Jump to content

Ռուսական ազատագրական շարժում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռուսական ազատագրական շարժում
Ռուսական կոլաբորացիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Խմբագրել Wikidata
ՆյութNational Alliance of Russian Solidarists Խմբագրել Wikidata
Կազմված է29th Waffen Grenadier Division of the SS RONA (1st Russian), Russian Corps, Russian National People's Army, 1st SS Russian National Brigade, Q18408760, Ռուսական ազատագրական բանակ, Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտե Խմբագրել Wikidata

Ռուսական ազատագրական շարժում կամ Ռուսաստանի ժողովրդի ազատագրական շարժում, հակակոմունիստական համագործակցական շարժում Խորհրդային Միության տարածքում (1941–1951 թվականներ)։ Շարժման նպատակը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ և դրանից հետո հակասովետական զինված ուժերի ստեղծումն է եղել՝ խորհրդային իշխանության տապալման և Ռուսական պետության ձևավորման համար[1]։ Այս շարժման կազմում եղել են ինչպես ռուսներ, այնպես էլ ԽՍՀՄ-ում բնակվող այլ ազգությունների ներկայացուցիչներ։

Գաղափարախոսություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարժման հիմնական գաղափարն այն է եղել, որ բոլշևիզմը հնարավոր չէ տապալել ԽՍՀՄ-ի ներսից։ Նախկինում բազմաթիվ փորձեր, որոնք նախաձեռնել են սպիտակէմիգրանտական կազմակերպությունները (ՌՈՎՍ, ԲՌԿ, և ՆՏՍ), ցույց են տվել, որ անհնար է ուղղակի պատերազմով հաղթել խորհրդային պետական անվտանգության մարմիններին (ՕԳՊՈՒ և ՆԿՎԴ)։ Շարժման գաղափարախոսները նպատակ են ունեցել օգտագործել ԽՍՀՄ-ի և Գերմանիայի միջև սկսված պատերազմը՝ ԽՍՀՄ-ում Քաղաքացիական պատերազմ սկսելու համար՝ հիմնվելով Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրինակին, երբ բոլշևիկներն օգտագործել են պատերազմը՝ իշխանության գալու համար Հոկտեմբերյան հեղափոխության միջոցով («Վերածենք իմպերիալիստական պատերազմը քաղաքացիականի!»)[2]։

Շարժման նկատմամբ թերահավատորեն տրամադրված մարդիկ պնդել են, որ Ադոլֆ Հիտլերը նպատակ է ունեցել ոչնչացնելու ռուս ժողովրդին որպես ազգ։ Նրանք մատնանշել են, որ նրա նվաճման և նվաստացման կամ ասիմիլացման գաղափարները հստակ ներկայացված են եղել «Մայն Կամպֆ»-ում։ Այդ մարդիկ չեն հավատացել, որ Հիտլերը «ռուսներին տարբերակում է բոլշևիկներից» և կարծել են, որ ավելի լավ է կամ պահպանել չեզոքություն (այս դիրքորոշումը տարածված է եղել Սպիտակ շարժման շատ գործիչների, օրինակ՝ Ա. Ի. Դենիկինի մոտ), կամ աջակցել Կարմիր բանակին պատերազմի ընթացքում (այս դիրքորոշումը շատ տարածված է եղել էսէռների շրջանում)[3]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի խորհրդային գաղափարախոսության ամենամեծ գաղտնիքներից մեկն այն է եղել, որ երկար ժամանակ լռություն է պահպանվել, թե որքան խորհրդային քաղաքացիներ են մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում՝ Երրորդ ռեյխի կողմից։

Կարճ ժամանակում Վերմախտը ձևավորել է բազմաթիվ ազգային լեգեոններ՝ կազմավորված սլավոնական, կովկասյան, բալթյան, կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդներից, ինչպես նաև առանձին ռուսական կազակական ռազմական միավորումներ։ Շարժումը ծագել է ինքնաբուխ կերպով՝ Հայրենական մեծ պատերազմի մեկնարկից՝ 1941 թվականի հունիսից սկսած։ Սպիտակէմիգրացիայի որոշ ներկայացուցիչներ փորձել են հասնել նրան, որ գերմանական հրամանատարությունը օգնություն ցուցաբերի՝ զինված կազմավորումներ ստեղծելու հարցում, որոնք պետք է օգտագործվեին Արևելյան ռազմաճակատում։

1941 թվականից սկսած՝ Վերմախտի առաջխաղացմանը զուգահեռ, խորհրդային քաղաքացիների կողմից համագործակցության տարբեր ձևերի դիմողների թիվը անդադար աճել է։ Օկուպացիոն իշխանությունները, իրենց ծրագրերի իրականացմանն աջակցելու և հետագայում քաղաքացիական բնակչության կառավարման գործում իրենց օգնելու նպատակով, շարքերում ընդգրկել են խորհրդային այն քաղաքացիներին, որոնք կամ սատարել են իրենց, կամ կիսել են հակախորհրդային տրամադրությունները, ունեցել են ազգային-ազատագրական պայքարի դրդապատճառներ (մասնավորապես՝ ուկրաինական, կազակական և ռուսական համագործակցական շարժումներ), ինչպես նաև վախ են ունեցել բռնազավթիչներից կամ կրել են պարտության հոգեվիճակ[4][5][6]։

Խորհրդային քաղաքացիների համագործակցությունը գերմանական օկուպացիոն իշխանությունների հետ (հատկապես պատերազմի սկզբում) համարվում է նախադեպը չունեցող[7]։ Այդ համագործակցությունն ունեցել է տարբեր ձևեր՝ ռազմական, քաղաքական, տնտեսական, վարչական։ Դեպի այդ քայլին մարդկանց մղած պատճառները բազմաշերտ ու բարդ են եղել՝ պայմանավորված սոցիալական, հոգեբանական, աշխարհայացքային, երբեմն նաև կրոնական հանգամանքներով[8]։ Շատ հավանական էր, որ այդ մարդկանց շարքում եղել են զգալի խավ, որը հակասովետական տրամադրվածություն է ունեցել և անկեղծորեն, հավատարմորեն ծառայել է գերմանական օկուպացիոն վարչություններին։ Ստալինյան բռնի տոտալիտար ռեժիմը՝ կոլեկտիվացումը, հողազրկումը, կազակների դեմ ուղղված բռնի միջոցառումները, բռնի տեղափոխություններն ու ողջ ժողովուրդների արտաքսումները, սովահար աղետները, զանգվածային ճնշումները և ամենուրեք տարածված սարսափը, ինչպես նաև բալթյան երկրների ազգային անկախությունը կորցնելու հետևանքները, խոր դժգոհություն են առաջացրել բնակչության զգալի մասի մոտ[6]։ Այս երևույթը այնքան զանգվածային բնույթ է կրել, որ 1941–1945 թվականների ընթացքում՝ Երկրորդ համաշխարհայինի և Հայրենական մեծ պատերազմի շրջանակներում, կարելի է ասել՝ ԽՍՀՄ-ում սկսվել է քաղաքացիական պատերազմի երկրորդ փուլը, երբ միլիոնավոր քաղաքացիներ նորից հայտնվել են հակառակ կողմերում՝ զենքը ձեռքներին՝ միմյանց դեմ[6]։

Գերմանական քարոզչությունը այս ամենը ակտիվորեն օգտագործել է՝ «ԽՍՀՄ-ի ստրկացված ժողովուրդների ազատագրության» անվան տակ իրականացնելով խորհրդային պետության դեմոնիզացիայի քաղաքականություն[6][9]։

Նշանակալի գործոն է եղել նաև սպիտակգվարդիական էմիգրացիայի հակասովետական գործունեության շարունակականությունը՝ հատկապես այն հատվածի, որը պահպանել էր անհաշտ դիրքորոշում և Հայրենական պատերազմի սկսման պահից զբաղեցրել էր «պարտվողականության» դիրք խորհրդային ռեժիմի հանդեպ։

Այս խնդիրը ուսումնասիրող մասնագետների շրջանում միանշանակ կարծիք չի եղել՝ ԽՍՀՄ-ից հակառակորդի կողմ անցած քաղաքացիների իրական թվի վերաբերյալ։ Հաճախ այդ հաշվարկներում բացակայել են Վերմախտի «խիվիները» (համագործակցող կամ «կամավոր օգնականները») և օժանդակ ոստիկանության մասին տվյալները։ Ընդհանուր առմամբ, Երրորդ ռեյխի և նրա դաշնակիցների կողմից օկուպացված տարածքներում հայտնվել է մոտ 70 միլիոն խորհրդային քաղաքացի[6]։ 1940–1945 թվականների ընթացքում Վերմախտի կազմում ծառայել է մինչև 1.5 միլիոն ԽՍՀՄ քաղաքացի[10][11][12] (միայն 1944 թվականին՝ մինչև 1 միլիոն[6]), իսկ մոտ 3 միլիոն մարդ գտնվել է Երրորդ ռեյխում՝ որպես հարկադրական աշխատողներ[13]:

Կամավորական ստորաբաժանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմի սկզբից գերմանական օկուպացիոն իշխանությունները ԽՍՀՄ-ի գրավյալ տարածքներում սկսել են հավաքագրել տեղական բնակչության և խորհրդային ռազմագերիների շարքերից այսպես կոչված «կամավոր օգնականներին»՝ Վերմախտի համար (խիվիներ)[14]։

1942 թվականի դրությամբ Գերմանիայի կողմից արդեն գոյություն են ունեցել մի շարք զինված կազմավորումներ, որոնց մարտիկներն հիմնականում ռուսներ են եղել։

  • Ռուսական ազատագրական ժողովրդական բանակ (ՌԱԺԲ) – կազմավորում, ստեղծված Բ. Վ. Կամինսկու կողմից Լոկոտի հանրապետության տարածքում։ Այն միակ ուժն է եղել, որն ամբողջական անկախություն է ունեցել այդ շրջանում և ունեցել է մինչև 20,000 զինծառայող։ 1944 թվականին այն վերածվել է ՍՍ դիվիզիայի։
  • Ռուսական պահպանողական կորպուս – կազմավորված ռուս էմիգրանտներից և ԽՍՀՄ քաղաքացիներից, գործել է նացիստական Գերմանիայի կողմից՝ հիմնականում պայքարելով Հարավսլավիայում գործող հյուսիսյուգոսլավական պարտիզանների դեմ։ Ընդհանուր առմամբ, այդ կորպուսի մեջ ծառայել է 17,090 մարդ, որոնցից մոտ 11,500-ը էմիգրանտներ էին, իսկ մնացածը՝ խորհրդային քաղաքացիներ։
  • Ռուսական ազգային ժողովրդական բանակ – զինված կազմավորում՝ ղեկավարած սպիտակէմիգրանտներ Ս. Իվանովի և Կ. Կրոմիադի կողմից, կազմավորված օկուպացված Բելառուսում։ Մասնակցել է պատերազմին Գերմանիայի կողմից։
  • ՍՍ-ի «Դրուժինա» բրիգադ – կազմավորում, բաղկացած խորհրդային ռազմագերիներից կազմված մինչև 8,000 կամավորներից։ 1943 թվականին օգոստոսին միավորումը անցել է պարտիզանների կողմը և վերանվանվել է հակաֆաշիստական պարտիզանական բրիգադ։
  • Տարբեր կազակական ստորաբաժանումներ, որոնք ղեկավարվել են նախկին սպիտակ գեներալների՝ Պյոտր Կրասնովի, Անդրեյ Շկուրոյի, նախկին Կարմիր բանակի գնդապետ Կոնոնովի, ինչպես նաև գերմանացի գեներալ Պաննվիցի կողմից։ Ի տարբերություն ԽՍՀՄ այլ ազգություններից կազմավորված ստորաբաժանումների, Հիտլերն ու իր շրջապատը սկզբից ի վեր դրական են վերաբերվել կազակական ստորաբաժանումների գաղափարին՝ ելնելով այն տեսությունից, թե կազակները գոթերի սերունդներ են և պատկանում են ոչ թե սլավոնական, այլ արիական ռասայի։

Ընդհանուր առմամբ, մեկ միլիոնից ավելի նախկին խորհրդային քաղաքացիներ անդամագրվել են Վերմախտին, ՍՍ-ին և տարբեր համագործակցական կազմավորումներին։ Նրանց թվում են եղել տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ՝ ուկրաինացիներ, բելառուսներ, լատիշներ, լիտվացիներ, էստոնացիներ, չեչեններ, ղազախներ, ադրբեջանցիներ, վրացիներ, հայեր և այլք[15]։

Գերմանական հրամանատարության տվյալներով և մի շարք ռուս պատմաբանների գնահատմամբ, Գերմանիայի կողմից մարտնչող ԽՍՀՄ ժողովուրդների ընդհանուր թիվը եղել է մոտ 1 մլն 200 հազար մարդ, այդ թվում՝

- ռուսներ՝ ավելի քան 300,000

- ուկրաինացիներ՝ 250,000

- բելառուսներ՝ 70,000

- կազակներ՝ 70,000

- լատիշներ՝ 150,000

- էստոնացիներ՝ 90,000

- լիտվացիներ՝ 50,000

- Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդներ՝ մոտ 70,000

- ադրբեջանցիներ՝ մինչև 40,000

- Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդներ՝ մինչև 30,000

- վրացիներ՝ 25,000

- հայեր՝ 20,000

- Վոլգայի թաթարներ՝ 12,500

- Ղրիմի թաթարներ՝ 10,000

- կալմիկներ՝ 7,000[16][17]

Ըստ Կ. Ալեքսանդրովի տվյալների՝ 1941–1945 թվականներին Գերմանիայի կողմից ծառայել է մոտ 1.24 միլիոն ԽՍՀՄ քաղաքացի, այդ թվում՝

- 400,000 ռուսներ, որոնցից 80,000-ը կազակական ստորաբաժանումներում

- 250,000 ուկրաինացի

- 180,000 Կենտրոնական Ասիայի ժողովուրդների ներկայացուցիչ

- 90,000 լատիշ

- 70,000 Էստոնացիներ

- 40,000 Վոլգայի ժողովուրդների ներկայացուցիչ

- 38,500 ադրբեջանցի

- 37,000 լիտվացի

- 28,000 Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդների ներկայացուցիչ

- 20,000 բելառուս

- 20,000 վրացի

- 20,000 ղրիմի թաթար

- 20,000 ռուս գերմանացի և ֆոլկսդոյչե

- 18,000 հայ

- 5,000 կալմիկ

- 4,500 ինգերմալանդցի (հիմնականում՝ ֆիննական բանակում)

Մոլդավացիների թվի մասին ճշգրիտ տվյալներ չկան[18]:

«Երրորդ ուժ»

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԺԱՄ-ը (Ժողովրդա - աշխատավորական միություն՝ Народно-трудовой союз) միակ քաղաքական խմբակցությունն է եղել, որն ի տարբերություն այլոց՝ փորձել է պայքարել խորհրդային իշխանության դեմ նացիստների կողմում՝ միաժամանակ նախատեսելով հետագայում հանդես գալ նաև ընդդեմ Երրորդ ռեյխի՝ ստեղծելու համար «երրորդ ուժ»։ Այս գաղափարը հռչակվել է դեռևս 1938 թվականին միության նախագահ Վ. Մ. Բայդալակովի կողմից, որը հայտարարել է. «Ո՞ւմ կողմն ենք անցնելու։ Ռուս մարդու խղճի համար պատասխանը միայն մեկն է. ոչ Ստալինի, ոչ օտար զավթիչների, այլ ամբողջ ռուս ժողովրդի հետ»։ Հույս է եղել, որ կստեղծվի լիովին անկախ մի «երրորդ ուժ», որը կլինի և՛ հակակոմունիստական, և՛ հականացիստական և կգործի որպես պարտիզանական դիմադրության շարժում։

ԽՍՀՄ-ի վրա գերմանական հարձակման նախաշեմին ԺԱՄ-ը փակել է իր գրասենյակները Գերմանիայում և Օսի երկրներում ու անցել ընդհատակ՝ խուսափելու գերմանական ազդեցությունից։ Կազմակերպության ղեկավարությունը նաև արգելել է իր անդամներին միանալ որևէ համագործակցական կազմավորման[6]։ Այնուամենայնիվ, ԺԱՄ-ը ակտիվորեն համագործակցել է Վլասովի հետևորդների հետ. օրինակ՝ Ֆյոդոր Տրուխինը դարձել է ՆՍԺԱՄ-ի (Նոր Սերնդի Ժողովրդա-Աշխատավորական Միություն) Գործադիր բյուրոյի և խորհրդի անդամ։ Վլասովական շարժման որոշ ծրագրային գաղափարներ համընկնել են Ժողովրդա - աշխատավորական միության գաղափարների հետ։

Գործնականում «երրորդ ուժ» ստեղծելու գաղափարը ներառել է նացիստներին ժամանակավոր աջակցություն՝ մինչև որոշ ժամանակ անց դուրս գալ նրանց դեմ։ Նացիստների կողմից օկուպացված տարածքներում Ժողովրդա - աշխատավորական միության անդամները միացել են համագործակցական քաղաքական կազմակերպություններին՝ այդ թվում նաև Կամինսկու գլխավորած Ռուսաստանի ազգային-սոցիալիստական աշխատավորական կուսակցությանը։ Նրանք ներգրավվել են նաև նացիստների ռազմական, հետախուզական և քարոզչական կառույցներում, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև պատժիչ գործողություններում։ Սակայն պատերազմի կեսերից սկսած Ժողովրդա - աշխատավորական միության անդամները փորձել են կապ հաստատել արևմտյան դաշնակիցների հետախուզական կառույցների հետ, ինչի համար գերմանացիները սկսել են հալածել նրանց։ Այս քայլերը, ինչպես նաև նախատեսված ապագա դիմադրությունը նացիստների դեմ, նպատակ են ունեցել բերել ռուսական ազգային պետության ստեղծման։ Ժողովրդա - աշխատավորական միության ծրագիրը պարունակել է որոշակի ժողովրդավարական տարրեր, սակայն հիմնականում կողմնորոշվել է Եվրոպայի աջակողմյան ավտորիտար պետություններին՝ հատկապես Պորտուգալիայի «Նոր պետության» մոդելին։ Սակայն նույնիսկ 1944 թվականին Ժողովրդա - աշխատավորական միության ծրագրում մնացել են հակասեմական դրույթներ, մասնավորապես՝ նշվել է[19]. «Այն ազգությունների ազդեցությունը, որոնք չեն մտնում ռուս ազգի կազմի մեջ, պետք է լիովին բացառվի պետության և հասարակական կյանքի վրա։ Հրեաներին տրվում է կամ երկրից հեռանալու իրավունք՝ առանց կապիտալների դուրս բերման հնարավորության, կամ տեղակայվելու հատուկ նշանակված տարածքում՝ Ռուսաստանի միացյալ պետության ներսում»[19]։

Նույնիսկ համագործակցական գործունեության ընթացքում Ժողովրդա - աշխատավորական միության անդամները բախվել են դժվարությունների։ Չնայած նացիստները ձևականորեն ներգրավել են նրանց, Ժողովրդա - աշխատավորական միության անդամներն օկուպացված տարածքներ մտել են ապօրինի՝ հիմնականում Լեհաստանի տարածքով, որտեղ պատերազմի սկսվելուց առաջ արդեն ունեցել են իրենց գործակալները։ 1939 թվականին Ժողովրդա - աշխատավորական միությունը կապ է հաստատել աքսորյալ լեհական կառավարության հետ և մշակել համագործակցության համաձայնագիր։ Սմոլենսկում նրանք բախվել են Գեստապոյի սպառնալիքներին, ինչպես նաև տեղացիների անվստահությանը։ Կուրսկի մոտ նացիստների պարտությունից հետո Ժողովրդա - աշխատավորական միության քարոզչությունը սկսել է տարածել նաև հակահիտլերյան կարգախոսներ, օրինակ՝ «Հիտլերին վերջ, հիմա՝ Ստալինի հերթն է»։ 1943 թվականի ամռանից նացիստները սկսել են ձերբակալել Ժողովրդա - աշխատավորական միության անդամներին։ 1944 թվականի աշնանը Ժողովրդա - աշխատավորական միության շուրջ 200 անդամ՝ ներառյալ Գործադիր բյուրոյի ամբողջ կազմը, արդեն բանտարկված է եղել։ Նրանք ազատ արձակվել են միայն այն բանից հետո, երբ նրանց օգտին միջամտել է Վլասովը[20][21]։

1945 թվականից հետո Ժողովրդա - աշխատավորական միությունը սկսել է համագործակցել բրիտանական, ապա՝ ամերիկյան հետախուզության հետ[19]։ Պատերազմից հետո Ժողովրդա - աշխատավորական միությունը փորձել է ինքն իրեն հեռու պահել վլասովական շարժումից։ Բայդալակովը շրջաբերական տարածել է կազմակերպության ներսում, հայտարարելով, որ ԿՈՆՐ-ը (Կոմիտե՝ ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազատագրման համար) կազմվել է նացիստների կողմից՝ անբարոյական և կաշառակեր մարդկանցից։ Սակայն այդուհանդերձ, Ժողովրդա - աշխատավորական միության որոշ անդամներ օգնել են վլասովականներին խուսափել ԽՍՀՄ հարկադիր վերադարձից[20]։

Ռուսական ազատագրական բանակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այդ ընթացքում ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքներում գտնվող որոշ խորհրդային քաղաքացիներ, ինչպես նաև գերի ընկած խորհրդային սպաներ, որոշել են անցնել Գերմանիայի կողմը և զինված պայքար մղել խորհրդային իշխանության և Կարմիր բանակի դեմ։

1942 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, Կարմիր բանակի նախկին գեներալ-լեյտենանտ Անդրեյ Վլասովը և նախկին գնդապետ Բայերսկին կազմել են «Սմոլենսկի հռչակագիրը», որում առաջարկել են գերմանական հրամանատարությանը ստեղծել Ռուսական ազատագրական բանակ (ՌԱԲ)։ Այդ բանակը ներկայացվել է որպես զինված կազմավորում, որը նպատակ է ունեցել «ազատագրել Ռուսաստանը կոմունիզմից»։

Գերմանիայի ղեկավարությունը՝ հետևելով քարոզչական նպատակներին, տեղեկությունը հրապարակել է զանգվածային լրատվամիջոցներով, սակայն գործնականում քիչ քայլեր են ձեռնարկել այդ բանակի ձևավորման համար։ Այդ պահից սկսած՝ գերմանական բանակում ռուսական ազգություն ունեցող բոլոր զինվորները կարող էին համարվել ՌԱԲ-ի (Русская Освободительная Армия) զինվորականներ, թեև բանակը փաստացի դեռ գոյություն չուներ և կար միայն թղթի վրա[22]։

ՌԱԲ-ի ստորաբաժանումների կազմավորումը սկսվել է 1943 թվականին։ Դրանք հիմնականում օգտագործվել են որպես պահակային ու ոստիկանության ուժեր և ներգրավվել են ԽՍՀՄ օկուպացված տարածքներում պարտիզանների դեմ պայքարում[23]։

Երբ 1944–1945 թվականներին ձևավորվել է ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազատագրման կոմիտեն (ԿՈՆՐ), Վլասովի և իր շրջապատի գլխավոր նպատակը ռազմական առումով հնարավորինս ուժեղ դառնալն է եղել՝ որպեսզի Գերմանիայի անխուսափելի պարտությունից հետո (որը, ըստ նրա կանխատեսումների, տեղի կունենար 1945 թվականի վերջին), հնարավոր լինի հանդես գալ որպես «երրորդ ուժ»՝ Արևմուտքի և ԽՍՀՄ-ի անխուսափելի բախման մեջ։ Վլասովը հույս է ունեցել, որ Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի օգնությամբ կկարողանա իրագործել իր քաղաքական նպատակները[24]։

1945 թվականի հունվարի 28-ին ՌԱԲ-ն ստացել է դաշնակից պետության զինված ուժերի կարգավիճակ՝ պահելով չեզոքություն ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի նկատմամբ[6]։

Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտե (ԿՈՆՐ)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատագրական շարժման մասնակիցները երկար ժամանակ չեն ունեցել իրենց սեփական քաղաքական կենտրոնը, մինչև 1944 թվականի նոյեմբերի 14-ը, երբ հիմնադրվեց Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրման կոմիտեն (ԿՈՆՐ)։ Պաշտոնական նիստը կայացել է Պրահայում, որտեղ էլ ընդունվել է և ստորագրվել ԿՈՆՐ-ի հիմնական փաստաթուղթը՝ «Ռուսաստանի ժողովուրդների ազատագրական շարժման մանիֆեստը», որը ներկայացնում էր կազմակերպության քաղաքական հարթակը։ ԿՈՆՐ-ը անսպասելիորեն լայն աջակցություն է ստացել բազմաթիվ հակախորհրդայինների կողմից՝ ինչպես սպիտակէմիգրանտների, այնպես էլ նախկին խորհրդային ռազմագերիների շրջանակում։ Կոմիտեն ստացել է օրհնություն Ռուսական ուղղափառ եկեղեցու արտասահմանյան ճյուղի (ՌՊՃԵ) մետրոպոլիտ Անաստասիի կողմից, ինչպես նաև Փարիզի ռուս ուղղափառ էքզարխատի աջակցությունը։

ԿՈՆՌ-ի ստեղծումից հետո մի շարք համագործակցական կազմավորումներ պաշտոնապես միացվել են Ռուսական ազատագրական բանակին (ՌԱԲ)։

Պարտիզանական ջոկատներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1943–1951 թվականներին նախկին Լոկոտի հանրապետության տարածքում՝ Բրյանսկի մարզի անտառներում, գործել են մի քանի պարտիզանական ջոկատներ։ Դրանք պայքարել են Կարմիր բանակի զինծառայողների, ՆԿՎԴ-ի ներքին զորքերի, իրավապահ մարմինների աշխատակիցների, խորհրդային և կուսակցական ղեկավարների, կոլտնտեսական ակտիվիստների և անգամ իրենց իսկ շարքերում գտնվող անդամների դեմ, եթե վերջիններիս կասկածել են խորհրդային իշխանության նկատմամբ հավատարմության կամ աջակցման մեջ[25]։

Առաջին ապստամբ ուժը, որը բացահայտորեն հանդես է եկել Կարմիր բանակի դեմ, ղեկավարել է նախկին ՍԴ (գերմանական անվտանգության ծառայության) աշխատակից Վոյտենկոն։ Նրա խումբը 1943–1944 թթ․ ակտիվ է եղել Կրասնոգորսկի շրջանի և Բելառուսի սահմանին՝ մինչև Վոյտենկոյի մահը, որը զոհվել է Կարմիր բանակի թիկունքի պաշտպանական ուժերի հետ բախման ժամանակ։

Վոյտենկոյի մահից հետո ջոկատի մի մասի մարտիկներին հաջողվել է թաքնվել՝ Նիկոլայ Կոզինի ղեկավարությամբ։ Հետագայում ջոկատում մեծ թիվ են կազմել մարդիկ, որոնք նախկինում չեն կռվել գերմանացիների կողմում, անդամակցել ՌՕՆԱ-ին (Ռուսական ազգային ժողովրդական բանակին), կամ եղել համագործակցական ոստիկանության կազմում[25]։ Նրանք հիմնականում Լոկոտի հանրապետության սովորական բնակիչներ են եղել՝ նախկին կարմիրբանակայիններ ու պարտիզաններ, որոնք չեն սիրել ոչ նացիստներին, ոչ էլ խորհրդային իշխանությանը և որոշել են պայքարել խորհրդային իշխանության դեմ գերմանացիների հեռանալուց հետո։

Ջոկատը որպես ռազմավարություն ընտրել է պարտիզանական մարտերի փորձը և թաքնվել է Սուրաժի շրջանի անտառներում։

Կոզինի խմբավորումը հույս է ունեցել, որ կսկսվի Երրորդ համաշխարհային պատերազմը, և նախկին դաշնակից պետությունների զորքերը կմտնեն ԽՍՀՄ։ Այդ ակնկալիքները միանգամայն անհիմն չեն եղել․ Ուինսթոն Չերչիլի Ֆուլտոնում ունեցած հայտնի ելույթից հետո սկսվել է լարվածություն ԽՍՀՄ-ի նոր ձևավորված բլոկի և արևմտյան դաշնակիցների միջև[25]։

1948 թվականին պարտիզանական ջոկատը գրեթե լիովին վերացվել է։ Մնացած անդամներից մի քանիսը դատապարտվել են երկարաժամկետ ազատազրկման, քանի որ այդ շրջանում մահապատիժը ժամանակավորապես չեղարկվել էր։ Խորհրդային իշխանությունների և ապստամբների վերջին զինված բախումը տեղի է ունեցել 1951 թվականի դեկտեմբերին, որի արդյունքում 8 հոգուց բաղկացած պարտիզանական խումբը լիովին ոչնչացվել է[26]:

Խոչընդոտներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական Ազատագրական Շարժման (ՌԱՇ, РОД) ներկայացուցիչները պատերազմի ողջ ընթացքում բախվել են մի շարք լուրջ խոչընդոտների՝

  • Նացիստների ռուսաֆոբիա․ Ադոլֆ Հիտլերը և նրա մոտ շրջապատից շատերը հակասլավոնական տրամադրություններ են ունեցել։ Շատերը նացիստական գաղափարախոսության կողմնակիցներ են եղել, որոնք բացահայտ ատելություն են ունեցել ռուսների հանդեպ։ Երբ Հիտլերը իմացել է, թե որքան գերմանացի գեներալներ և սպաներ են աջակցել ռուսական բանակի ստեղծման գաղափարին, նա զայրացած արգելել է նույնիսկ այդ գաղափարի հիշատակումը իր ներկայությամբ։ Ռուսական հայրենասիրությունը ճնշվել է, իսկ սպիտակէմիգրանտներին պահել են հնարավորինս հեռու Գերմանիայի կողմից օկուպացված ռուսական տարածքներից, որպեսզի կանխեն ռուսական ազգային շարժման զարգացումը[27]։
  • Անջատողականություն․ Նացիստական քաղաքականությունը խրախուսել է ազգայնական սեպարատիզմը՝ ԽՍՀՄ-ում բնակվող տարբեր ժողովուրդների շրջանում։ Ռուսների, ղազախներ, ուկրաինացիների, վրացիների, հայերի, ղազախների, չեչենների, ղրիմի թաթարների և այլ ազգերի կազմավորած զինված ստորաբաժանումները հիմնականում ղեկավարվել են մարդկանց կողմից, որոնք սկզբունքորեն հրաժարվել են համագործակցել այն ուժերի հետ, որոնք իրենց անկախ պետականություն չեն երաշխավորոել։
  • Քաղաքական հակասություններ․ Խորը տարաձայնություններ են եղել նախկին խորհրդային ռազմագերիների և սպիտակէմիգրանտների միջև։ Սա մասամբ պայմանավորված է եղել այն հանգամանքով, որ նրանք կռվել են միմյանց դեմ քաղաքացիական պատերազմի տարիներին։

Սկզբում Հիտլերը կտրականապես մերժել է ռուսական ազատագրական շարժման ցանկացած գաղափար, և միայն քարոզչական նպատակներով որոշ չափով հանդուրժել է նման գաղափարների հիշատակումը։ Թեպետ ռուսական և կազակական համագործակցական զինված կազմավորումները ձևավորվել էին արդեն 1941 թվականին, բայց Գերմանիայի մոտեցումը նրանց նկատմամբ սկսել էր արմատապես փոխվել միայն այն ժամանակ, երբ գերմանական բանակը պարտություն է կրել Ստալինգրադի ճակատամարտում։

Անհիտլերյան կոալիցիայի արևմտյան դաշնակիցները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախքան նացիստական Գերմանիայի կապիտուլյացիան՝ 1945 թվականի մայիսի 8-ին, ռուսական ազատագրական շարժման կողմնակիցները իրենց հույսերը դրել են արևմտյան երկրների՝ հատկապես ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի վրա։ Մի կողմից՝ արևմտյան ժողովրդավարական երկրները գաղափարապես ավելի մոտ են եղել ռուսական ազատագրական շարժմանը, քան Օսի պետությունները։ Մյուս կողմից՝ այդ երկրները նախկինում նույնպես թշնամաբար են տրամադրված եղել ստալինյան կոմունիստական ռեժիմի հանդեպ, և ռուս ազատարարները կարծել են, որ այդ պետությունները թույլ չեն տա կոմունիզմի տարածումը ամբողջ Եվրոպայում։ Անդրեյ Վլասովը ցանկացել էր պատերազմի վերջին ամսում ռադիոհաղորդում հղել Անգլիայի և ԱՄՆ-ի ղեկավարներին, սակայն գերմանացիները արգելել են դա[6]։

ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարությունը հայտնվել է բարդ իրավիճակում։ Մի կողմից՝ շատ սպաներ և գեներալներ համակրում էին ռուսական ազատագրական շարժման գաղափարներին (օրինակ՝ Ջորջ Պատոնը), բայց մյուս կողմից՝ չեն ցանկացել վատացնել հարաբերությունները խորհրդային ղեկավարության, հատկապես՝ Ստալինի հետ, ում 1945 թ․ փետրվարի Ղրիմի կոնֆերանսում խոստացել ենվերադարձնել ԽՍՀՄ բոլոր քաղաքացիներին։ Արդյունքում, արևմտյան դաշնակիցները մեծամասամբ հանձնել են ռուսական ազատագրական շարժման մասնակիցներին խորհրդային իշխանություններին (օրինակ՝ հայտնի «Կազակների հանձնումը Լիենցում» դեպքը)։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Йоахим Хоффманн. «История власовской армии»». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2013 թ․ հունվարի 23-ին.
  2. ↑ «Не так «Идейный коллаборационизм в годы Великой Отечественной войны — продолжение», Эхо Москвы, 11 июня 2011». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ սեպտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 11-ին. {{cite web}}: no-break space character in |title= at position 68 (օգնություն)
  3. ↑ Ковалёв Б. Н. Коллаборационизм в России в 1941—1945 гг.: типы и формы. — Новгород Великий: Новгородский государственный университет имени Ярослава Мудрого, 2009. — С. 9. — 373 с. — ISBN 978-5-98769-061-1 «Архивированная копия» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ նոյեմբերի 8-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 3-ին.
  4. ↑ Борис Ковалёв. Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации
  5. ↑ Чуев С. «Хиви» и восточные роты // Проклятые солдаты: Предатели на стороне III рейха. — М.: Яуза; Эксмо, 2004. — 574 с. — (Тайны III Рейха). — 5100 экз. — ISBN 5-699-05970-9
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Екатерина Андреева Генерал Власов и Русское Освободительное Движение = Vlasov and the Russian Liberation Movement. — 1-е. — Cambridge: Cambridge University Press, 1987. — 370 p. — ISBN 1-870128710
  7. ↑

    Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի բոլոր պատերազմող պետությունների թվում քաղաքական և ռազմական համագործակցության ամենաբարձր տոկոսը գրանցվել է Ֆրանսիայի և ԽՍՀՄ քաղաքացիների շրջանում:

    Цыганок А. Русский коллаборационизм в ВОВ // Личные деньги, 09.02.2009.
  8. ↑ Ермолов И. Г. «Три года без Сталина. Оккупация: советские граждане между нацистами и большевиками»: «Уже в этот период, в течение лета−осени 1941 г., зарегистрированы эпизоды, когда религиозный коллаборационизм трансформировался в военный. В частности, в октябре 1941 г. в тылу 18-й немецкой армии при Абвере из староверов был создан русский вооружённый отряд. К концу 1941 г. он разросся в роту, численностью в 200 человек, которая участвовала в бою под Тихвином, дислоцировалась в селе Лампово — одном из северо-западных центров староверов-федосеевцев. По данным Абвера, старообрядцы стали для фронтовой разведки особо ценным материалом, в отличие от священников РПЦ и протестантов. По данным А. В. Посадского, именно старообрядцы оказывали оккупантам большую помощь в борьбе с партизанским движением».
  9. ↑ Цыганок А. Русский коллаборационизм в ВОВ // Личные деньги, 09.02.2009.
  10. ↑ Великая Отечественная война / Под ред. Золотарев В. А., Севостьянов Г. Н. и др. — Книга 4: Народ и
  11. ↑ Раманичев Н. М. Сотрудничество с врагом. — М.: «Наука», 1999. — 366 с. — С. 154
  12. ↑ Цыганок А. Русский коллаборационизм в ВОВ. «Личные деньги». Дата публикации 2009-02-09
  13. ↑ Андреева Екатерина Генерал Власов и Русское Освободительное Движение = Vlasov and the Russian Liberation Movement. — 1-е. — Cambridge: Cambridge University Press, 1987. — 370 p. — ISBN 1-870128710
  14. ↑ Г. Герварт. Русские добровольцы в немецкой армии(անգլ.), стр. 1-22. Архив автора
  15. ↑ «Большое интервью Кирилла Александрова // Исторический дискуссионный клуб. 12 марта 2010». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2016 թ․ մայիսի 10-ին.
  16. ↑ Гареев М. А. О цифрах старых и новых // «Военно-исторический журнал» — 1991. — № 4. — С. 49
  17. ↑ «Кирсанов Н. А., Дробязко С. И. Великая Отечественная война 1941−1945 гг.: национальные и добровольческие формирования по разные стороны фронта // «Отечественная история» — 2001. — № 6. — С. 68». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2013 թ․ սեպտեմբերի 22-ին. {{cite web}}: no-break space character in |title= at position 73 (օգնություն)
  18. ↑ Большое интервью Кирилла Александрова Արխիվացված 2021-04-17 Wayback Machine // Исторический дискуссионный клуб. 12 марта 2010
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Генезис идеологии и партийное строительство в вооруженных формированиях и гражданских структурах Б. Каминского // Пособники. Исследования и материалы по истории отечественного коллаборационизма. — Пятый Рим, 2020. — ISBN 9785043418760
  20. ↑ 20,0 20,1 С. Чуев. Спецслужбы Третьего Рейха. Книга 2. с 265-274
  21. ↑ К. М. Александров. Генералитет и вооружённые формирования Комитета освобождения народов России. Диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук. 2015
  22. ↑ Гофман И. Сталинская война на уничтожение (1941-1945 годы). Планирование, осуществление, документы = Stalins Vernichtungskrieg 1941—1945: Planung, Ausfuhrung und Dokumentation. — М.: Астрель, 2006. — 360 с.
  23. ↑ О дислокации изменнических формирований РОА, установленных разведкой партизан с 1.1. по 1.10.1943 // Семиряга М. И. Коллаборационизм. Природа, типология и проявления в годы Второй мировой войны. — М.: РОССПЭН, 2000. — С. 844—849
  24. ↑ Днепровский. Освобождение советских военнопленных. — «За Родину», № 5 (19), 18.1.1945
  25. ↑ 25,0 25,1 25,2 «Русское сопротивление после мая 45-го. Отряд Николая Козина». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հունվարի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 3-ին.
  26. ↑ «Игорь Ермолов «Русское государство в немецком тылу»». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունվարի 3-ին.
  27. ↑ А. Казанцев. В Дабендорфе. ВА-МА. архив Позднякова, 149/52.Китаев. Русское Освободительное Движение, стр. 56.ВА-МА, архив Позднякова, 149/8.В. Штрик-Штрикфельдт. Против Сталина и Гитлера. Посев, 1982, стр. 272.Разговор автора с господином Штрик-Штрикфельдтом 30 мая 1972 года в Фрейбурге

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ռուսական_ազատագրական_շարժում&oldid=10419265» էջից