկասի վրա թողել է մշակութային տեղաշարժերի, բռնի տեղահանումների և քաղաքական անկայունության մնայուն ժառանգություն: Տարածաշրջանը շարունակում է պահպանել իր աշխարհաքաղաքական նշանակալից դերը: Հարկադիր վերաբնակեցումները և տեղահանումները, ինչպիսիք են թուրք-մեսխեթցիները և աբխազական և օսական անջատողականության վերաբերյալ ռուսական աջակցությունը սնուցել են շարունակվող տարածաշրջանային պառակտումները և անվստահությունը: Այսօր Ռուսաստանի դերը Հարավային Կովկասում շարունակում է ձևավորել տարածաշրջանի անվտանգության դինամիկան՝ երկարամյա էթնիկ և քաղաքական բաժանումներով, որոնք արմատավորված են դարավոր կայսերական հավակնությունների և բարդ դաշինքների վրա: Այս ժառանգությունն ընդգծում է ռուս-կովկասյան հակամարտության և Կովկասում ինքնավարության և կայունության համար պայքարի շարունակական արդիականությունը[77][78][79]։

Ներկա իրավիճակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այժմ ռուս-կովկասյան հակամարտությունը դրսևորվում է բարդ սոցիալական, քաղաքական և տնտեսական հարթություններում, երբ Հյուսիսային Կովկասի տարածաշրջանը գտնվում է Ռուսաստանի շարունակական վերահսկողության ներքո: Շատ հյուսիսկովկասցիներ դա ընկալում են որպես պատմական օկուպացիայի շարունակություն, քանի որ Ռուսաստանի կառավարությունը այդ տարածքում պահպանում է ռազմական և անվտանգության զգալի ներկայություն՝ հաճախ դա արդարացնելով ահաբեկչության դեմ պայքարի պատրվակով: Սա խթանել է լարվածության մթնոլորտին, որտեղ Ռուսաստանի իշխանությունները դիտվում են որպես տեղական ինքնավարությունը և մշակութային արտահայտումը սահմանափակող քաղաքական ուժ: Բացի այդ հաճախակի բախումները կովկասյան բնակիչների և Ռուսաստանի անվտանգության ուժերի միջև ընդգծում են տարածաշրջանային մշտական դժգոհությունը[80][81][82][83]։

Ռուս ազգայնականների ցույցը Մոսկվայում

Ռուսական հասարակության մեջ կովկասցիների նկատմամբ խտրականությունն ու այլատյացությունն ակտիվացել են վերջին շրջանում։ Ընդհանուր կարգախոսները, ինչպիսիք են՝ «դադարեցրե՛ք կերակրել կովկասցիներին», «Ռուսաստանը ռուսների համար» և «Մոսկվան մոսկվացիների համար»[84] արտացոլում են հասարակական կարծիքի մի հատվածը, որն ընդդիմանում է կովկասցիների ներկայությանը խոշոր քաղաքներում և Ռուսաստանի այլ մասերում: Կառավարության քաղաքականությունն ու ազգայնական հռետորաբանությունը երբեմն սնուցել են այս տրամադրությունները՝ ամրապնդելով կարծրատիպերը և մարգինալացնելով հյուսիսկովկասցիներին ռուսական հասարակության մեջ: Ռուսաստանում կովկասցիները բախվում են սովորական խտրականության և ռասայական պրոֆիլների այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են զբաղվածությունը, բնակարանաշինությունը և իրավապահ մարմինները: Քաղաքային կենտրոնների կովկասյան համայնքները հաճախ ենթարկվում են ոստիկանության անհամաչափ հսկողությանը և ԶԼՄ-ների պատկերները երբեմն կարող են ավելի խորը պիտակավարում տալ այդ խմբերին[85][86][87][88]։

Լևադա կենտրոնի հարցումը, որի մասնակիցներին հարցնում են, թե համաձայն են արդյոք «Ռուսաստանը ռուսների համար» արտահայտության հետ[89][90]։

Բախումներ էթնիկ ռուսների և հյուսիսկովկասցիների միջև հաճախ են տեղի ունենում ինչպես քաղաքային միջավայրում, այնպես էլ բուն կովկասյան տարածաշրջանում: Այս առճակատումները, որոնք սնվում են հիմքում ընկած էթնիկ և սոցիալական լարվածությամբ նպաստում են երկու կողմերի անվստահության և դժգոհության ցիկլին: Չնայած Հյուսիսային Կովկասի պաշտոնական ինտեգրմանը Ռուսաստանի Դաշնության կազմի մեջ՝ տարածաշրջանը մնում է տնտեսապես թերզարգացած և սոցիալապես անկայուն՝ գործազրկության բարձր մակարդակով և ռեսուրսների սահմանափակ հասանելիությամբ՝ համեմատած Ռուսաստանի այլ մասերի հետ[91][92][93][94]։

Հյուսիսային Կովկասում շարունակվող մարտահրավերները վկայում են ռուս-կովկասյան հակամարտության մնայուն ժառանգության մասին, որտեղ պատմական դժգոհությունները, համակարգային բռնաճնշումները և ժամանակակից աշխարհաքաղաքական շահերը շարունակում են ձևավորել դինամիկան Ռուսաստանի և Կովկասի բնիկ ժողովուրդների միջև: Այս հարցերն արտացոլում են դարավոր հակամարտության խորքային ազդեցությունը, որը դեռ լուծում չի գտել ներկայիս քաղաքական դաշտում[95][96][97][98]։

Ժամանակակից ճանաչում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուս-կովկասյան հակամարտության ժառանգությունը տարբեր աստիճանի ճանաչման և իրազեկման է դրդել ժամանակակից դիսկուրսում, մասնավորապես կապված Կովկասի բնիկ խմբերի բախվող պատմական անարդարությունների հետ: Վերջին տարիներին աճում է հակամարտությունների ժամանակ կատարված վայրագությունների ճանաչումը, ներառյալ Չերքեզների ցեղասպանությունը, ինչպես նաև տարբեր էթնիկ խմբերի համատարած տեղահանումները:

Չերքեզների ցեղասպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2011 թվականին Վրաստանի խորհրդարանը պաշտոնապես ճանաչել է Չերքեզների ցեղասպանությունը, որը տեղի է ունեցել ռուս-չերքեզական պատերազմի ժամանակ (1763–1864) և հանգեցրել է հարյուր հազարավոր չերքեզների մահվան և բռնի տեղահանման[99]։ Այս ճանաչումը չերքեզ ակտիվիստների և սփյուռքի համայնքների ավելի լայն շարժման մի մասն է, որոնք ջատագովում են ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը և փնտրում են փոխհատուցումներ և տեղահանված չերքեզների վերադարձի իրավունք: Տարբեր այլ երկրներ, ներառյալ Թուրքիան և Միացյալ Նահանգները տեսել են նմանատիպ քննարկումներ չերքեզ ժողովրդի առջև ծառացած պատմական անարդարությունների ճանաչման վերաբերյալ[100][101][102][103]։

Խորհրդային տեղահանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստալինի ռեժիմի ժամանակ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում չեչենների, ինգուշների, կարաչայների և բալկարների տեղահանումները ավելի ու ավելի են ճանաչվում որպես ցեղասպանություն՝ տարբեր գիտնականների և իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից[104]։ Եվրախորհրդարանը 2004 թվականին չեչենների տեղահանումը ճանաչել է որպես ցեղասպանություն՝ ընդգծելով այս պատմական վնասվածքների հիշատակման և ճանաչման անհրաժեշտությունը[105][106][107]։

Ժամանակակից ազդեցություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս պատմական իրադարձությունների ժամանակակից ճանաչումն ազդել է Հյուսիսային Կովկասում մարդու իրավունքների, ինքնավարության և բնիկ ժողովուրդների իրավունքների վերաբերյալ ընթացիկ քննարկումների վրա: Այնուամենայնիվ Ռուսաստանում կառավարական պատմությունները հաճախ նսեմացնում կամ հերքում են ռուս-կովկասյան հակամարտության հետ կապված պատմական դժգոհությունները՝ արտացոլելով շարունակական լարվածությունը ռուսական պետության և տարածաշրջանի տարբեր էթնիկ խմբերի միջև[108]։ Ակտիվիստները շարունակում են մղել իրենց իրավունքների, մշակութային ժառանգության և պատմական անարդարությունների ավելի լայն ճանաչմանը՝ ընդգծելով ժամանակակից կովկասյան հասարակության պատմության, ինքնության և քաղաքականության բարդ փոխազդեցությունը[109][110]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ John L. Esposito, Abdulaziz Sachedina (2004). "Caucasus". The Islamic World: Past and Present. Volume 1. Oxford University Press USA. 0195165209. p. 86. Accessed 30 June 2021.
  2. ↑ Shamil Shetekauri et al., Mountain Flowers and Trees of Caucasia; Pelagic Publishing Limited, 2018.
  3. ↑ «Caucasus - region and mountains, Eurasia». Encyclopædia Britannica. 2018 թ․ նոյեմբերի 26.
  4. 1 2 3 Essays on the history of the northern Kumyks / Yu. M. Idrisov. — Makhachkala: Lotus, 2014
  5. 1 2 Kusheva E. N. Peoples of the North Caucasus and their connections with Russia (second half of the 16th - 30s of the 17th century) / Approved by the Institute of History of the USSR Academy of Sciences. - M.: Publishing house. Academy of Sciences of the USSR, 1963. - P. 237-238. — 1500 copies.
  6. ↑ Shishov A.V. Chapter 1. The Caucasus among the Islamic world. Rapprochement with Russia // Scramble for the Caucasus of the 16th-21st centuries / Ch. ed. S. N. Dmitriev. - M.: Veche, 2007. - P. 16-17. — 480 s. — (Military secrets of Russia)
  7. 1 2 Solovyov S. M. History of Russia since ancient times. Book two = History of Russia from ancient times. — 2nd ed. - St. Petersburg: Partnership “Public Benefit”, 1851-1879. - T. 6-10. - pp. 627-628, 640. - 1726 p. — ISBN 966-03-1050-1
  8. ↑ Bronevsky, S.N. (2021 թ․ սեպտեմբերի 9). «Historical summary on Russia's relations with Persia, Georgia and with the mountain peoples of the Caucasus». Vostlit.
  9. ↑ Kabardino-Russian relations in the XVI-XVII centuries. - M., 1957. T.1. P.304
  10. ↑ «Domestic and foreign policy of Ivan the Terrible.». Bibliotekar. 2021 թ․ սեպտեմբերի 9.
  11. 1 2 Demidova, N.F. (2021 թ․ սեպտեմբերի 9). «Temruk Idarovich». Hrono.
  12. ↑ Penskoy, V. V.; Penskaya, T. M. (2013). "Яз деи деда своего и прадеда ныне зделал лутчи…": Поход Девлет-Гирея I и сожжение Москвы в мае 1571 г. [The campaign of Devlet-Giray I and the burning of Moscow in May 1571] (ռուսերեն). Vol. 4. History of military affairs: studies and sources. ISSN 2308-4286.
  13. ↑ Kondratiev, Sergey Yurievich (1996). Sedaya starina Moskvy [The hoary antiquity of Moscow] (ռուսերեն). ISBN 5-239-01340-3.
  14. ↑ Zimin, Aleksandr (2001). Oprichnina (ռուսերեն). ISBN 5-900829-07-3.
  15. ↑ «The Russian Conquest of the Caucasus By: John F. Baddeley (London and New York: Longmans, Green and Company. 1908. Pp. xxxviii, 518.)». The American Historical Review. 1909 թ․ ապրիլ. doi:10.1086/ahr/14.3.583. ISSN 1937-5239.
  16. ↑ Treadgold, Donald W. (1993 թ․ հունվարի 1). «James Forsyth. A History of the Peoples of Siberia: Russia's North Asian Colony, 1581-1990. Cambridge: Cambridge University Press, 1992». Russian History: 279–281.
  17. ↑ Shavlоkhova, E. S. (2016 թ․ հոկտեմբերի 10). «Historical background of completing the joining the North Caucasus to Russia». European Science Review: 18–19.
  18. ↑ Egorshina, Petrova, էջ 475
  19. ↑ Potto, 1887, էջ 9
  20. ↑ «<italic>The Russian Conquest of the Caucasus</italic>. By <sc>John F. Baddeley</sc>. (London and New York: Longmans, Green and Company. 1908. Pp. xxxviii, 518.)». The American Historical Review. 1909 թ․ ապրիլ. doi:10.1086/ahr/14.3.583. ISSN 1937-5239.
  21. ↑ Sysyn, Frank E.; Kohut, Zenon. «Russian Centralism and Ukrainian Autonomy: Imperial Absorption of the Hetmanate, 1760s-1830s». Russian Review. 52 (1): 120. doi:10.2307/130885. ISSN 0036-0341. JSTOR 130885.
  22. ↑ «Chechnia», Muslim Resistance to the Tsar, Routledge, էջեր 137–145, 2024 թ․ նոյեմբերի 2, doi:10.4324/9781315039909-27, ISBN 978-1-315-03990-9
  23. ↑ Jersild, Austin (2002 թ․ մարտի 12). Orientalism and Empire. McGill-Queen's University Press. doi:10.1515/9780773569966. ISBN 978-0-7735-6996-6.
  24. ↑ Potto, 1887
  25. ↑ Kurkin, Igor (2010).  Персидский поход Петра Великого [Persian campaign of the Peter the Great] (in Russian). Moscow: Квадрига. ISBN 978-5-91791-046-8
  26. ↑ Axworthy, Michael (2010). The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. I.B. Tauris. ISBN 978-0857721938
  27. ↑ Dunlop, John B. (1998), Russia Confronts Chechnya: Roots of a Separatist Conflict, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0521636191
  28. ↑ Atkin, Muriel (1980). Russia and Iran, 1780–1828. U of Minnesota Press. ISBN 978-0816656974
  29. ↑ Bruce P. H. Memoirs of Peter Henry Bruce, esq., a military officer in the services of Prussia, Russia, and Great Britain: Containing an account of his travels in Germany, Russia, Tartary, Turkey, the West-Indies… London, 1782.
  30. ↑ Wars and the population of the South of Russia in the 18th – early 21st centuries. Demographic processes and consequences. (2021). Russia: liters. P.292
  31. ↑ «The History of Circassians». ccat.sas.upenn.edu. 2024 թ․ հոկտեմբերի 29.
  32. ↑ «HIST 493/593». people.sabanciuniv.edu. 2024 թ․ հոկտեմբերի 29.
  33. ↑ Köremezli İbrahim. 2004. The Place of the Ottoman Empire in the Russo-Circassian War (1830–1864). Unpublished M.A. Thesis, Bilkent University, Ankara, Turkey.
  34. ↑ Levene, Mark (2005). "6: Declining Powers". Genocide in the Age of the Nation-State. Vol. II: The Rise of the West and the Coming of Genocide. 175 Fifth Avenue, New York NY 10010. p. 301. ISBN 1-84511-057-9. anything between 1 and 1.5 million Circassians perished either directly, or indirectly, as a result of the Russian military campaign
  35. ↑ Eurasianet, Georgia Recognizes Circassian Genocide
  36. ↑ itekushev (2024 թ․ հոկտեմբերի 29). «Черкесы демонстрируют небывалый». Caucasus Times (ռուսերեն).
  37. ↑ Askerov, Ali (2015). Historical Dictionary of the Chechen Conflict. Rowman & Littlefield. p. 3.
  38. ↑ «The story of Sheik Mansur and other myths of the Caucases - Comics Ac…». archive.ph. 2024 թ․ նոյեմբերի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 11. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 7-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  39. ↑ Gammer, Moshe (2024 թ․ հոկտեմբերի 2). Muslim Resistance To The Tsar. London: Routledge. doi:10.4324/9781003572794. ISBN 978-1-003-57279-4.
  40. ↑ «Шейх Мансур (fb2) | Флибуста». flibusta.site. 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  41. ↑ King, Charles (2008). The ghost of freedom: a history of the Caucasus. Internet Archive. Oxford ; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517775-6.
  42. ↑ Ekinci, Ekrem Buğra (2024 թ․ նոյեմբերի 2). «Imam Shamil: A pioneer of the Caucuses's struggle for freedom». Daily Sabah (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ փետրվարի 23-ին. Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 7-ին.
  43. ↑ King, Charles (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «The Imaginary Caucasus», The Ghost of Freedom, Oxford University PressNew York, էջեր 99–141, doi:10.1093/acprof:oso/9780195177756.003.0004, ISBN 978-0-19-517775-6
  44. ↑ «Muslim Resistance to the Tsar: Shamil and the Conquest of Chechnia and Daghestan - Gammer, Moshe: 9780714634319 - AbeBooks». www.abebooks.com (անգլերեն). 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  45. ↑ Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus (անգլերեն). BRILL. ISBN 978-90-04-17901-1.
  46. ↑ Coene, Frederik (2009 թ․ հոկտեմբերի 16). The Caucasus - An Introduction (անգլերեն). Routledge. ISBN 978-1-135-20302-3.
  47. ↑ Askhakov, Marat; Chebotarev, Vyacheslav; Lajpanov, Islam (2013). «A new approach in the complex treatment of chronic infectious prostatitis». Medical News of the North Caucasus. 8 (4). doi:10.14300/mnnc.2013.08040. ISSN 2073-8137.
  48. ↑ Buckley, Cynthia J., ed. (2008). Migration, homeland, and belonging in Eurasia. Washington, D.C: Woodrow Wilson Center Press. ISBN 978-0-8018-9075-8.
  49. ↑ Bugai, N. F.; Gonov, A. M. (2002). «The Forced Evacuation of the Chechens and the Ingush». Russian Studies in History (անգլերեն). 41 (2): 43–61. doi:10.2753/RSH1061-1983410243. ISSN 1061-1983.
  50. ↑ Bugaĭ, Nikolaĭ Fedorovich (1996). The Deportation of Peoples in the Soviet Union (անգլերեն). Nova Publishers. ISBN 978-1-56072-371-4.
  51. ↑ Buckley, Cynthia J.; Ruble, Blair A.; Hofmann, Erin Trouth (2008 թ․ սեպտեմբերի 9). Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia (անգլերեն). Woodrow Wilson Center Press. ISBN 978-0-8018-9075-8.
  52. ↑ «After 73 years, the memory of Stalin's deportation of Chechens and Ingush still haunts the survivors». OC Media (ամերիկյան անգլերեն). 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  53. ↑ Richmond, Walter (2008 թ․ հունիսի 11). The Northwest Caucasus: Past, Present, Future (անգլերեն). Routledge. ISBN 978-1-134-00249-8.
  54. ↑ «punished-peoples-of-the-soviet-union-the-continuing-legacy-of-stalins-deportations-sept-1991-82-pp». {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  55. ↑ Galeotti, Mark (2014). Russia's Wars in Chechnya 1994-2009. Essential Histories. Oxford: Osprey Publishing. ISBN 978-1-78200-279-6.
  56. 1 2 «9/11, Chechnya and the war on terror», Chechnya - Russia's 'War on Terror', Routledge, էջեր 109–129, 2024 թ․ նոյեմբերի 2, doi:10.4324/9780203946664-14, ISBN 978-0-203-94666-4
  57. ↑ Rezvani, Babak (2010). «The Ossetian-Ingush Confrontation: Explaining a Horizontal Conflict». Iran and the Caucasus. 14 (2): 419–429. doi:10.1163/157338410x12743419190502. ISSN 1609-8498.
  58. ↑ Shapiro, Benjamin (2024 թ․ նոյեմբերի 2). «Caucasus jihad: Terror tactics back on the horizon?». FDD's Long War Journal (ամերիկյան անգլերեն).
  59. ↑ Richmond, Walter (2013 թ․ ապրիլի 9). The Circassian Genocide (անգլերեն). Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-6069-4.
  60. ↑ «Interesting customs and traditions of the Caucasian people». Arara Tour (անգլերեն). 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  61. ↑ Halbach, Uwe (2001 թ․ հոկտեմբերի 1). «Islam in the North Caucasus». Archives de sciences sociales des religions (անգլերեն) (115): 93–110. doi:10.4000/assr.18403. ISSN 0335-5985.
  62. ↑ Shami, Seteney (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Engendering Social Memory: Domestic Rituals, Resistance and Identity in the North Caucasus», Gender and Identity Construction (անգլերեն), Brill, էջեր 305–331, ISBN 978-90-04-49202-8
  63. ↑ German, Tracey (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Conflict and Cooperation in the South Caucasus», Caucasus, the EU and Russia - Triangular Cooperation?, Nomos, էջեր 59–74, doi:10.5771/9783845257402-59, ISBN 978-3-8452-5740-2
  64. ↑ «South Caucasus - Armenia, Azerbaijan, and Georgia». Openknowledge. 2020 թ․ հունվարի 14. doi:10.1596/33238.
  65. ↑ Zagorski, Andrei V. (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Traditional Russian Security Interests in the Caucasus and Central Asia», Russia, The Caucasus, and Central Asia, Routledge, էջեր 61–84, doi:10.4324/9781315501734-3, ISBN 978-1-315-50173-4
  66. ↑ Suny, Ronald Grigor. The Making of the Georgian Nation. Indiana University Press, 1994. ISBN 978-0253209429.
  67. ↑ Aram Manukyan (2018 թ․ օգոստոսի 31). «Relations Between Russia and Armenia Under New Historical Circumstances». International Affairs. 64 (4): 145–152. doi:10.21557/iaf.51770273. ISSN 0130-9641.
  68. ↑ MEMMEDLI, Gülnara GOCA (2020 թ․ դեկտեմբերի 26). «Education History of Meskhetian (Ahiskaian) Turks: Tsarist Russia Period». International Education Studies. 14 (1): 108. doi:10.5539/ies.v14n1p108. ISSN 1913-9039.
  69. ↑ Aivazian, Aram. “The Impact of Russian Imperial Policies on the Local Governance in Azerbaijan.” Journal of Caucasian Studies, vol. 4, no. 1, 2015.
  70. ↑ «Russian Conquest of the South Caucasus», Resettling the Borderlands, MQUP, էջեր 16–42, 2024 թ․ նոյեմբերի 2, doi:10.2307/j.ctt21c4ttb.9, ISBN 978-0-7735-5372-9
  71. ↑ «Nagorno-Karabakh, South Ossetia, and Abkhazia», Understanding Ethnopolitical Conflict, Palgrave Macmillan, 2024 թ․ նոյեմբերի 2, doi:10.1057/9781137280237.0008, ISBN 978-1-137-28023-7
  72. ↑ Kakachia, Kornely (2023 թ․ նոյեմբերի 10). «Energy Security Aftermath of Russo-Georgian War: Implications for South Caucasus». Caucasus Journal of Social Sciences. 2 (1): 37–48. doi:10.62343/cjss.2009.17. ISSN 2960-9380.
  73. ↑ Potier, Tim (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «History of the Conflicts in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia», Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia, Brill | Nijhoff, էջեր 1–20, doi:10.1163/9789004478169_005, ISBN 978-90-04-47816-9
  74. ↑ Libaridian, Gerard J. (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Nation and Fatherland in Nineteenth-Century Armenian Political Thought», Modern Armenia, Routledge, էջեր 51–71, doi:10.4324/9781315124667-3, ISBN 978-1-315-12466-7
  75. ↑ Huttenbach, Henry R. (1997). «Levon Chorbajian, Patrick Donabedian and Claude Mutafian, The Caucasian Knot: The History and Geopolitics of Nagorno-Karabagh. London: Zed Books, 1994, xx, 173 pp., appendices and index». Nationalities Papers. 25 (2): 340–341. doi:10.1017/s0090599200004669. ISSN 0090-5992.
  76. ↑ Iskandaryan, Alexander (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Armenia», Routledge Handbook of the Caucasus, London; New York, NY: Routledge/Taylor & Francis Group, 2020.: Routledge, էջեր 189–202, doi:10.4324/9781351055628-12, ISBN 978-1-351-05562-8{{citation}}: CS1 սպաս․ location (link)
  77. ↑ Waal, Thomas de (2013 թ․ հուլիսի 8). Black Garden. New York University Press. doi:10.18574/nyu/9780814770825.001.0001. ISBN 978-0-8147-7082-5.
  78. ↑ Hille, C. (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Chapter Nineteen. Conflict Resolution In The South Caucasus», State Building and Conflict Resolution in the Caucasus, BRILL, էջեր 308–318, doi:10.1163/ej.9789004179011.i-350.142, ISBN 978-90-04-17901-1
  79. ↑ Breyfogle, Nicholas B. «Charles King, The Ghost of Freedom: A History of the Caucasus, Oxford University Press». American Historical Association. 114 (4): 1187–1188. doi:10.1086/ahr.114.4.1187. ISSN 0002-8762.
  80. ↑ «institute-for-war-and-peace-reporting-le-journalisme-en-temps-dlections». Human Rights Documents online. 2024 թ․ նոյեմբերի 2. doi:10.1163/2210-7975_hrd-9805-0044.
  81. ↑ McGaughey, Fiona (2024 թ․ նոյեմբերի 2), Human Rights Watch (HRW), Edward Elgar Publishing, էջեր 483–487, doi:10.4337/9781789903621.human.rights.watch, ISBN 978-1-78990-362-1
  82. ↑ Metz, Steven (2011 թ․ նոյեմբերի 1). «New Challenges and Old Concepts: Understanding 21st Century Insurgency». The US Army War College Quarterly: Parameters. 41 (4). doi:10.55540/0031-1723.2612. ISSN 0031-1723.
  83. ↑ «Russian Nationalists and Pro-Democracy Activists Blame the North Caucasus on National Unity Day». jamestown.org (ամերիկյան անգլերեն). 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  84. ↑ «"Russia for Russians!" Ultranationalism and xenophobia in Russia: from marginality to state promoted philosophy | CIDOB». www.cidob.org (անգլերեն). 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  85. ↑ Verkhovsky, Alexander (2020 թ․ նոյեմբերի 1). «The Establishment of Anti-Extremism Legislation and the Demand for Textual Analysis in Its Application». Statutes & Decisions. 54 (5–6): 154–192. doi:10.1080/10610014.2020.2044169. ISSN 1061-0014.
  86. ↑ «human-rights-watch-everyday-intolerance-racist-and-xenophobic-violence-in-caucasus». 2024 թ․ նոյեմբերի 2. doi:10.1163/2210-7975_hrd-2156-0628. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  87. ↑ Laruelle, Marlene, ed. (2009 թ․ մայիսի 7). Russian Nationalism and the National Reassertion of Russia. Routledge. doi:10.4324/9780203879726. ISBN 978-1-134-01362-3.
  88. ↑ «North Caucasians May Turn Into Third-Class Citizens in Russia». jamestown.org (ամերիկյան անգլերեն). 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  89. ↑ Snetkov, Aglaya; Pain, Emil; Foxall, Andrew; Galiullina, Galima (2011 թ․ օգոստոսի 20). Aris, Stephen; Neumann, Matthias; Orttung, Robert; Perović, Jeronim; Pleines, Heiko; Schröder, Hans-Henning (eds.). «Russian Nationalism, Xenophobia, Immigration and Ethnic Conflict» (PDF). Russian Analytical Digest. ETH Zurich (93). ISSN 1863-0421.
  90. ↑ Национализм в современной России [Nationalism in contemporary Russia] (ռուսերեն). Levada Center. 2011 թ․ օգոստոսի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 18-ին.
  91. ↑ Chang, H. K. (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «North Caucasus: Russia's Southern Frontier», Mapping Civilizations Across Eurasia, Singapore: Springer Nature Singapore, էջեր 373–381, doi:10.1007/978-981-99-7641-6_29, ISBN 978-981-99-7640-9
  92. ↑ Avdeev, Evgenij; Vorobev, Sergej (2021). «Russian Civic Identity of Youth in the North Caucasus: The Main Challenges and Risks of Conflict». Political Expertise: POLITEX. 17 (1): 69–86. doi:10.21638/spbu23.2021.106. ISSN 1818-4499.
  93. ↑ Achilov, Dilshod (2010 թ․ հուլիսի 12). «Russia's Islamic Threat. By Gordon M. Hahn. New Haven, CT: Yale University Press, 2007». Politics and Religion. 3 (2): 410–413. doi:10.1017/s1755048310000222. ISSN 1755-0483.
  94. ↑ Kakışım, Can (2019 թ․ հունվարի 31). «Racism in Russia and ITS Effects on the Caucasian Region and Peoples». TESAM Akademi Dergisi. 6 (1): 97–121. doi:10.30626/tesamakademi.528002. ISSN 2148-2462.
  95. ↑ POPOV, Maxim (2020 թ․ հուլիսի 5). «North Caucasus: Promoting Conflict Resolution Strategy in an Unstable Region». Conflict Studies Quarterly (32): 35–52. doi:10.24193/csq.32.3. ISSN 2285-7605.
  96. ↑ Holland, Edward C.; Witmer, Frank D.W.; O’Loughlin, John (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «The decline and shifting geography of violence in Russia's North Caucasus, 2010-2016», Political Geographies of the Post-Soviet Union, Routledge, էջեր 152–180, doi:10.4324/9780429281938-8, ISBN 978-0-429-28193-8
  97. ↑ Avdeev, Evgenii; Vorobev, Sergej (2023). «Socio-Cultural Bases of the North Caucasus Student Youth Identity: Risks of Conflict in Inter-Ethnic Relations». Political Expertise: POLITEX. 19 (1): 4–21. doi:10.21638/spbu23.2023.101. ISSN 1818-4499.
  98. ↑ «From Comrades to Outcasts: Caucasians in Modern Russia». ecpr.eu. 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  99. ↑ «3. From War to Genocide», The Circassian Genocide, Rutgers University Press, էջեր 54–75, 2024 թ․ նոյեմբերի 2, doi:10.36019/9780813560694-005, ISBN 978-0-8135-6069-4
  100. ↑ David, M. (2013). “The Circassian Genocide: Historical Context and Contemporary Implications.” Genocide Studies and Prevention.
  101. ↑ Catic, Maja (2015). «Circassians and the Politics of Genocide Recognition». Europe-Asia Studies. 67 (10): 1685–1708. doi:10.1080/09668136.2015.1102202. ISSN 0966-8136. JSTOR 43964918.
  102. ↑ «Circassian Genocide Recognition Map | United Circassia». www.united-circassia.org. 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  103. ↑ «Their only crime was not being Russian: The Circassian Genocide // ECR Group». ECR Group. 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  104. ↑ «35. 1937–1949: World War II and Ethnic Deportations from the Caucasus», Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus, Yale University Press, էջ 96, 2024 թ․ նոյեմբերի 2, doi:10.12987/9780300160109-038, ISBN 978-0-300-16010-9
  105. ↑ Flemming, William (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «The Deportation of the Chechen and Ingush Peoples: A Critical Examination», Russia and Chechnia: The Permanent Crisis, London: Palgrave Macmillan UK, էջեր 65–86, doi:10.1007/978-1-349-26351-6_3, ISBN 978-1-349-26353-0
  106. ↑ Chambers, Harold (2024 թ․ նոյեմբերի 2). «80 Years Later, Deportation of Chechen and Ingush Peoples Shapes the North Caucasus». The Moscow Times (անգլերեն).
  107. ↑ «The Messenger - Ingushetia asks for recognition of genocide». www.messenger.com.ge. 2024 թ․ նոյեմբերի 2.
  108. ↑ Shami, Seteney (2024 թ․ նոյեմբերի 2), «Engendering Social Memory: Domestic Rituals, Resistance and Identity in the North Caucasus», Gender and Identity Construction, BRILL, էջեր 305–331, doi:10.1163/9789004492028_017, ISBN 978-90-04-49202-8
  109. ↑ Aliev, A. (2015). “Cultural Heritage and Politics in the North Caucasus.” Journal of Cultural Studies.
  110. ↑ Catic, Maja (2015 թ․ նոյեմբերի 26). «Circassians and the Politics of Genocide Recognition». Europe-Asia Studies (անգլերեն). 67 (10): 1685–1708. doi:10.1080/09668136.2015.1102202. ISSN 0966-8136.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Potto, Vasily (1887). «Петровские походы» [Peter's campaign]. Кавказская война [Caucasian war] (ռուսերեն). Vol. I: From ancient times to Ermolov. Типография Евдокимовой.(չաշխատող հղում)
  • Egorshina, O.; Petrova, A. (2023). История русской армии [The history of the Russian Army] (ռուսերեն). Moscow: Edition of the Russian Imperial Library. ISBN 978-5-699-42397-2.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ռուս-կովկասյան_հակամարտություն&oldid=10907041» էջից