Ռոջեր Ցիեն
| Ռոջեր Ցիեն անգլ.՝ Roger Tsien | |
|---|---|
| Ծնվել է | փետրվարի 1, 1952[1][2][3][…] |
| Ծննդավայր | Նյու Յորք, Նյու Յորք[1][4] |
| Մահացել է | օգոստոսի 24, 2016[1][2][3][…] (64 տարեկան) |
| Մահվան վայր | Յուջին, Օրեգոն, ԱՄՆ[1] |
| Քաղաքացիություն | |
| Կրթություն | Քեմբրիջի համալսարան (1977)[2], Չերչիլ քոլեջ, Հարվարդի քոլեջ (1972)[5] և Livingston High School? |
| Մասնագիտություն | կենսաքիմիկոս, կենսաֆիզիկոս, համալսարանի դասախոս, քիմիկոս և բջջաբան |
| Աշխատատու | Կալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի և Կալիֆոռնիայի համալսարան |
| Ծնողներ | հայր՝ Hsue-Chu Tsien?, մայր՝ Yi Ying Eva Tsien? |
| Պարգևներ և մրցանակներ | |
| Անդամություն | Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և Մոլեկուլային կենսաբանության եվրոպական կազմակերպություն |
| 🌐 | |
'Ռոջեր Ցիեն (pronounced /tʃɛn/, "CHEN"; փետրվարի 1, 1952[1][2][3][…], Նյու Յորք, Նյու Յորք[1][4] - օգոստոսի 24, 2016[1][2][3][…], Յուջին, Օրեգոն, ԱՄՆ[1]February 1, 1952 – August 24, 2016) ամերիկացի կենսաքիմիկոս։ Նա քիմիայի և կենսաքիմիայի պրոֆեսոր էր Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Սան Դիեգո[18] և արժանացել է քիմիայի Նոբելյան մրցանակի 2008 թվականին կանաչ լյումինեսցենտ սպիտակուցի հայտնաբերման և զարգացման համար՝ օրգանական քիմիկոս Օսամու Շիմոմուրայի և նյարդակենսաբան Մարտին Չելֆիի հետ համատեղ[19][20][21]։ Ցյենը նաև կալցիումի պատկերման ռահվիրա էր[20][22]։
Վաղ կյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ցիենը ծնվել է 1952 թվականին, ամերիկաբնակ չին ընտանիքում, Նյու Յորքում[23]։ Նա մեծացել է Լիվինգսթոնում, Նյու Ջերսի[23] և հաճախել Լիվինգսթոնի ավագ դպրոց[24]։ Ցիենի ընտանիքի ծագումնաբանությունը գալիս է է Չինաստանի Հանչժոու քաղաքից։ Նրա հայրը՝ Հսուե-Չու Ցյենը, MIT-ի և Շանհայի Ծիաո Թոն համալսարանի շրջանավարտ, ինժեներ-մեխանիկ էր՝ համալսարանն ավարտելով գերազանց առաջադիմությամբ։
Ցիենը մանկուց տառապում էր ասթմայից, ինչի պատճառով նա հաճախ էր տանը։ Նա ժամերով քիմիայի փորձարկումներ էր անում իր նկուղային լաբորատորիայում։ 16 տարեկանում, համազգային Westinghouse Talent Search-ում, մի նախագծով, որն ուսումնասիրում էր, թե ինչպես են մետաղները կապվում թիոցիանատի հետ, նա արժանացավ առաջին մրցանակին[23]։
Հետազոտություն և կարիերա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Իր դոկտորական աստիճանը պաշտպանելուց հետո Ցիենը 1977-1981 թվականներին աշխատել է Քեմբրիջի Գոնվիլ և Քայուս քոլեջում, որպես գիտաշխատող[25]։ 1982-1989 թվականներին նա աշխատել է Կալիֆոռնիայի համալսարանի Բերքլիի մասնաճյուղում[26]։ 1989 թվականից սկսած նա աշխատել է Կալիֆոռնիայի համալսարանում, Սան Դիեգոյո, որպես դեղագիտության, ինչպես նաև քիմիայի և կենսաքիմիայի պրոֆեսոր[18], և որպես հետազոտող Հովարդ Հյուզի բժշկական ինստիտուտում[27][28]։
Ցիենը ներդրում է ունեցել բջջային կենսաբանության և նյարդակենսաբանության ոլորտներում՝ հայտնաբերելով գենետիկորեն ծրագրավորվող լյումինեսցենտային պիտակներ՝ դրանով իսկ թույլ տալով գիտնականներին իրական ժամանակում հետևել կենդանի բջիջների մոլեկուլների վարքագծին։ Նա նաև մշակել է կալցիումի իոնների և կենսաբանական գործընթացներում կարևոր այլ իոնների լյումինեսցենտային ցուցիչներ։

2008 թվականին Ցիենը «կանաչ լյումինեսցենտ սպիտակուցի հայտնաբերման, ներկայացման և զարգացման համար» Օսամու Շիմոմուրայի և Մարտին Չելֆիի հետ համատեղ արժանացել է Նոբելյան մրցանակի քիմիայի բնագավառում[19][29]։
Անձնական կյանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ցիենը Վույուեի թագավոր Ցիեն Լյուի 34-րդ սերնդի հետնորդն է[30]։ Ցիենի ծնողները՝ Հսուե-Չու Ցյենը և Յի-Ին Լին (李懿穎) համապատասխանաբար Հանգժոուից և Պեկինից էին։
Ցիենն ուներ մի շարք ինժեներներ իր մեծ ընտանիքում, այդ թվում՝ նրա հայրը՝ Հսուե-Չու Ցիենը, ով ստացել էր MIT-ի ինժեներ-մեխանիկի մասնագիտություն, և մորեղբայրները՝ Յ. Տ. Լին (李耀滋) և Շիհինգ Լին (李詩穎), ովքեր MIT-ի ինժեներ-պրոֆեսորներ էին։ Ցիենի մայրը՝ Ի-Ինգ Լին բուժքույր էր[31]։ Հայտնի հրթիռագետ Ցիեն Սուե Սենը, ով համարվում է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի Ռեակտիվ Շարժման Լաբորատորիայի համահիմնադիր հայրը, իսկ հետագայում՝ չինական բալիստիկ հրթիռների և տիեզերական ծրագրերի տնօրենը, Ցիենի հոր զարմիկն է[32]։
Ցիենը Նյու Յորքի համալսարանի հայտնի նյարդակենսաբան Ռիչարդ Ցյենի[33], և ծրագրային ապահովման ինժեներ Լուի Ցիենի կրտսեր եղբայրն էր։ Ցիենը, ով իր աշխատանքն անվանեց մոլեկուլային ճարտարագիտություն, մի անգամ ասաց. «Ես ժառանգականության պատճառով դատապարտված եմ նման աշխատանք կատարելու»[34]։
Նա ամուսնացած էր Վենդի Գլոբի հետ[35]։
Մահ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ցիենը մահացել է 2016 թվականի օգոստոսի 24-ին[36]։ Թեև մահվան կոնկրետ պատճառը չի բացահայտվել, հաղորդվել է, որ նա մահացել է Օրեգոն նահանգի Յուջին քաղաքում հեծանիվ վարելիս[37]։ Մինչ մահը Ցյենը վերապրել էր քաղցկեղը և 2013 թվականին կաթված էր տարել[38][39]։
«Նա բոլորիցս առաջ էր», - ասում էր Ցյենի կինը՝ Վենդին։ «Նա միշտ եղել է արկածախնդիր, ուղի փնտրող, ազատ և ճախրող ոգի։ Քաջությունը, վճռականությունը, ստեղծագործությունն ու հնարամտությունը նրա բնավորության բնորոշ գծերն էին։ Նա շատ բանի հասավ։ Նա չի մոռացվի»[31]։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 https://www.washingtonpost.com/national/health-science/roger-y-tsien-chemist-shared-nobel-for-tool-to-research-alzheimers-dies-at-64/2016/08/31/90ca6de8-6fc9-11e6-8533-6b0b0ded0253_story.html
- 1 2 3 4 5 Encyclopædia Britannica
- 1 2 3 4 Brockhaus Enzyklopädie (գերմ.) — F.A. Brockhaus, 1796.
- 1 2 Store norske leksikon(նորվ.) — 1978. — ISSN 2464-1480
- ↑ Online Archive of California
- ↑ https://wolffund.org.il/roger-y-tsien/
- ↑ http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/
- ↑ https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
- ↑ THE BAILLET LATOUR HEALTH PRIZE - 2019
- ↑ https://www.brandeis.edu/rosenstiel/rosenstiel-award/past.html
- ↑ https://www.ascb.org/award/e-b-wilson-medal/
- ↑ https://www.ms-fund.keio.ac.jp/en/prize/list.html
- ↑ http://www.physoc.org/sites/default/files/page/Lectures%20and%20Prizes%20to%202017_2.pdf
- ↑ https://www.robarts.ca/taylor_prize/previous_recipients.html
- ↑ https://web.archive.org/web/20060819181903/http://www.royalsociety.org/page.asp?tip=1&id=4700
- ↑ https://www.acs.org/funding/awards/acs-award-for-creative-invention/past-recipients.html
- ↑ https://clarivate.com/citation-laureates
- 1 2 «Roger Tsien at UCSD Department of Chemistry & Biochemistry». UCSD. 2008. Արխիվացված է օրիգինալից (Official web page) 2008 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 4-ին.
- 1 2 «2008 Nobel Prize in Chemistry Laureates» (Official web page). The Nobel Foundation. 2008 թ․ հոկտեմբերի 8. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
- 1 2 Կաղապար:Nobelprize with the Nobel lecture Constructing and Exploiting the Fluorescent Protein Paintbox
- ↑ Tsien, Roger Y. (2010). «The 2009 Lindau Nobel Laureate Meeting: Roger Y. Tsien, Chemistry 2008». Journal of Visualized Experiments (35). doi:10.3791/1575. ISSN 1940-087X. PMC 3152217. PMID 20072108.

- ↑ Rudolf, Rüdiger; Mongillo, Marco; Rizzuto, Rosario; Pozzan, Tullio (2003). «Looking forward to seeing calcium» (PDF). Nature Reviews Molecular Cell Biology. 4 (7): 579–586. doi:10.1038/nrm1153. PMID 12838340. S2CID 28988011. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
- 1 2 3 Nicole Kresge, Robert D. Simoni, and Robert L. Hill. "The Chemistry of Fluorescent Indicators: the Work of Roger Y. Tsien" Արխիվացված Հուլիս 14, 2009 Wayback Machine, Journal of Biological Chemistry, September 15, 2006. Accessed September 18, 2007. "At age 16, Tsien won first prize in the nationwide Westinghouse talent search with a project investigating how metals bind to thiocyanate."
- ↑ Swayze, Bill. "Jersey teens call science a winner: Two finalists say just being in Westinghouse talent competition is prize enough", The Star-Ledger, March 11, 1997. Accessed September 18, 2007. "Only one New Jersey teenager has ever captured top honors in the history of the competition. That was Roger Tsien in 1968. The then-16-year-old Livingston High School math-science whiz explored the way subatomic particles act as bridges between two dissimilar metal atoms in various complex molecules."
- ↑ «Cambridge graduate wins Nobel Prize for Chemistry» (Web page). The University of Cambridge. 2008 թ․ հոկտեմբերի 8. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
- ↑ Rink, Timothy J.; Tsien, Louis Y.; Tsien, Richard W. (2016 թ․ հոկտեմբերի 13). «Roger Yonchien Tsien (1952–2016)». Nature. 538 (172): 172. Bibcode:2016Natur.538..172R. doi:10.1038/538172a. ISSN 0028-0836. PMC 5960232. PMID 27734865.
- ↑ «HHMI Scientist Abstract: Roger Y. Tsien, PhD» (Web page). HHMI. 2007 թ․ օգոստոսի 20. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.(չաշխատող հղում)
- ↑ «HHMI Scientist Bio: Roger Y. Tsien, PhD». HHMI. Արխիվացված է օրիգինալից (Web page) 2013 թ․ հունիսի 18-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
- ↑ «The green fluorescent protein: discovery, expression and development» (PDF). The Royal Swedish Academy of Sciences, Information Department. 2008 թ․ հոկտեմբերի 8. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2008 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 8-ին.
- ↑ 诺贝尔化学奖得主钱永健系吴越国王34世孙 [Nobel Chemistry Prize winner Roger Tsien is the 34th-generational descendant of the King of Wuyue] (չինարեն). Sina.com. 2008 թ․ հոկտեմբերի 9. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
- 1 2 LaFee, Scott (2016 թ․ օգոստոսի 31). «Nobel Laureate Roger Tsien Dies, Age 64». UC San Diego News Center. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 31-ին.
- ↑ Ruth Williams; Horsfall, MJ; Van Helten, JB; Glickman, BW; Mohn, GR (2007 թ․ հոկտեմբերի 8). «People & Ideas – Roger Tsien: Bringing color to cell biology». J Cell Biol. 179 (1): 6–8. doi:10.1083/jcb.1791pi. PMC 2064723. PMID 17923526.
- ↑ Ma, Huan; Li, Boxing; Tsien, Richard W. (2015). «Distinct roles of multiple isoforms of CaMKII in signaling to the nucleus». Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Cell Research. 1853 (9): 1953–1957. doi:10.1016/j.bbamcr.2015.02.008. ISSN 0167-4889. PMC 4522395. PMID 25700840.
- ↑ Steele, D. (2004) Cells aglow. HHMI Bulletin, Summer 2004, 22–26
- ↑ «Roger Y. Tsien, chemist shared Nobel for tool to research Alzheimer's, dies at 64». The Washington Post. 2016 թ․ օգոստոսի 31. Վերցված է 2016 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
- ↑ Huang, Christopher L.-H. (2018). "Roger Yonchien Tsien. 1 February 1952—24 August 2016". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. doi:10.1098/rsbm.2018.0013
- ↑ Lippard, Stephen J. (2016 թ․ հոկտեմբերի 7). «Roger Y. Tsien (1952–2016)». Science. 354 (6038): 41. Bibcode:2016Sci...354...41L. doi:10.1126/science.aak9585. PMID 27846487. S2CID 3208420.
- ↑ Potter, Matt (2016 թ․ սեպտեմբերի 21). «Details scarce in death of Nobel Prize–winner». San Diego Reader. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 6-ին.
- ↑ Hagerty, James R. (2016 թ․ սեպտեմբերի 9). «Nobel-Winning Chemist Created a Rainbow of Colors to Illuminate Cells». Wall Street Journal. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 6-ին.
- Փետրվարի 1 ծնունդներ
- 1952 ծնունդներ
- Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ
- Օգոստոսի 24 մահեր
- 2016 մահեր
- ԱՄՆ-ում մահացածներ
- Քեմբրիջի համալսարանի շրջանավարտներ
- Քիմիայի բնագավառում Նոբելյան մրցանակակիրներ
- Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամներ
- Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամներ
- Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամներ
- ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամներ
- Անձինք այբբենական կարգով