Ռապունցել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ռապունցել
գերմ.՝ Rapunzel
Stamps of Germany (DDR) 1978, MiNr 2383.jpg
Տեսակհեքիաթ
Ժանրմանկական գրականություն
ՀեղինակԳրիմ եղբայրներ
Բնագիր լեզուգերմաներեն
Հրատարակություն1812[1]
Rapunzel
Ռապունցելի արձանը Դրեզդենում
Արթուր Ռոքհամի պատկերազարդումը

Ռապունցել (գերմ.՝ Rapunzel), հեքիաթ շատ երկար մազեր ունեցող աղջկա մասին, որը բանտարկվել էր բարձր աշտարակում: Հեքիաթի հեղինակը Գրիմ եղբայրներն են: Աարնե-Թոմփսոնի ժողովրդական հեքիաթների դասակարգման մեջ այս սյուժեն ունի 310 համարը. «Աղջիկը աշտարակում»[2]:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի զույգ ապրում էր կախարդուհու հարևանությամբ: Մի անգամ հղի կինը տեսնում է, որ հարևանուհու մոտ աճում է ռապունցել զանգակը և խնդրում է ամուսնուն գտնել դրանից իր համար: Ամուսինը որոշում է տերևներ գողանալ կնոջ համար, սակայն կախարդուհին բռնում է նրան և թույլ է տալիս իր մոտից ռապունցելը վերցնել առաջնեկին իրենց տալու փոխարեն: Երբ դուստրը ծնվում է, կախարդուհին վերցնում է երեխային, դառնում նրա խորթ մայրը և անվանում նրան Ռապունցել:

Երբ Ռապունցելը դառնում է տասներկու տարեկան, խորթ մայրը բանտարկում է նրան անտառում գտնվող մի աշտարակում: Աշտարակը չուներ դռներ, միայն մի պատուհան ամենավերևում և դստերը հասնելու համար կախարդուհին կանչում էր.

Ռապունցե՜լ, Ռապունցե՜լ, արթնացի՜ր,
Իջեցրու՜ քո հյուսերը ներքև:

Ջոնի Գրուելի պատկերազարդումը

Երբ Ռապունցելը նետում էր իր երկար ոսկեգույն մազերը ներքև, կախարդուհին դրանցով բարձրանում էր վերև: Մի անգամ ինչ-որ արքայազն հայտնաբերում է աշտարակը, բարձրանում է աղջկա մոտ և առաջարկում է նրան դառնալ իր կինը[նշում. 1]: Ռապունցելը համաձայնում է, սակայն նրա խորթ մայրը, իմանալով այդ մասին, կտրում է նրա հյուսը և աշտարակից վտարում է անտառ, իսկ արքայազնին կուրացնում է: Սակայն անտառով թափառող կույր արքայազնը պատահմամբ հանդիպում է իր և Ռապունցելի երեխաներին: Այդպես սիրահարները կրկին հանդիպում են: Ռապունցելի արցունքները վերադարձնում են արքայազնին տեսողությունը, և նա կնոջն ու երեխաներին տանում է իր թագավորություն:

Գրականագիտական տեղեկատվություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վլադիմիր Պրոպն իր «Կախարդական հեքիաթի պատմական արմատներ» (1949) մենագրության մեջ ցույց է տալիս հեքիաթի այնպիսի մոտիվներ, ինչպիսիք են. հերոսուհու տեղաշարժվելը աշտարակում (հողին դիպչելու և մարդկանց հետ տեսնվելու արգելք) անուղղակիորեն տանում է առաջնորդների և արքաների աստվածացման փորձառությանը ինչպես նրանց բնական ուժերից, այնպես էլ հասարակությունից տարանջատվելու միջոցով. առավել ուղղակի՝ կանանց առանձնացումը դաշտանի ժամանակ: Վերջինիս հետ կապված տաբուին է վերաբերում նաև մազերը կտրելու արգելքը, որը ուղղակիորեն չի ասվում հեքիաթում, սակայն նկատի ունեն: Ռապունցելին բանտարկում են 12 տարեկան հասակում. Վ. Պրոպը նշում է, որ դա է դաշտանային առաջին ցիկլի տարիքը: Սեռական հասունությունից հետո հաջորդում է ամուսնությունը, ինչն էլ տեղի է ունենում հեքիաթում[3]:

Թոլքինի արվեստի հետազոտող Թոմ Շիփին (անգլ.՝ Tom Shippey) ցույց է տալիս, որ Լյութիենի կերպարի վրա ազդեցություն է ունեցել այդ թվում նաև «Ռապունցելը»: Լյութիենը ևս բանտարկված է եղել աշտարակում, նրա մազերը բավական երկար էին, որպեսզի նա ծածկվեր դրանոց, ինչպես վերարկուով: Այն, որ Լյութիենի մազերը սև էին, այլ ոչ ոսկեգույն, կենսագրական տարր է, որը վերաբերում է գրողի կնոջը՝ Էդիթ Թոլքինին[4]:

Ռապունցելը հոգեբանության և հոգեբուժության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբուժական «Ռապունցելի սինդրոմ» տերմինը (E. D. Vaughan, J. L. Sawyers, H. W. Scott, 1968) նշանակում է աղիքների խցանում, որը տեղի ունենում հոգեբանական որոշ խանգարումների դեպքում երեխաների՝ սեփական մազերը կուլ տալու հետևանքով, ինչի պատճառով աղիքներում ձևավորվում են տրիխոբեզոարներ: Եզրույթը մտցվել է՝ Գրիմ եղբայրների հղմամբ, սակայն Ռապունցելին հիշատակել են որպես տղայի[5][6]:

Հոգեբան Դոնալդ Քալշեդի (անգլ.՝ Donald Kalsched) «Վնասվածքի ներքին աշխարհ. անձնական ոգու արքեպտիկ պաշտպանություններ» գրքում մի գլուխը կոչվում է «Ռապունցելը և ինքնապահպանման համակարգը», որտեղ հեքիաթը մանրամասնորեն բացատրվում է որպես համեմատություն հիվանդների իրավիճակի գնահատման համար, ովքեր մանուկ տարիներին ուժեղ ցնցում են ապրել և դրա հետևանքով աշխարհից մեկուսացել են[7]:

Ռապունցելը ժամանակակից մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ռապունցելը» ԳԴՀ նամականիշների վրա (1978 թ.)

Ռապունցելը երաժշտության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Мельница» խմբի «Рапунцель» երգը՝ գրված Տատյանա Լավրովայի բառերով[8] հերոսուհու առաջին դեմքից; Աշտարակում բանտարկելու և երկար մազերի մասին մոտիվներ երգում չկան[9]:
  • Ամանադա Սոմերվիլն ունի Puzzling Rapunzel երգ:
  • Էմիլի Օթեմն ունի Rapunzel երգ:
  • Dave Matthews Band՝ Rapunzel երգ:
  • Соломенные Еноты՝ Песня против сна:
  • Megaherz՝ Rapunzel երգ:
  • Letzte Instanz՝ Rapunzel երգ:
  • Էստոնական Vanilla Ninja խմբի մենակատար Լենա Կուուրմաան որպես սոլո երգչուհի մասնակցել է Eesti Laul 2010-ին Rapunzel երգով: Երգը զբաղեցրել է երկրորդ հորիզոնականը:
  • The Ministry of Wolves նախագիծն ունի Rapunzel (as Isadora Duncan) երգ, որը կատարում է Միկ Հարվին:

Ռապունցելը կինոյում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 2009 թվականին Գերմանիայում նկարահանվել է «Ռապունցել» ֆիլմ:
  • 2010 թվականի նոյեմբերին թողարկվում է «Ռապունցել: Խճճված պատմություն» մուլտիպլիկացիոն ֆիլմը Walt Disney ստուդիայում Ռապունցել հեքիաթի հիման վրա: Ի տարբերություն հեքիաթի՝ Ռապունցելը ի ծնե արքայադուստր է, իսկ նրա փեսացուն՝ արքայազն: Աղջկա մազերը ոչ միայն երկար են, այլև ունեն կախարդական հատկություններ: Մուլտֆիլմի անգլալեզու անվանումը փոխարինվել է «գենդերային-նեյտրալ» տարբերակով՝ Tangled, որպեսզի չվախենա լսարանի տղամարդկանց հատվածը[10][11]: Այն Disney ընկերության հոբելյանական 50-րդ լիամետրաժ մուլտֆիլմն է:
  • «Դոկտոր Ով» հեռուստասերիալում Ռապունցելը հայտնվում է որպես հորինված կերպար, որը բնակվում է Ֆանտաստիկայի երկրում «Մտքի գող» դրվագում (1969): Նրա դերը կատարում է Քրիստին Փիրին:
  • «Տասներորդ թագավորություն» ֆիլմում ծաղրվում է Ռապունցել հեքիաթը:

Ռապունցելը համակարգչային խաղերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 2008 թվականին թողարկվեց կրտսեր տարիքի երեխաների համար «Barbie: Ռապունցել արքայադուստր» համակարգչային խաղը -ի կողմից[12]:

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Հեքիաթի բնօրինակ «չմաքրված» տարբերակում արքայազնը կապի մեջ է մտնում հերոսուհու հետ, ինչից աղջիկը հղիանում է(BBC:«The horror of Grimm’s fairy tales»)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]