Ռիչարդ Բաքմինսթեր Ֆուլլեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ռիչարդ Բաքմինսթեր Ֆուլլեր
անգլ.՝ Richard Buckminster Fuller
BuckminsterFuller1.jpg
Ծնվել է հուլիսի 12, 1895(1895-07-12)[1][2][3][4][5][6]
Milton, Նորֆոլկ շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ[7][8]
Մահացել է հուլիսի 1, 1983(1983-07-01)[1][2][3][4][5][6] (87 տարեկանում)
Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[9][10][11][12]
բնական մահով
Գերեզման Մաունթ Օբերն գերեզմանատուն
Բնակության վայր(եր) Մեն
Քաղաքացիություն Flag of the United States.svg ԱՄՆ[13]
Ուղղություն Հայ-թեք
Մասնագիտություն ճարտարապետ, գյուտարար, գրող, օրագրի հեղինակ, համալսարանի պրոֆեսոր, գիտնական, բանաստեղծ, արվեստների գործիչ, վիզուալ արտիստ և ճարտարագետ
Հաստատություն(ներ) Վաշինգտոնի համալսարան Սենտ Լուիսում
Գործունեության ոլորտ ճարտարապետ, դիզայն և ճարտարագետ
Անդամակցություն Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիա և Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա[14]
Ալմա մատեր Հարվարդի համալսարան, Bates College և Milton Academy
Տիրապետում է լեզուներին անգլերեն[1]
Հայտնի աշակերտներ Thomas Myers
Ազդվել է Alfred Korzybski և Բերտրան Ռասել
Պարգևներ Ազատության նախագահական շքանշան Տարվա հումանիստ Frank P. Brown Medal Ճարտարապետների ամերիկյան ինստիտուտի ոսկե մեդալ Թագավորական ոսկե մեդալ St. Louis Literary Award և Fellow of the American Academy of Arts and Sciences
Երեխա(ներ) Allegra Fuller Snyder
Buckminster Fuller Վիքիպահեստում

Ռիչարդ Բաքմինսթեր Ֆուլլեր (անգլ.՝ Richard Buckminster Fuller, հուլիսի 12, 1895(1895-07-12)[1][2][3][4][5][6], Milton, Նորֆոլկ շրջան, Մասաչուսեթս, ԱՄՆ[7][8] - հուլիսի 1, 1983(1983-07-01)[1][2][3][4][5][6], Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[9][10][11][12]), ամերիկացի ճարտարապետ, դիզայներ, ինժեներ, գյուտարար, փիլիսոփա, մաթեմատիկոս, գրող, բանաստեղծ:

Իր ողջ կյանքի ընթացքում Ֆուլլերին մտատանջել է այն հարցը, թե արդյոք մարդկությունը կարող է երկար ժամանակ հաջող կերպով գոյատևել Երկիր մոլորակի վրա. եթե այո, ապա ինչպես: Իրեն առանց առանձնահատուկ դրամական միջոցների շարքային անհատականություն համարելով` նա որոշել է իր կյանքը նվիրաբերել այդ հարցին: Նա փորձել է պարզել, թե մարդկության վիճակը բարելավելու համար ինչ կարող են անել անհատները, ինչը չեն կարող անել կառավարությունները, մասնավոր ձեռնարկատերերը:

Այս փորձառության ընթացքում Ֆուլլերը գրել է 28 գիրք` ստեղծելով այնպիսի եզրույթներ,ինչպիսիք են «Երկիր» տիեզերանավ, էֆեմերիզացիա, սիներգետիկա: Նա մեծ թվով գյուտերի հեղինակ է, որոնք հիմնականում առնչվում են դիզայնին ու ճարտարապետությանը: Դրանցից առավել հայտնի է գեոդեզական գմբեթը, որը ուղիղ ամրաններից մետաղյա ցանցաթաղանթ է:

Կյանքի վերջին տարիներին իր գաղափարների շուրջ տասնամյակների աշխատանքից հետո Ֆուլլերը հասարակական լայն ճանաչում է ձեռք բերել: Նա ճամփորդել է ողջ աշխարհում, ելույթ ունեցել դասախոսություններով, ստացել գիտական բազմաթիվ պատվավոր կոչումներ: Նրա հայտնագործություններից շատերը, սակայն, ադպես էլ զանգվածային արտադրության չեն հասել, իսկ գիտնականն ինքը բազմաթիվ քննադատությունների է ենթարկվել տարբեր բնագավառներում, որոնց վրա փորձել է թողնել իր ազդեցությունը (օրինակ` ճարտարապետություն), կամ էլ մերժվել է որպես անհույս ուտոպիստ: Ֆուլլերի հետևորդները, սակայն, պնդում են, որ նրա գաղափարները դեռևս չեն արժանացել այն վերաբերմունքին, որոնց արժանի են:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆուլլերը երիտասարդ տարիքում

Ֆուլլերը ծնվել է 1895 թվականի հուլիսի 12-ին Միլթոնում (Մասսաչուսեթս, ԱՄՆ): Նրա ծնողները եղել են Ռիչարդ Բաքմինսթեր Ֆուլլերը և Քերոլայն Ուոլքոթ Էնդրյուսը: Ֆուլլերների ընտանիքից դուրս են եկել Նոր Անգլիայի (ԱՄՆ-ի հյուսիսարևելյան նահանգներ) նշանավոր հակակոմֆորմիստներ: Բաքմինսթեր Ֆուլլերի հայրը մահացել է, երբ տղան եղել է 12 տարեկան: Իր մանկությունը Ֆուլլերն անց է կացրել Մեն նահանգի ափից ոչ հեռու կղզու ֆերմայում, ուր մանկուց դրսևորվել են դիազայներական, տարբեր իրեր ստեղծելու հակումները: Նա հաճախ է իրեր պատրաստել անտառից բերված նյութերով, երբեմն էլ ստեղծել է ինքնատիպ գործիքներ: Օրինակ` նա փորձարկումներ է կատարել մկանային ուժով աշխատող ոչ մեծ նավակների մշակման գործում: Տարիներ անց նա նշել է, որ այդ փորձը իր մեջ ոչ միայն հետաքրքրություն է առաջացրել դիզայնի հանդեպ, այլ սովորություն է ձևավորել ամբողջովին տեղեկանալ այն նյութերի հատկություններին, որոնք փորձել է հետագայում կիրառել իր ամենահավակնոտ նախագծերում:

Ֆուլլերին ուղարկել են Միլթոնի ակադեմիա, ինչից հետո 1913 թվականին նա սովորել է Հարվարդի համալսարանում, որտեղից նրան երկու անգամ հեռացրել են: Առաջին անգամ դա եղել է այն պատճառով, որ Ֆուլլերը ծախսել է ողջ գումարը` զվարճանալով պարի խմբի անդամների հետ, իսկ երկրորդ անգամ` «անպատասխանատվության ու հետաքրքրության բացակայության» պատճառով:

Հարվարդի քննաշրջանների միջև եղած ժամանակահատվածում Ֆուլլերը աշխատել է Կանադայում որպես տեքստիլ ֆաբրիկայի մեխանիկ, իսկ հետո օրվա մեջ 12 ժամ աշխատել է մսի վերամշակման արտադրամասում: Նա ամուսնացել է 1917 թվականին, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ծառայել է ԱՄՆ-ի օդուժում, որտեղ եղել է կապավոր, հրատարակումների խմբագիր, փրկարարական նավակի ղեկավար: Զորացրվելուց հետո նա որոշ ժամանակ աշխատել է մսի փաթեթավորման ոլորտում, որտեղ դրսևորել է իր ղեկավարման փորձը: 1920-ական թվականների սկզբին նա խորթ հոր հետ նա մշակել է թեթև քաշ ունեցող, հրդեհակայուն տների համակարգ, որոնց արտադրությունը, սակայն, հաջողություն չի ունեցել:

1927 թվականին 32 տարեկան հասակում, լինելով սնանկ և գործազուրկ և ապրելով Չիկագոյի էժան թաղամասում, Ֆուլլերը կորցրել է սիրելի աղջկան` Ալեքսանդրային, ով ձմռանը հիվանդացել էր թոքախտով: Նա իրեն մեղավոր է համարել կատարվածի համար, ինչի պատճառով վիշտը փորձել է խեղդել ալկոհոլի մեջ` հասնելով ինքնասպանության եզրին: Վերջին պահին նա որոշել է դրա փոխարեն փորձեր անել, թե ինչպես կարող է «մեկ անհատը բարի գործեր կատարել ողջ մարդկության համար»:

Ֆուլլերը պաշտոն է ստանում Հյուսիսային Կարոլինայի ոչ մեծ քոլեջներից մեկում: Պրոֆեսորների ու ուսանողների աջակցությամբ նա սկսում է աշխատել մի նախագծի շուրջ, որը հետագայում նրան ճանաչում է բերել` հեղափոխություն կատարելով ինժեներիայի բնագավառում. դա գեոդեզական գմբեթն էր: Կիրառելով պարզ տետրաեդրի տեսքով թեթև պլաստիկ` նա ստեղծել է փոքր գմբեթներ (եռանկյուն բուրգեր): Նա նախագծել է առաջին շենքը, որը գրեթե առանց սահմանափակման կարող էր դիմանալ այդ ծանրությանը: ԱՄՆ-ի կառավարությունը գնահատեց գյուտի կարևորությունը և Ֆուլլերին վարձեց բանակի համար փոքր գմբեթների պատրաստման գործում: Մի քանի տարի անց ամբողջ աշխարհում արդեն հաշվվում էին այդպիսի մի քանի հազար գմբեթներ:

Ֆուլլերի նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրագնդի մոդելի ֆուլլերյան տարբերակը

Իր կյանքի մոտ հինգ տասնամյակ Բաքմինսթեր Ֆուլլերը աշխարհին տվել է նոր գաղափարներ, ծրագրեր ու գյուտեր, մասնավորապես ոչ թանկ բնակտարածքի ոլորտում, որը կարելի է հեշտությամբ տեղից տեղ փոխադրել: Նա բծախնդրությամբ իր օրագրում վավերագրել է սեփական կյանքը, գաղափարները (օրագիրը վարել է 1920-1983 թվականներին): Ֆուլլերը ընտանիքի միջոցներով ֆինանսավորել է իր փորձարկումներից մի քանիսը, որոշ ծրագրեր ֆինանսավորել են գործընկերները, օրինակ` 1933 թվականին Dymaxion ավտոմեքենայի նախագիծը (փոխադրության միջոց` երեք անիվներով և պերիսկոպով): Ֆուլլերի մեկ այլ հայտնի ծրագիր է Dymaxion տունը: Այն ալյումինե դետալներով հավաքովի տան նախագիծ է` մեկ հիմքի վրա: Այդպիսի մեկ տուն կառուցվել է 1927 թվականին Չիկագոյում:

1942 թվականին Ֆուլլերը մշակել է երկրագնդի պրոյեկցիայի նոր տարբերակ, որը բաղկացած էր վեց ուղղանկյուններից և ութ եռանկյուններից: Այն գլոբուսի համեմատ մի շարք առավելություններ ուներ:

Ֆուլլերի բիոգունդ (ԱՄՆ-ի տաղավարը Մոնրեալի միջագային ցուցահանդեսում): Ներկայումս թանգարան է:

1947 թվականից Ֆուլլերը մշակել է գեոդեզական գմբեթը, որը տետրաեդրներից բաղկացած կիսագունդ էր: Այս գմբեթը Բաքմինսթեր Ֆուլլերին միջազգային ճանաչում է բերել: 1959 թվականին Մոսկվայում Ամերիկյան ազգային ցուցահանդեսի ժամանակ կառուցվել է «ոսկե գմբեթը», իսկ 1967 թվականին Մոնրեալի միջազգային ցուցահանդեսում ԱՄՆ-ի տաղավարն ունեցել է այսպիսի գմբեթ: 1959-1970 թվականներին Ֆուլլերը դասավանդել է Հարավային Իլինոյսի համալսարանի Արվեստի ու դիզայնի դպրոցում: 1965 թվականին նա բացել է Գիտական դիզայնի միջազգային տասնամյակը Փարիզում Ճարտարապետների միջազգային միության հանդիպման ժամանակ: Տասնամյակը նրա բառերով նվիրված էր լինելու «գիտության սկզբունքների կիրառմանը և մարդկության խնդիրների լուծմանը»:

Ֆուլլերը հավատում էր, որ մարդկային հասարակությունը շուտով պետք է հենվի վերականգնվող էներգիայի աղբյուրների վրա, ինչպիսիք են արևային ու քամու էներգիան: Նա հույս ուներ, որ կհաստատվի «համընդհանուր կրթության ու մարդկության ապահովության» դարաշրջանը: Տեղեկությունը Ֆուլերը դիտարկում էր «բացասական էնտրոպիա»:

Ներդրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆուլլերը ստացել է ամերիկյան 25 արտոնագիր, գիտական պատվավոր բազմաթիվ կոչումներ: Եղել է ճարտարապետության, դիզայնի, ինժեներիայի, գեղարվեստի ու գրականության ամերիկյան ու միջազգային 47 մրցույթների դափնեկիր: 1970 թվականի հունվարի 16-ին Ֆուլլերը Ճարտարապետների ամերիկյան ինստիտուտի ոսկե մեդալ է ստացել:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաքմինսթեր Ֆուլլերը մահացել է 1983 թվականի հուլիսի 1-ին Լոս Անջելեսում 87 տարեկան հասակում: Այդ պահին նա համարվել է դիզայնի, ճարտարապետության ու այլընտրանքային բնակարանների ոլորտների ճանաչված գուրու: Նրա կինն այդ ժամանակ տառապել է քաղցկեղից և կոմայի մեջ է եղել: Նրան այցելելուց հետո Ֆուլլերը բացականչել է. «Նա սեղմեց իմ ձեռքը»: Ապա կանգնել է, նույն պահին կաթված ստացել և մեկ ժամ անց մահացել: Ամուսնու մահից 36 ժամ անց մահացել է կինը: Ֆուլլերը թաղված է Բոստոնի (Մասաչուսեթս) գերեզմանոցում:

Հիմնական նախագծեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իններորդ երկինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Իններորդ երկինքը» (անգլ.՝ Cloud nine) Ֆուլլերի առաջարկած օդային կացարաններն են: Նա ենթադրում էր, որ այսպիսի կացարաններ կարելի է պատրաստել գեոդեզական հսկայական գնդերի տեսքով, որոնց կարելի է պահել տաքացրած օդի շնորհիվ: Գեոդեզական գունդը մեծանալուն զուգընթաց դառնում է ավելի ամուր, քանի որ լարումը տարածվում է ամբողջ մակերևույթով: Տեսականորեն դա թույլ է տալիս պատրաստել հսկայական չափերի գնդեր:

Գնդի չափերի մեծացմանը զուգընթաց մեծանում է նրա տարածության ծավալը (քառակուսու օրենք), ոչ թե զանգվածը: Ֆուլլերը կարծում էր, որ մեկ մղոն լայնությամբ գեոդեզական գնդի զանգվածը աննշան կլինի նրանում պարունակվող օդի համեմատությամբ: Նա ենթադրում էր, որ եթե նույնիսկ նմանատիպ գնդի ներսի օդը շրջակա օդի համեմատ տաքացվի մեկ աստիճանով, ապա գունդը կարող է թռչել: Նա հաշվարկել էր, որ այդպիսի գունդը զգալի զանգված կարող է բարձրացնել, ինչը թույլ կտար կառուցելու թռչող փոքր քաղաքներ` մի քանի հազար բնակչությամբ: Նման «իններորդ երկինքները» կարող էին ամրակայված լինել կամ ազատ թռչել, եթե տեղափոխվելու անհրաժեշտություն առաջանար` կլիմայական կամ այլ հանգամանքներով պայմանավորված:

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաքմինսթերֆուլերեն С60
  • Ածխածնի ալոտրոպ ձևերից մեկը, որը հայտնաբերվել է 1985 թվականին, Ֆուլլերի պատվին անվանակոչվել է ֆուլերեն, իսկ առավել տարածում ունեցող С60 մոլեկուլը` բաքմինսթերֆուլերեն[15]:
  • Ածխածնի` 60 ատոմ պարունակող մոլեկուլն անվանում են Բաքի գունդ` ի պատիվ Բաքմինսթեր Ֆուլլերի:

Աշխատություններ, հոդվածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քառաչափ ժամանակ / անգլ.՝ 4D Timelock (1929)
  • Ինը օղակ դեպի Լուսին / անգլ.՝ Nine Chains To The Moon (1938)
  • Բաքմինսթեր Ֆուլլերի Դիմաքսիոն աշխարհ / անգլ.՝ The Dymaxion World Of Buckminster Fuller (1960)
  • Ինդուստրիալացման պատմության մասին պոեմ` առանց անվանման / անգլ.՝ Untitled Epic Poem On The History Of Industrialization (1962)
  • Կրթության ավտոմատացում / անգլ.՝ Education Automation (1963)
  • Գաղափարներ և ամբողջություն / անգլ.՝ Ideas And Integrities (1963)
  • Երկրորդ կարգի ոչ մի աստված / անգլ.՝ No More Secondhand God (1963)
  • Տեխնիկական ղեկավարում «Երկիր» տիեզերանավի համար/ անգլ.՝ Operating Manual For Spaceship Earth (1963);
  • Համաշխարհային դիզայնի գիտության փաստաթղթեր (յոթ հոդված ամսագրից) / անգլ.՝ World Design Science Decade Documents (1965—1975)
  • Ինչ եմ ես սովորել / անգլ.՝ What I Have Learned (chapter "How Little I Know") (1968)
  • Ուտոպիա կամ մոռացություն / անգլ.՝ Utopia Or Oblivion (1969)
  • Ֆուլլերը` ընթերցող / անգլ.՝ The Buckminster Fuller Reader (1970)
  • Կարծես թե ես բայ եմ / անգլ.՝ I Seem To Be A Verb (1970)
  • Բնազդ / անգլ.՝ Intuition (1970)
  • Բաքմինսթեր Ֆուլլերի ուղերձը Երկրի երեխաներին / անգլ.՝ Buckminster Fuller To Childern Of Earth (1972)
  • Երկիր կորպորացիան/ անգլ.՝ Earth, Inc. (1973)
  • Սիներգետիկա 1 (համահեղինակ` Ե. Էփլուայթ) / անգլ.՝ Synergetics: Explorations In The Geometry Of Thinking, Inc. (1975)
  • Տետրափաթեթ / անգլ.՝ Tetrascroll (1975)
  • Եվ դա կանցնի. չի մնա / անգլ.՝ And It Came To Pass - Not To Stay (1976)
  • Սիներգետիկա 2 (համահեղինակ` Ե. Էփլուայթ) / անգլ.՝ Synergetics 2: Further Explorations In The Geometry Of Thinking, Inc. (1979)
  • Բաքմինսթեր Ֆուլլերը կրթության մասին / անգլ.՝ R. Buckminster Fuller On Education (1979)
  • Սիներգետիկ թերթ / անգլ.՝ SYNERGETICS FOLIO: A COLLECTION OF TEN POSTERS WITH INTRODUCTORY ESSAY BY BUCKMINSTER FULLER (1979)
  • Ֆուլլերի սքեթչներ / անգլ.՝ BUCKMINSTER FULLER SKETCHBOOK (1981)
  • Քննադատական մեթոդ / անգլ.՝ CRITICAL PATH (1980)
  • Հսկաների ծաղր / անգլ.՝ GRUNCH OF GIANTS (1983)
  • Մարդիկ տիեզերքում / անգլ.՝ HUMANS IN UNIVERSE (1983)
  • Կոսմոգրաֆիա: ապագա մարդկության հետմահու սցենար (համահեղինակ` Կիյոսի Կուրոմիա) / անգլ.՝ COSMOGRAPHY, A POSTHUMOUS SCENARIO FOR THE FUTURE OF HUMANITY (1992)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Richard Buckminster Fuller
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Encyclopædia Britannica
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 SNAC — 2010.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
  7. 7,0 7,1 7,2 http://www.boston.com/news/local/massachusetts/2013/02/28/plympton-couple-love-their-earth-sheltered-home-for-its-unique-design-energy-efficiency-being-green-dome/yyTpW8iB4OHPuoEMWBthgO/story.html
  8. 8,0 8,1 8,2 http://www.boston.com/ae/theater_arts/articles/2011/01/09/one_man_play_delves_into_r_buckminster_fullers_ideas_and_idealism/
  9. 9,0 9,1 9,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118694251 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  10. 10,0 10,1 10,2 http://navy.togetherweserved.com/usn/servlet/tws.webapp.WebApp?cmd=ShadowBoxProfile&type=EventExt&ID=227935
  11. 11,0 11,1 11,2 http://navy.togetherweserved.com/usn/servlet/tws.webapp.WebApp?cmd=ShadowBoxProfile&type=Person&ID=522732
  12. 12,0 12,1 12,2 http://www.nytimes.com/1983/07/02/nyregion/news-summary-saturday-july-2-1983.html
  13. http://www.nytimes.com/2011/10/03/arts/design/can-anybody-be-a-designer.html
  14. NNDB — 2002.
  15. В. И. Соколов, И. В. Станкевич Фуллерены — новые аллотропные формы углерода:структура, электронное строение и химические свойства(ռուս.) // Успехи химии. — М.: Институт элементоорганических соединений им. A.Н.Несмеянова, 1993. — № 62.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]