Jump to content

Ռազմավարական ռմբակոծություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
«Bomber raid» էջը վերահղված է այստեղ։ the 1989 Master System video game by Sanritsu այցելիր Bomber Raid էջը։
Տոկիոն 1945 թվականի մարտի 9-ի լույս 10-ի գիշերը տեղի ունեցած զանգվածային հրետակոծությունից հետո, որը ռազմական ավիացիայի պատմության մեջ ամենաավերիչ հարձակումն էր։ Տոկիոյի հրետակոծությունը կիսով չափ կրճատեց քաղաքի արդյունաբերական արտադրողականությունը և զոհ գնաց մոտ 100,000 քաղաքացիական անձանց։.

Ռազմավարական ռմբակոծություն (անգլ.՝ Strategic bombing) համակարգով կազմակերպված և իրականացվող ռազմական հարձակում օդից, որը կարող է օգտագործել ռազմավարական ռմբակոծիչներ, երկար կամ միջին հեռահարության հրթիռներ կամ միջուկային զենք ունեցող կործանիչ-ռմբակոծիչ ինքնաթիռներ՝ թշնամու պատերազմական կարողությունների համար կենսական նշանակություն ունեցող թիրախների վրա հարձակվելու համար: Դա ռազմական ռազմավարություն է, որն օգտագործվում է համընդհանուր պատերազմի ժամանակ՝ թշնամուն հաղթելու նպատակով՝ ոչնչացնելով նրա մարտական ոգին, ռազմական գործողությունների թատերաբեմեր նյութական միջոցներ արտադրելու և տեղափոխելու տնտեսական կարողությունը կամ երկուսն էլ: «Ահաբեկչական ռմբակոծություն» տերմինն օգտագործվում է քաղաքացիական թիրախների ռազմավարական ռմբակոծությունը նկարագրելու համար, որոնք ռազմական արժեք չունեն՝ թշնամու մարտական ոգին վնասելու հույսով:

Պատերազմի ռազմավարություններից մեկը թշնամուն բարոյալքելն է, որպեսզի խաղաղությունը կամ հանձնվելը նախընտրելի լինի հակամարտության շարունակությունից: Այս նպատակով օգտագործվել է ռազմավարական ռմբակոծությունը: «Տեռորիստական ռմբակոծություն» արտահայտությունը մտել է անգլերեն բառապաշար Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջում, և շատ ռազմավարական ռմբակոծության արշավներ և անհատական ​​ռմբակոծություններ մեկնաբանների և պատմաբանների կողմից նկարագրվել են որպես ահաբեկչական ռմբակոծություն: Քանի որ տերմինն ունի նվաստացուցիչ երանգներ, որոշները, այդ թվում՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի դաշնակիցները, նախընտրել են օգտագործել էվֆեմիզմներ, ինչպիսիք են «morale bombings»-ը[1][2]:

Տակտիկական և ռազմավարական օդային պատերազմի տեսական տարբերակումը մշակվել է երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում: Այս ժամանակահատվածում ռազմավարական օդային պատերազմի առաջատար տեսաբաններից էին իտալացի Ջուլիո Դուեն, Թրենչարդի դպրոցը Միացյալ Թագավորությունում և գեներալ Բիլլի Միտչելը Միացյալ Նահանգներում: Այս տեսաբանները ազդեցիկ էին ինչպես անկախ օդուժի (օրինակ՝ Թագավորական ռազմաօդային ուժերի) ռազմական հիմնավորման, այնպես էլ ապագա պատերազմի վերաբերյալ քաղաքական մտքերի վրա ազդելու հարցում, ինչպես օրինակ՝ Սթենլի Բոլդուինի 1932 թվականի մեկնաբանությունն է, որ ռմբակոծիչը միշտ կանցնի[3]:

Թշնամու բարոյականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմի նպատակներից մեկը թշնամուն հուսալքելն է. անընդհատ մահվան և ավերածությունների առջև կանգնելը կարող է նախընտրելի դարձնել խաղաղության կամ հանձնվելու հեռանկարը: Համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում ռազմավարական ռմբակոծությունների կողմնակիցները, ինչպիսին էր գեներալ Դուեն, ակնկալում էին, որ ռազմավարական ռմբակոծիչների կողմից թշնամու քաղաքների վրա ուղղակի հարձակումները կհանգեցնեն քաղաքացիական ոգու արագ անկմանը, որպեսզի խաղաղության համար քաղաքական ճնշումը հանգեցնի արագ ավարտի: Երբ նման հարձակումներ փորձվեցին 1930-ականներին՝ Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմում և Երկրորդ չին-ճապոնական պատերազմում, դրանք անարդյունավետ էին: Մեկնաբանները նկատեցին անհաջողությունները, և որոշ ռազմաօդային ուժեր, ինչպիսիք են Լյուֆտվաֆեն, կենտրոնացրին իրենց ջանքերը զորքերի անմիջական աջակցության վրա[4][5]: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում դաշնակիցների ուշադրությունը թշնամու ոգու վրա փոխվեց: Բրիտանական արդյունաբերական ռազմական արտադրության վրա Բլիցի ազդեցության դիտարկումը ցույց տվեց, որ դժվար էր գործարանները անջատել ռմբակոծության միջոցով, բայց, համեմատած դրա հետ, աշխատուժի բնակարանների ոչնչացումը շատ ավելի խաթարող ազդեցություն ունեցավ: Մարտական ոգու անկումը, ինչպես ենթադրվում էր նախապատերազմյան տեսություններում, պետք է ազդեր ռազմական արդյունաբերության վրա, այլ ոչ թե սկսեր քաղաքական ճնշում գործադրել պատերազմի առաջնորդների վրա՝ խաղաղության համար պայքարելու համար[6]:

«Ահաբեկչական ռմբակոծություն» տերմին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ահաբեկչական ռմբակոծություն» տերմինն օգտագործվում է թշնամու մարտական ոգին թուլացնելու կամ կոտրելու նպատակով նախատեսված օդային հարձակումների համար[7]: Այս տերմինի օգտագործումը օդային հարձակումներին վերաբերում է այն ենթադրությանը, որ հարձակումները հանցագործություն են համարվում պատերազմի օրենքների համաձայն[8], կամ, եթե պատերազմի օրենքների շրջանակներում դրանք այնուամենայնիվ բարոյական հանցագործություն են[9]: Ջոն Ալգեոյի «Հիսուն տարի նոր բառերի շարքում. նորաբանությունների բառարան 1941–1991» աշխատության համաձայն, «ահաբեկչական ռմբակոծություն» տերմինի առաջին գրանցված օգտագործումը Միացյալ Նահանգների հրատարակությունում եղել է «Reader's Digest»-ի 1941 թվականի հունիսի հոդվածում, որը հաստատվել է Օքսֆորդի անգլերեն բառարանի կողմից[10][11]:

Օդային հարձակումները, որոնք նկարագրվում են որպես ահաբեկչական ռմբակոծություն, հաճախ հեռահար ռազմավարական ռմբակոծություններ են, չնայած քաղաքացիական անձանց մահվան պատճառ դարձած հարձակումները նույնպես կարող են նկարագրվել որպես այդպիսին, կամ եթե հարձակումները ներառում են զինյալների կողմից կրակոցներ, դրանք կարող են անվանվել «ահաբեկչական հարձակումներ»[12]:

Գերմանիայի քարոզչության նախարար Յոզեֆ Գեբելսը և նացիստական Գերմանիայի այլ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ[13] հաճախակի նկարագրում էին Թագավորական ռազմաօդային ուժերի (RAF) և Միացյալ Նահանգների բանակի ռազմաօդային ուժերի (USAAF) կողմից ռազմավարական ռմբակոծությունների ժամանակ կատարված հարձակումները որպես «Տեռորագրֆիֆե՝ ահաբեկչական հարձակումներ»[Ն 1][Ն 2]։ Դաշնակից կառավարությունները սովորաբար նկարագրում էին քաղաքների ռմբակոծությունները այնպիսի էվֆեմիզմներով, ինչպիսիք են տարածքային ռմբակոծությունը (RAF) կամ ճշգրիտ ռմբակոծությունը (USAAF), և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեծ մասի ընթացքում դաշնակից լրատվամիջոցները նույնն էին անում։ Այնուամենայնիվ, 1945 թվականի փետրվարի 16-ին՝ Դրեզդենի ռմբակոծությունից երկու օր անց, SHAEF-ի մամուլի ասուլիսում բրիտանական ռազմաօդային կոմոդոր Քոլին Մաքքեյ Գրիերսոնը լրագրողներից մեկի հարցին պատասխանեց, որ ռմբակոծության հիմնական թիրախը եղել է կապի միջոցները՝ գերմանացիներին ռազմական պաշարների տեղափոխումը կանխելու և հնարավորության դեպքում բոլոր ուղղություններով շարժումը դադարեցնելու համար։ Այնուհետև նա անփույթ դիտողությամբ ավելացրեց, որ ռմբակոծությունը նաև օգնել է ոչնչացնել «գերմանացիների մարտական ոգու մնացորդը»։ Associated Press-ի ռազմական թղթակից Հովարդ Քոուենը հոդված է հրապարակել Դրեզդենի ռմբակոծության մասին։ SHAEF-ի ռազմական մամուլի գրաքննիչը սխալ թույլ տվեց և թույլ տվեց, որ Քոուենի հեռագիրը հրապարակվի հետևյալ գրությամբ. «Դաշնակիցների օդուժի ղեկավարները երկար սպասված որոշում են կայացրել՝ Գերմանիայի մեծ բնակավայրերի դիտավորյալ ահաբեկչական ռմբակոծությունը որպես անողոք միջոց ընդունելու Հիտլերի կործանումը արագացնելու համար»։ Թերթերում հաջորդեցին խմբագրականները այս հարցի վերաբերյալ, և ռազմավարական ռմբակոծության վաղեմի հակառակորդ, պատգամավոր Ռիչարդ Սթոքսը հարցեր տվեց Համայնքների պալատում մարտի 6-ին[16]:

Քոուենի լրատվական հաղորդագրության պատճառով առաջացած վեճը հասավ բրիտանական կառավարության ամենաբարձր մակարդակներին, երբ 1945 թվականի մարտի 28-ին վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլը հեռագրով նամակ ուղարկեց գեներալ Իսմեյին՝ բրիտանական շտաբի պետերի և ռազմաօդային շտաբի պետի համար, որում նա սկսեց հետևյալ նախադասությամբ. «Ինձ թվում է, որ եկել է այն պահը, երբ գերմանական քաղաքները պարզապես ահաբեկչությունը մեծացնելու համար, թեև այլ պատրվակներով, ռմբակոծելու հարցը պետք է վերանայվի…»[17][18]: Շտաբների պետերի ճնշման տակ և ռազմաօդային շտաբի պետ սըր Չարլզ Պորտալի, ռմբակոծիչների հրամանատարության ղեկավար Արթուր «Ռմբակոծիչ» Հարիսի և այլոց կողմից արտահայտված կարծիքներին ի պատասխան՝ Չերչիլը հետ վերցրեց իր նամակը և հրապարակեց նորը[18]: Այն ավարտվեց 1945 թվականի ապրիլի 1-ին և փոխարենը սկսվեց ռազմավարական ռմբակոծության մասին խոսելիս օգտագործվող սովորական էվֆեմիզմով. «Ինձ թվում է, որ եկել է այն պահը, երբ գերմանական քաղաքների այսպես կոչված «տարածքային ռմբակոծության» հարցը պետք է վերանայվի մեր սեփական շահերի տեսանկյունից…[19]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր մեկնաբանների և պատմաբանների կողմից բազմաթիվ ռազմավարական ռմբակոծության արշավներ և օդային պատերազմի անհատական ​​ռմբակոծություններ նկարագրվել են որպես «ահաբեկչական ռմբակոծություն», բայց քանի որ տերմինն ունի նվաստացուցիչ երանգ, մյուսները հերքել են, որ նման ռմբակոծության արշավներն ու ռմբակոծությունները «ահաբեկչական ռմբակոծության» օրինակներ են։

Պաշտոնական միջոցառումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օդային հարձակումների դեմ պաշտպանական միջոցառումները ներառում են՝[20]:

  • փորձելով խոցել հարձակվողներին կործանիչ ինքնաթիռների և զենիթային զենքերի կամ երկիր-օդ դասի հրթիռների միջոցով:
  • բնակչությանը պաշտպանելու համար օդային ռմբակոծության ապաստարանների օգտագործումը:
  • օդային հարձակման նշան։
  • քաղաքացիական պաշտպանության կազմակերպությունների ստեղծում՝ օդային հարձակման պահակախմբերի, հրդեհաշիջման աշխատակիցների, փրկարարական և վերականգնողական անձնակազմի, հրշեջ խմբերի, ինչպես նաև քանդման և վերանորոգման խմբերի մասնակցությամբ՝ վնասը վերացնելու համար։
  • Մթության մեջ անջատումներ՝ գիշերը բոլոր լույսերը մարելը՝ ռմբակոծությունները պակաս ճշգրիտ դարձնելու համար։
  • Պատերազմի համար կարևորագույն գործարանների ցրումը ռմբակոծիչների համար դժվար հասանելի տարածքներ:
  • Պատերազմի համար կարևորագույն արտադրության կրկնօրինակումը «ստվերային գործարանների»:
  • Գործարաններ կառուցել թունելներում կամ այլ ստորգետնյա վայրերում, որոնք պաշտպանված են ռումբերից:
  • Գյուղական վայրերում խայծերի թիրախներ տեղադրելը՝ քաղաքային տարածքի նմանակմամբ՝ կրակներով, որոնք նախատեսված են ասպատակության սկզբնական հետևանքների նմանվելու համար։

Պատմություն և ծագում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին համաշխարհային պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիմնական հոդվածներ՝ Strategic bombing during World War I և German strategic bombing during World War I
1918 թվականի օդային ռմբակոծության փորձ, երեխաների տարհանում հիվանդանոցից:

Ռազմավարական ռմբակոծությունը կիրառվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմում, չնայած այն չէր հասկացվում իր ներկայիս տեսքով։ Քաղաքի առաջին օդային ռմբակոծությունը տեղի է ունեցել 1914 թվականի օգոստոսի 6-ին, երբ գերմանական բանակի Z VI Ցեպելինը հրետանային արկերով ռմբակոծել է բելգիական Լիեժ քաղաքը՝ սպանելով ինը քաղաքացիական անձանց[21]։ Երկրորդ հարձակումը տեղի է ունեցել 1914 թվականի օգոստոսի 24-ի լույս 25-ի գիշերը, երբ գերմանական օդանավից բելգիական Անտվերպեն քաղաքի վրա ութ ռումբ է նետվել[22]:

Առաջին արդյունավետ ռազմավարական ռմբակոծությունը նախաձեռնել է Թագավորական ռազմածովային ավիացիան (RNAS) 1914 թվականին[23][24]: Առաքելությունն էր հարձակվել Ցեպելինի արտադրական գծերի և դրանց պահեստների վրա Քյոլնում (Քյոլն) և Դյուսելդորֆում: Չարլզ Ռամնի Սամսոնի գլխավորությամբ չորս ինքնաթիռներից բաղկացած ուժերը պահեստներին աննշան վնաս հասցրին: Արշավը կրկնվեց մեկ ամիս անց՝ մի փոքր ավելի մեծ հաջողությամբ: Մոտ մեկ տարվա ընթացքում երկու կողմերում էլ ծառայության մեջ էին մասնագիտացված ինքնաթիռներ և նվիրված ռմբակոծիչների էսկադրիլիաներ: Դրանք սովորաբար օգտագործվում էին մարտավարական ռմբակոծության համար. նպատակը թշնամու զորքերին, հենակետերին կամ սարքավորումներին անմիջականորեն վնաս հասցնելն էր, սովորաբար առաջնագծից համեմատաբար փոքր հեռավորության վրա: Ի վերջո, ուշադրությունը կենտրոնացավ թշնամուն անուղղակի վնաս հասցնելու հնարավորության վրա՝ համակարգված կերպով հարձակվելով թիկունքային կենսական ռեսուրսների վրա:

Ամենահայտնի հարձակումները պատերազմի ընթացքում Անգլիայի վրա իրականացված զեպելինների կողմից իրականացված հարձակումներն էին։ Անգլիացի քաղաքացիական բնակչության առաջին օդային ռմբակոծությունը տեղի է ունեցել 1915 թվականի հունվարի 19-ին, երբ երկու զեպելիններ 24 հիսուն կիլոգրամանոց (110 ֆունտ) բարձր պայթուցիկ ռումբեր և անարդյունավետ երեք կիլոգրամանոց հրկիզող նյութեր են նետել Արևելյան Անգլիայի Գրեյթ Յարմութ, Շերինգհեմ, Քինգս Լին քաղաքների և շրջակա գյուղերի վրա։ Ընդհանուր առմամբ, չորս մարդ զոհվել է, տասնվեցը՝ վիրավորվել, իսկ դրամական վնասը գնահատվել է 7,740 ֆունտ ստեռլինգ (մոտ 36,000 ԱՄՆ դոլար այդ ժամանակ)։ Գերմանական օդանավերը ռմբակոծել են նաև այլ ճակատներում, օրինակ՝ 1915 թվականի հունվարին Լատվիայի Լիեպայա քաղաքը։

Գերմանական օդանավը ռմբակոծում է Կալեն 1915 թվականի փետրվարի 21-22-ի գիշերը:

1915 թվականին տեղի ունեցավ ևս 19 ասպատակություն, որոնց ընթացքում նետվեց 37 տոննա ռումբ, որի հետևանքով զոհվեց 181 և վիրավորվեց 455 մարդ: Ասպատակությունները շարունակվեցին 1916 թվականին: Լոնդոնը պատահաբար ռմբակոծվեց մայիսին, իսկ հուլիսին կայզերը թույլ տվեց ուղղորդված ասպատակություններ քաղաքային կենտրոնների դեմ: 1916 թվականին տեղի ունեցավ 23 օդային նավերի ասպատակություն, որի ընթացքում նետվեց 125 տոննա զինամթերք, որի հետևանքով զոհվեց 293 և վիրավորվեց 691 մարդ: Աստիճանաբար բրիտանական օդային պաշտպանությունը բարելավվեց: 1917 և 1918 թվականներին Անգլիայի դեմ տեղի ունեցավ ընդամենը 11 Ցեպելինների ասպատակություն, իսկ վերջին ասպատակությունը տեղի ունեցավ 1918 թվականի օգոստոսի 5-ին, որի արդյունքում մահացավ Գերմանիայի ռազմածովային օդային նավերի վարչության հրամանատար Կ.Կ. Պետեր Շտրասերը:

Պատերազմի ավարտին իրականացվել էր 51 ռմբակոծություն, որոնց ընթացքում նետվել էր 5806 ռումբ, որի հետևանքով զոհվել էր 557 և վիրավորվել 1358 մարդ։ Հետագա չափանիշներով այս ռմբակոծությունները պատերազմական արտադրությանը միայն աննշան խոչընդոտներ ստեղծեցին։ Ավելի մեծ ազդեցություն ունեցավ տասներկու ավիացիոն էսկադրիլիաների, բազմաթիվ թնդանոթների և ավելի քան 10000 մարդու օդային պաշտպանությանը ուղղորդելը։ Ռմբակոծությունները դժգոհության ալիք առաջացրին, որը մասամբ պայմանավորված էր լրատվամիջոցներով։ Սա բացահայտեց մարտավարության ներուժը որպես զենք, որը կարող էր օգտագործվել երկու կողմերի քարոզիչների համար։ Ուշ շրջանի «Ցեպելինի» ռմբակոծությունները լրացվեցին «Գոթա» ռմբակոծիչով, որը առաջին[25][26] օդից ծանր ռմբակոծիչն էր, որն օգտագործվեց ռազմավարական ռմբակոծության համար։

Ֆրանսիական բանակը 1915 թվականի հունիսի 15-ին հարձակվեց գերմանական Կարլսրուե քաղաքի վրա՝ սպանելով 29 քաղաքացիական անձի և վիրավորելով 58-ին։ Հետագա ասպատակությունները շարունակվեցին մինչև 1918 թվականի զինադադարը։ 1916 թվականի հունիսի 22-ի կեսօրին կատարված ասպատակության ժամանակ օդաչուները օգտագործեցին հնացած քարտեզներ և ռմբակոծեցին լքված երկաթուղային կայարանի տեղը, որտեղ տեղադրված էր կրկեսային վրան, սպանելով 120 մարդու, որոնց մեծ մասը երեխաներ էին։

Բրիտանացիները նաև ակտիվացրին իրենց ռազմավարական ռմբակոծությունների արշավը։ 1915 թվականի վերջին հրաման տրվեց հարձակվել գերմանական արդյունաբերական թիրախների վրա, և 41-րդ թևը կազմավորվեց RNAS-ի և Թագավորական օդային կորպուսի ստորաբաժանումներից։ RNAS-ը ռազմավարական ռմբակոծություններին մասնակցեց ավելի մեծ մասշտաբով, քան RFC-ն, որը կենտրոնացած էր Արևմտյան ճակատի հետևակային գործողություններին աջակցելու վրա։ Սկզբում RNAS-ը հարձակվեց գերմանական սուզանավերի վրա՝ դրանց խարիսխներում, ապա պողպատաձուլական գործարանների վրա՝ թիրախավորելով հենց սուզանավերի ծագումը։

1918 թվականի սկզբին նրանք իրականացրին իրենց «շուրջօրյա» ռմբակոծությունը, որի ընթացքում թեթև ռմբակոծիչները ցերեկը հարձակվում էին Տրիեր քաղաքի վրա, իսկ մեծ HP O/400-ները՝ գիշերը։ Անկախ ուժերը՝ ընդլայնված ռմբակոծող խումբը և առաջին անկախ ռազմավարական ռմբակոծող ուժը, ստեղծվեցին 1918 թվականի ապրիլին։ Պատերազմի ավարտին ուժերն ունեին ինքնաթիռներ, որոնք կարող էին հասնել Բեռլին, բայց դրանք երբեք չօգտագործվեցին։

Միջպատերազմյան շրջան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմից հետո զարգացավ ռազմավարական ռմբակոծության հայեցակարգը: Զոհերի թվի և ռումբերի քաշի հարաբերակցությունը խոր ազդեցություն ունեցավ բրիտանական իշխանությունների և բնակչության վերաբերմունքի վրա միջպատերազմյան տարիներին: Քանի որ ռմբակոծիչները մեծանում էին, լիովին սպասելի էր, որ մահերը կտրուկ կավելանան: Նման մասշտաբի օդային հարձակման վախը 1930-ականներին նացիստական Գերմանիայի հանդարտեցման հիմնական շարժիչ ուժերից մեկն էր[27]:

Օդային պատերազմի այս վաղ զարգացումները հանգեցրին օդային պատերազմի տեսաբանների աշխատություններում երկու տարբեր ճյուղերի՝ մարտավարական օդային պատերազմի և ռազմավարական օդային պատերազմի: Մարտավարական օդային պատերազմը մշակվել է որպես համակցված զենքի հարձակման մի մաս, որը զգալիորեն զարգացել էր Գերմանիայի կողմից և որը մեծապես նպաստել է Վերմախտի հաջողությանը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի առաջին չորս տարիների (1939–42) ընթացքում: Լյուֆտվաֆեն դարձավ գերմանական բլիցկրիգի հիմնական տարրը:

Այս ժամանակահատվածում ռազմավարական օդային պատերազմի, մասնավորապես՝ ռազմավարական ռմբակոծության որոշ առաջատար տեսաբաններ էին իտալացի Ջուլիո Դուեն, Մեծ Բրիտանիայի Թրենչարդի դպրոցը և Միացյալ Նահանգների գեներալ Բիլլի Միտչելը: Այս տեսաբանները կարծում էին, որ թշնամու հայրենիքի օդային ռմբակոծությունը կլինի ապագա պատերազմների կարևոր մասը: Նման հարձակումները ոչ միայն կթուլացնեին թշնամուն՝ ոչնչացնելով կարևոր ռազմական ենթակառուցվածքները, այլև կկոտրեին քաղաքացիական բնակչության ոգին՝ ստիպելով նրանց կառավարությանը հանձնվել: Չնայած տարածքային ռմբակոծության տեսաբանները ընդունում էին, որ կարելի է միջոցներ ձեռնարկել ռմբակոծիչներից պաշտպանվելու համար՝ օգտագործելով կործանիչ ինքնաթիռներ և զենիթային հրետանի, ժամանակների մաքսիմը մնում էր «ռմբակոծիչը միշտ կանցնի»: Ռազմավարական ռմբակոծության այս տեսաբանները պնդում էին, որ խաղաղ ժամանակ անհրաժեշտ կլինի մշակել ռազմավարական ռմբակոծիչների նավատորմ՝ ինչպես ցանկացած պոտենցիալ թշնամուն զսպելու, այնպես էլ պատերազմի դեպքում՝ թշնամու արդյունաբերությունների և քաղաքների վրա ավերիչ հարձակումներ իրականացնելու համար՝ մինչև հաղթանակը հասնելը համեմատաբար քիչ բարեկամական զոհեր կրելը[28]:

Երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում մի շարք երկրների ռազմական մտածողներ ռազմավարական ռմբակոծությունը պաշտպանում էին որպես ինքնաթիռներ կիրառելու տրամաբանական և ակնհայտ միջոց: Ներքին քաղաքական նկատառումները նպաստեցին նրան, որ բրիտանացիները ավելի շատ աշխատեցին այս հայեցակարգի վրա, քան մյուսները: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Մեծ Բրիտանիայի թագավորական օդաչուական կորպուսը և թագավորական ռազմածովային ավիացիան միավորվել էին 1918 թվականին՝ ստեղծելով առանձին ռազմաօդային ուժեր, որոնք հաջորդ երկու տասնամյակների մեծ մասն անցկացրին պետական ծախսերի խիստ սահմանափակումների պայմաններում գոյատևման համար պայքարելով:

Իտալիայում օդուժի մարգարե գեներալ Ջուլիո Դուեն պնդում էր, որ ռազմավարական ռմբակոծության հիմնական սկզբունքը հարձակումն է, և որ գորգային ռմբակոծություններից և թունավոր գազային հարձակումներից պաշտպանություն չկա։ Դուենեի ապոկալիպտիկ կանխատեսումների սերմերը բերրի հող գտան Ֆրանսիայում, Գերմանիայում և Միացյալ Նահանգներում, որտեղ հրատարակվեցին նրա «Օդի հրամանատարությունը» (1921) գրքից հատվածներ։ Ռմբակոծություններից ավերված քաղաքների այս տեսիլքները գրավեցին նաև հանրության երևակայությունը և արտահայտվեցին այնպիսի վեպերում, ինչպիսիք են Դուենեի «19-ի պատերազմը» (1930) և Հ. Ջ. Ուելսի «Գալիք իրերի ձևը» (1933) (նկարահանվել է Ալեքսանդր Կորդայի կողմից որպես «Գալիք իրեր» (1936))[29]:

Դուհեի առաջարկները մեծ ազդեցություն ունեցան ռազմաօդային ուժերի սիրահարների շրջանում, որոնք պնդում էին, որ ռմբակոծող օդուժը ցանկացած զինված ուժերի ամենակարևոր, հզոր և անխոցելի մասն է: Նա ապագա պատերազմները պատկերացնում էր մի քանի շաբաթ տևողությամբ: Մինչ յուրաքանչյուր հակառակորդ բանակ և նավատորմ վարում էր անփառունակ զսպման արշավ, համապատասխան ռազմաօդային ուժերը կքանդեին իրենց թշնամու երկիրը, և եթե կողմերից մեկը արագ չհանձնվեր, երկուսն էլ այնքան թույլ կլինեին առաջին մի քանի օրերից հետո, որ պատերազմը գործնականում կդադարեր: Կործանիչ ինքնաթիռները կզբաղվեին միայն հետախուզական պարեկություններով, բայց էապես անզոր կլինեին դիմադրել հզոր ռմբակոծիչներին: Այս տեսությունը պաշտպանելու համար նա պնդում էր քաղաքացիական բնակչությանը թիրախավորելու անհրաժեշտությունը՝ ինչպես ցանկացած ռազմական թիրախի, քանի որ ազգի մարտական ոգին նույնքան կարևոր ռեսուրս է, որքան նրա զենքերը: Հակասականորեն, նա ենթադրեց, որ սա իրականում կնվազեցնի ընդհանուր զոհերի թիվը, քանի որ «Շուտով կգա ժամանակը, երբ սարսափին և տառապանքին վերջ դնելու համար ժողովուրդն ինքը՝ ինքնապահպանման բնազդով մղված, կբարձրանա և կպահանջի պատերազմի ավարտ…»[30]: Դուհեի առաջարկների արդյունքում ռազմաօդային ուժերը իրենց ռմբակոծիչների էսկադրիլիաներին հատկացրին ավելի մեծ ռեսուրսներ, քան կործանիչներին, և այդ ժամանակվա քարոզչության մեջ գովազդվող «գեղեցիկ երիտասարդ օդաչուները» անխուսափելիորեն ռմբակոծիչների օդաչուներ էին։

Թագավորական ռազմաօդային ուժերի ղեկավարները, մասնավորապես՝ ավիացիայի գլխավոր մարշալ Հյու Թրենչարդը, կարծում էին, որ իրենց անկախությունը ավագ ծառայություններից պահպանելու բանալին ժամանակակից ռազմաօդային ուժերի եզակի կարողության վրա շեշտադրումն է՝ անկախ ռազմավարական ռմբակոծության միջոցով պատերազմներ հաղթելու համար։ Քանի որ ռմբակոծիչների արագությունն ու թռիչքի բարձրությունը համամասնորեն աճում էին կործանիչ ինքնաթիռների հետ, գերիշխող ռազմավարական ըմբռնումը դարձավ «ռմբակոծիչը միշտ կհասնի»։ Չնայած Առաջին համաշխարհային պատերազմում զենիթային զենքերն ու կործանիչ ինքնաթիռները արդյունավետ էին եղել, ընդունվեց, որ պատերազմող երկրները քիչ բան կարող էին անել ռազմավարական ռմբակոծությունից քաղաքացիական բնակչության զանգվածային կորուստները կանխելու համար։ Քաղաքացիական բարձր մարտական ոգին և բնեղենով հակահարվածը դիտվում էին որպես միակ պատասխաններ. հետագա սերունդը կվերադառնար դրան՝ որպես փոխադարձ երաշխավորված ոչնչացում[31]:

Միջպատերազմյան շրջանում (1919–1939) բրիտանական արտաքին քաղաքականության շրջանակներում մշակվեց օդային ռմբակոծությունը իր գաղութներում, որի առաջատար կողմնակիցներն էին Հյու Թրենչարդը, սըր Չարլզ Պորտալը, սըր Արթուր Հարիսը և Սիդնի Բաֆտոնը: Թրենչարդի դպրոցի տեսությունները հաջողությամբ կիրառվեցին Միջագետքում (ժամանակակից Իրաք), որտեղ RAF ռմբակոծիչները օգտագործում էին բարձր պայթուցիկ ռումբեր և կրակոցներ արաբական ուժերի դեմ: Այսպես կոչված «Օդային վերահսկողության» տեխնիկան ներառում էր նաև թիրախի նշում և տեղորոշում, ինչպես նաև շարային թռիչքներ: RAF էսկադրիլիայի երիտասարդ հրամանատար Արթուր Հարիսը (հետագայում մականունը ստացավ «Ռմբակոծիչ»), 1924 թվականին առաքելությունից հետո հայտնեց. «Արաբն ու քուրդը հիմա գիտեն, թե ինչ է նշանակում իրական ռմբակոծությունը՝ զոհերի և վնասների առումով: Նրանք գիտեն, որ 45 րոպեի ընթացքում լիարժեք գյուղը կարող է գործնականում ոչնչացվել, իսկ նրա բնակիչների մեկ երրորդը կարող է սպանվել կամ վիրավորվել»[32]:

Պաշտոնական մակարդակով RAF-ի հրահանգները շեշտում էին.

Այս հարձակումների ժամանակ պետք է ջանք գործադրել հնարավորինս խնայելու կանանց և երեխաներին, և այդ նպատակով պետք է նախազգուշացում տրվի, երբ դա գործնականում հնարավոր է։ Նույնիսկ այս փուլում սխալ կլինի մտածել, որ օդային ուժերը պարզապես դիտվում են որպես արագ վրեժխնդրության գործիք[33]:

Հայտարարության մեջ հստակ նշվում էր, որ ինքնաթիռների կողմից պատիժ կիրառելու կարողությունը կարող է չարաշահման պատճառ դառնալ.

Նրանց՝ մեծ արագությամբ մեծ հեռավորություններ հաղթահարելու կարողությունը, գործողությունների անհապաղ պատրաստությունը, կապի անկախությունը (անջատման շառավղով), խոչընդոտների նկատմամբ անտարբերությունը և օդային անձնակազմի համար զոհերի քիչ հավանականությունը միասին խրախուսում են դրանց հարձակողական նպատակով օգտագործումն ավելի հաճախ, քան անհրաժեշտ է առիթի համար[33] :

Բրիտանական օդուժի կողմից Եմենի վրա վեց ամսվա ընթացքում իրականացված հարվածների արդյունքում վաթսուն տոննա ռումբ է նետվել ավելի քան 1200 թռիչքային ժամերի ընթացքում: 1928 թվականի օգոստոսի դրությամբ եմենական կողմից ցամաքային մարտերում և օդային հարձակումներում ընդհանուր կորուստները կազմել են 65 մարդ, որոնց թիվը կազմել է 65 մարդ (մեկ RAF օդաչու սպանվել է, մեկ օդաչու՝ վիրավորվել)[34]: Պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում RAF-ը Ադենի տարածքում իրականացրել է 26 առանձին օդային գործողություն: Դրանց մեծ մասը իրականացվել է ի պատասխան շարունակական ավազակախմբերի կամ կառավարության իշխանությունը վերականգնելու համար: Բացառելով եմենական ուժերի դեմ գործողությունները, որոնք գործնականում դադարեցվել էին 1934 թվականին, 1919-1939 թվականներին իրականացված օդային հարձակումներին վերագրվել է ընդհանուր առմամբ տասներկու մահ[35]: Ռմբակոծությունը որպես ռազմական ռազմավարություն ապացուցեց, որ բրիտանացիների համար արդյունավետ և արդյունավետ միջոց է իրենց Մերձավոր Արևելքի պրոտեկտորատները վերահսկելու համար 1920-ական թվականներին: Ցամաքային ուժերի համեմատ ավելի քիչ մարդիկ էին անհրաժեշտ[36]:

Նախապատերազմյան պլանավորողները, ընդհանուր առմամբ, չափազանց գերագնահատել են ռմբակոծիչների կարողությունները պատճառած վնասը և թերագնահատել քաղաքացիական բնակչության դիմադրողականությունը: Շինգոիստական ազգային հպարտությունը մեծ դեր է խաղացել. օրինակ՝ այն ժամանակ, երբ Գերմանիան դեռևս զինաթափված էր, իսկ Ֆրանսիան Մեծ Բրիտանիայի միակ եվրոպական մրցակիցն էր, Թրենչարդը պարծենում էր. «ռմբակոծության մենամարտում ֆրանսիացիները, հավանաբար, մեզանից առաջ կճչային[37]»: Այդ ժամանակ սպասվում էր, որ ցանկացած նոր պատերազմ կարճատև և շատ դաժան կլինի: Չեմբերլենը կարծում էր, որ գերմանական ռազմաօդային ուժերը կարող են ավերել խոցելի բրիտանական քաղաքներն ու ռազմական բազաները[38]: Այս տեսակի սպասելիքը կարդարացներ Հիտլերի հանդարտեցումը 1930-ականների վերջին[39]:

Գերնիկայի ավերակները (1937):

Իսպանիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Գերնիկայի ռմբակոծությունը գերմանացի օդաչուների, այդ թվում՝ ազգայնականների հրամանատարության ներքո գործող «Կոնդոր լեգեոնի» կողմից հանգեցրեց դրա գրեթե ոչնչացմանը։ Զոհերի թիվը գնահատվում էր 500-ից 1500։ Չնայած այս թիվը համեմատաբար փոքր էր, օդային ռմբակոծիչները և դրանց զինամթերքը անընդհատ կատարելագործվում էին՝ արդեն իսկ ենթադրելով մոտ ապագայում սպասվող ավերածությունները։ Այնուամենայնիվ, այն տեսությունը, որ «ռմբակոծիչը միշտ կհասնի» սկսեց կասկածելի թվալ, ինչպես նշել է ԱՄՆ կցորդը 1937 թվականին. «Ժամանակակից ռմբակոծող ինքնաթիռների լիակատար անխոցելիության խաղաղ ժամանակների տեսությունը այլևս ուժի մեջ չէ։ Ռմբակոծող և հետապնդող ինքնաթիռների արագության աճը աշխատել է հետապնդման օգտին: Թռչող ամրոցը մահացավ Իսպանիայում։

Քաղաքացիական բնակչության լայնածավալ ռմբակոծությունը, որը համարվում էր թշնամու համար բարոյալքող, կարծես թե հակառակ ազդեցությունն ունեցավ։ Է. Բ. Շտրաուսը ենթադրեց. «Դիտորդները նշում են, որ Իսպանիայի կառավարական տարածքում բաց քաղաքների ռմբակոծության ամենանշանակալի հետևանքներից մեկը նախկինում միմյանց դեմ կռվող քաղաքական խմբակցությունների խմբերի միավորումն էր՝ վերածվելով հզոր մարտական ուժի...», այս կարծիքին ընդհանուր առմամբ համաձայն էին Հիտլերի Լյուֆտվաֆեն, որը աջակցում էր իսպանացի ազգայնականներին[40]:

Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիմնական հոդվածներ՝ Strategic bombing during World War II և Air warfare of World War II

Մասշտաբի առումով, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում իրականացված ռազմավարական ռմբակոծությունը աննախադեպ էր նախկինում իրականացված որևէ այլ ռմբակոծության համար։ Այն ժամանակ Եվրոպայի և Ասիայի վրայով իրականացված ռմբակոծությունները կարող էին ներառել ինքնաթիռների կողմից հազարավոր տոննաներով սովորական ռումբերի նետում կամ, ինչպես երկու անգամ պատահեց Ճապոնիայում 1945 թվականին, քաղաքի մեծ մասը միանգամից ավերել ատոմային ռումբով։

Տարածքային ռմբակոծությունը հայտնի դարձավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ հարձակվող ուժերը օգտագործեցին մեծ թվով չկառավարվող գրավիտացիոն ռումբեր, որոնք հաճախ խառնվում էին հրկիզող սարքերի մեծ համամասնության հետ՝ թիրախային տարածաշրջանը անխտիր հարվածելու համար՝ սպանելով ռազմական աշխատողներին, ոչնչացնելով նյութական միջոցները և հուսահատեցնելով թշնամուն։ Բավականաչափ բարձր կոնցենտրացիայի դեպքում նման ռմբակոծությունը կարող էր առաջացնել ավերիչ հրդեհային փոթորիկ[41]։ Հաճախ բարձր պայթուցիկությամբ ուշացման գործողությամբ ռումբերը կարող էին սպանել կամ վախեցնել մարդկանց, որոնք պայքարում էին հրկիզող ռումբերի սկզբնապես առաջացած հրդեհների դեմ[42]:

Գերմանական Լյուֆտվաֆեի կողմից քաղաքի ռմբակոծությունից հետո Վարշավայում ավերված քաղաքային տներ, 1939 թվականի սեպտեմբեր:

(Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ նման արդյունքների հասնելու համար անհրաժեշտ էին բազմաթիվ ինքնաթիռներ, որոնք հաճախ ալիքներով վերադառնում էին թիրախին: Մինչդեռ այսօր մեկ մեծ ռմբակոծիչը կամ հրթիռը կարող էր նույն ազդեցությունը առաջացնել փոքր տարածքի վրա [օրինակ՝ քաղաքի կամ օդանավակայանի]՝ արձակելով համեմատաբար մեծ թվով փոքր ռումբեր):

Եվրոպայում և Ասիայում իրականացվել են ռազմավարական ռմբակոծություններ: Գերմանացիներն ու ճապոնացիները հիմնականում օգտագործել են ավելի փոքր երկշարժիչ ռմբակոծիչներ, որոնց բնորոշ բեռնատարողությունը 5000 ֆունտից (2300 կգ) պակաս էր. նրանք որևէ էական չափով չեն արտադրել ավելի մեծ ինքնաթիռներ: Համեմատության համար, բրիտանական և ամերիկյան զինված ուժերը (որոնք սկզբում պատերազմի սկզբում օգտագործում էին նմանատիպ չափի ռմբակոծիչներ) շուտով մշակեցին զգալիորեն ավելի մեծ ռազմավարական ռմբակոծիչներ՝ չորս շարժիչով: Այս մեծ ինքնաթիռների ավելացված բեռնատարողությունը տատանվում էր 4,000 ֆունտից (1,800 կգ) B-17 Flying Fortress-ի համար՝ հեռահար առաքելությունների համար[43], մինչև 8,000 ֆունտ (3,600 կգ) B-24 Liberator-ի համար[44], 14,000 ֆունտ (6,400 կգ) Avro Lancaster-ի համար[45], և 20,000 ֆունտ (9,000 կգ) B-29 Superfortress-ի համար[46], (նաև որոշ մասնագիտացված դաշնակից ինքնաթիռների դեպքում, ինչպիսին է փոփոխված Special B Avro Lancaster-ը, որը կարող է կրել հսկայական 22,000 ֆունտ (10,000 կգ) Grand Slam)[47]:

Եվրոպայում պատերազմի առաջին տարվա ընթացքում ռազմավարական ռմբակոծությունը մշակվեց «փորձի և սխալի» միջոցով։ Լյուֆտվաֆեն հարձակվում էր ինչպես քաղաքացիական, այնպես էլ ռազմական թիրախների վրա պատերազմի առաջին օրվանից, երբ Գերմանիան ներխուժեց Լեհաստան 1939 թվականի սեպտեմբերի 1-ին։ Գերմանացիները ռազմավարական ռմբակոծության արշավ սկսեցին որպես Միացյալ Թագավորություն ներխուժման նախորդ՝ RAF-ին ստիպելու ներխուժել Լյուֆտվաֆեի դեմ և այդպիսով ոչնչացվել կա՛մ գետնից, կա՛մ օդից։ Այդ մարտավարությունը ձախողվեց, և RAF-ը սկսեց ռմբակոծել գերմանական քաղաքները 1940 թվականի մայիսի 11-ին[48]։ Բրիտանիայի ճակատամարտից հետո գերմանացիները սկսեցին իրենց գիշերային բլիցը՝ հույս ունենալով կոտրել բրիտանացիների մարտական ոգին և ստիպել բրիտանացիներին վախեցնել խաղաղություն կնքելու։

Սկզբում Լյուֆտվաֆեի ռմբակոծությունները տեղի էին ունենում ցերեկային ժամերին, սակայն փոխվեցին գիշերային ռմբակոծությունների, երբ կորուստները դարձան անկայուն։ RAF-ը, որը նախընտրում էր ճշգրիտ ռմբակոծությունը, նույնպես անցավ գիշերային ռմբակոծության, նույնպես չափազանց մեծ կորուստների պատճառով[49][50]։ 1940 թվականի մայիսի 14-ին Ռոտերդամի բլիցից առաջ բրիտանացիները սահմանափակվեցին Հռենոսից արևմուտք գտնվող մարտավարական ռմբակոծություններով և ռազմածովային կայանքներով։ Ռոտերդամի բլիցից հաջորդ օրը RAF-ին տրվեց նոր հրահանգ՝ հարձակվելու Ռուրի թիրախների վրա, այդ թվում՝ նավթագործարանների և այլ քաղաքացիական արդյունաբերական թիրախների, որոնք օգնում էին գերմանական ռազմական ջանքերին, ինչպիսիք են գիշերը ինքնալուսավորվող դոմնային վառարանները։ Բաթի զեկույցից (հրապարակված 1941 թվականի սեպտեմբերին) հետո, որը ապացուցեց RAF-ի ռմբակոծիչների հրամանատարության մարզման մեթոդների և սարքավորումների անբավարարությունը, RAF-ը ընդունեց տարածքային հարձակման ռազմավարություն, որով հույս ուներ խոչընդոտել Գերմանիայի ռազմական արտադրությունը, նրա դիմադրության ուժը (ոչնչացնելով ռեսուրսները և Գերմանիային ստիպելով շեղել ռեսուրսները իր ռազմաճակատի գծերից՝ իր օդային տարածքը պաշտպանելու համար) և նրա մարտական ոգին[51]։ Թագավորական օդուժը զգալիորեն բարելավել է իր նավիգացիան, այնպես որ միջինում նրա ռումբերը հարվածում են թիրախին ավելի մոտ[52]։ Ճշգրտությունը երբեք չի գերազանցել նշանառության կետից 3 մղոն (4.8 կմ) շառավիղը[53]:

Գերմանական Լյուֆտվաֆեի կողմից քաղաքի ռմբակոծությունից հետո Վարշավայում ավերված քաղաքային տներ, 1939 թվականի սեպտեմբեր:

ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերը ավելի մեծ ճշգրտության համար ընդունեցին ցերեկային ժամերին ճշգրիտ ռմբակոծության քաղաքականություն, օրինակ՝ Շվայնֆուրտի ռմբակոծությունների ժամանակ: Այդ դոկտրինը, հիմնված այն սխալ ենթադրության վրա, որ ռմբակոծիչները կարող են բավարար կերպով պաշտպանվել օդային հարձակումներից, ենթադրում էր շատ ավելի մեծ ամերիկյան կորուստներ, մինչև հեռահար կործանիչների ուղեկցորդները (օրինակ՝ «Մուստանգը») հասանելի դառնային: Եվրոպական թատերաբեմի պայմանները շատ դժվարացնում էին Նևադայի և Կալիֆոռնիայի անապատային ռմբակոծման հրաձգարանների վրայով պարզ երկնքում գերգաղտնի «Նորդեն» օպտիկական ռումբային նշանառության միջոցով ձեռք բերված ճշգրտության հասնելը: Եվրոպայի վրայով ռմբակոծությունները սովորաբար տեղի էին ունենում շատ վատ տեսանելիության պայմաններում, որտեղ թիրախները մասամբ կամ ամբողջությամբ ծածկված էին խիտ ամպերով, ծխի վարագույրներով կամ նախորդ ռմբակոծություններից առաջացած հրդեհներից առաջացած ծխով: Արդյունքում, ռումբերի բեռները պարբերաբար նետվում էին «կույր»՝ օգտագործելով հաշվարկման մեթոդներ, որոնք քիչ էին տարբերվում RAF գիշերային ռմբակոծիչների կողմից օգտագործվող մեթոդներից: Բացի այդ, միայն առաջամարտիկ ռմբակոծիչն էր իրականում օգտագործում «Նորդեն» նշանառությունը, իսկ մնացած կազմավորումները նետում էին իրենց ռումբերը միայն այն ժամանակ, երբ տեսնում էին, որ առաջամարտիկ ինքնաթիռի ռումբը ընկնում է: Քանի որ նույնիսկ շատ խիտ ռմբակոծիչ կազմավորումը կարող էր ծածկել հսկայական տարածք, ռումբերի ցրումը, հավանաբար, զգալի կլիներ: Այս դժվարություններին գումարվում են նաև ավելի ու ավելի ճշգրիտ հակաօդային կրակի և կործանիչ ինքնաթիռների կողմից ճակատային հարձակումների կործանարար հետևանքները, և ցերեկային ռմբակոծության տեսական ճշգրտությունը հաճախ դժվար էր ապահովել[54][55]: Ճշգրտությունը, որը նկարագրվում է որպես «ճշգրիտ», երբեք չի գերազանցել բրիտանական լավագույն միջին ցուցանիշը՝ մոտ 3 մղոն (4.8 կմ) շառավղով նշանառության կետից[56]։ Հետպատերազմյան գերմանացի ինժեներները երկաթուղիների, գնացքների, ջրանցքների և ճանապարհների ռմբակոծությունն ավելի վնասակար էին համարում արտադրության համար, քան գործարանների վրա հարձակումները, սըր Ռոյ Ֆեդդենը (հետպատերազմյան բրիտանական գիտական հետախուզական առաքելության վերաբերյալ իր զեկույցում) այն անվանել է «մահացու» և ասել, որ այն ավիաշարժիչների արտադրությունը կրճատել է երկու երրորդով (ամսական առավելագույն 5000-ից մինչև 7000)[57]:

Ռազմավարական ռմբակոծությունը պատերազմը Եվրոպա տանելու միջոց էր, մինչդեռ դաշնակիցների ցամաքային ուժերը չէին կարողանում դա անել: Դաշնակիցների ռազմաօդային ուժերը պնդում էին, որ կարող են ռմբակոծել «շուրջօրյա»: Փաստորեն, բրիտանական և ամերիկյան ուժերը նույն օրը քիչ թիրախներ են հարվածել, Նորմանդիայի ռազմավարական մեկուսացումը D-Day-ին և Դրեզդենի ռմբակոծությունը 1945 թվականի փետրվարին բացառություններ էին, այլ ոչ թե կանոն: Ընդհանուր առմամբ, որևէ թիրախի շուրջօրյա ռմբակոծության համար համակարգված ծրագրեր չկային:

Որոշ դեպքերում, մեկ առաքելությունը համարվել է ռազմավարական ռմբակոծություն: Պենեմյունդեի ռմբակոծությունը նման իրադարձություն էր, ինչպես նաև Ռուրի ամբարտակների ռմբակոծությունը: Պենեմյունդեի առաքելությունը բավականաչափ հետաձգեց նացիստական Գերմանիայի V-2 ծրագիրը, որպեսզի այն չդառնար պատերազմի արդյունքի հիմնական գործոն[58]:

Խորհրդային ռազմաօդային ուժերը 1939-1944 թվականներին ռազմավարական ռմբակոծություններ իրականացրին Ֆինլանդիայի մայրաքաղաք Հելսինկիում, որի ընթացքում Ֆինլանդիան այդ ժամանակահատվածում ենթարկվել է ԽՍՀՄ-ի կողմից մի շարք ռմբակոծությունների: Ամենամեծը 1944 թվականի փետրվարին տեղի ունեցած երեք ռմբակոծություններն էին, որոնք անվանվել են «Հելսինկիի դեմ մեծ ռմբակոծություններ»: Ֆինլանդիայի ռազմաօդային ուժերը պատասխանեցին օդային ռմբակոծություններին Լենինգրադի մոտ գտնվող ADD օդանավակայանների գիշերային ներթափանցման մի շարք ռմբակոծություններով[59]:

Երեխա՝ Լոնդոնի ավերակների մեջ՝ գերմանական օդային ռմբակոծությունից հետո, 1945 թվական։

Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան թատերաբեմում Ճապոնիայի կայսերական նավատորմի օդուժը և Ճապոնիայի կայսերական բանակի օդուժը հաճախակի օգտագործում էին ռազմավարական ռմբակոծություններ Սինգապուրի, Բիրմայի և Չինաստանի այնպիսի քաղաքների վրա, ինչպիսիք են Շանհայը, Գուանչժոուն, Նանկինը, Չունցինը, Սինգապուրը և Ռանգունը: Այնուամենայնիվ, ճապոնական զինված ուժերը շատ տեղերում այնքան արագ էին առաջխաղանում, որ ռազմավարական ռմբակոծության արշավը ավելորդ էր, և ճապոնական ավիացիոն արդյունաբերությունը անկարող էր ցանկացած դեպքում արտադրել իսկապես ռազմավարական ռմբակոծիչներ: Այն վայրերում, որտեղ դա անհրաժեշտ էր, ճապոնական փոքր ռմբակոծիչները (բրիտանական և ամերիկյան տեսակների համեմատ) չէին կրում բավարար ռումբի լիցք՝ պատերազմի այդ պահին Եվրոպայում կամ ավելի ուշ Ճապոնիայում պարբերաբար տեղի ունեցող վնասը պատճառելու համար:

B-29-ի մշակումը Միացյալ Նահանգներին տվեց ռմբակոծիչ, որն ուներ բավարար հեռահարություն՝ Ճապոնիայի տնային կղզիներ հասնելու համար՝ Խաղաղ օվկիանոսում գտնվող ամերիկյան բազաներից կամ Արևմտյան Չինաստանից։ Ճապոնական Իվո Ջիմա կղզու գրավումը էլ ավելի բարձրացրեց ամերիկացիների ռազմավարական ռմբակոծության հնարավորությունները։ Ճապոնիայի դեմ կիրառվեցին հզոր պայթուցիկ և հրկիզող ռումբեր՝ ավերիչ ազդեցություն ունենալով, որի հետևանքով 1945 թվականի մարտի 9-10-ին Տոկիոյի հրկիզման ժամանակ մարդկային կորուստները ավելի մեծ էին, քան Դրեզդենի առաքելության կամ Հիրոսիմայի կամ Նագասակիի վրա նետված ատոմային ռումբերի պատճառով։ Ի տարբերություն Եվրոպայում, ԱՄՆ ՌՕՈՒ-ի ռազմավարական ռմբակոծության արշավի, որի հայտարարված (թեև անիրագործելի) նպատակն էր ռազմավարական թիրախների ճշգրիտ ռմբակոծումը, ճապոնական քաղաքների ռմբակոծությունը ներառում էր բնակելի գոտիների կանխամտածված թիրախավորումը սկզբից։ Ռումբերի լիցքերը ներառում էին հրկիզող նյութերի շատ մեծ համամասնություններ՝ ճապոնական քաղաքներում տարածված բարձր դյուրավառ փայտե տները բռնկելու և այդպիսով հրդեհներ առաջացնելու նպատակով[60][61][62][63]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ռազմավարական ռմբակոծության վերջնական զարգացումը միջուկային զենքի օգտագործումն էր: 1945 թվականի օգոստոսի 6-ին և 9-ին Միացյալ Նահանգները միջուկային ռումբեր պայթեցրեց Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա՝ սպանելով 105,000 մարդու և հոգեբանական ցնցում պատճառելով ճապոնական ազգին: Օգոստոսի 15-ին կայսր Հիրոհիտոն հայտարարեց Ճապոնիայի կապիտուլյացիայի մասին՝ նշելով.

Ավելին, թշնամին սկսել է օգտագործել նոր և ամենադաժան ռումբ, որի վնաս հասցնելու ուժը իսկապես անհաշվելի է՝ խլելով բազմաթիվ անմեղ կյանքեր։ Եթե մենք շարունակենք պայքարել, դա ոչ միայն կհանգեցնի ճապոնական ազգի վերջնական փլուզմանը և ոչնչացմանը, այլև կհանգեցնի մարդկային քաղաքակրթության լիակատար ոչնչացմանը։ Այս դեպքում ինչպե՞ս պետք է փրկենք մեր միլիոնավոր հպատակներին կամ քավություն անենք մեր կայսերական նախնիների սրբազան հոգիների առջև։ Ահա թե ինչու մենք հրամայել ենք ընդունել տերությունների համատեղ հռչակագրի դրույթները[64]:

Սառը պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տե՛ս նաև՝ Nuclear triad
ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի F-100C ինքնաթիռը միջուկային ռմբակոծության փորձարկում է կատարում։

Սառը պատերազմի ժամանակ ռազմավարական ռմբակոծությունը սահմանվում էր միջուկային զենքով։ Հսկայական ռազմավարական ռմբակոծությունների դարաշրջանն ավարտվել էր։ Այն փոխարինվեց ավելի ավերիչ հարձակումներով՝ օգտագործելով բարելավված թիրախավորման և զենքի տեխնոլոգիաներ։ Մեծ տերությունների կողմից ռազմավարական ռմբակոծությունները նույնպես քաղաքականապես անհիմն դարձան։ Երեկոյան լուրերով հեռարձակվող ավերածությունների հետևանքով առաջացած քաղաքական հետևանքները վերջ դրեցին մեկից ավելի ռազմավարական ռմբակոծությունների արշավների։

Կորեական պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորեական պատերազմի ժամանակ ռազմավարական ռմբակոծությունը Միացյալ Նահանգների օդային պատերազմի կարևոր մասն էր կազմում։ Այն լայնորեն կիրառվում էր ենթակառուցվածքային և տնտեսական թիրախների թիրախավորման համար՝ ստիպելով ԽՍՀՄ-ին և Չինաստանին ավելի շատ տնտեսական և նյութական լծակներ ունենալ Հյուսիսային Կորեայի ջանքերին աջակցելու համար։ Այն նաև մշտապես հուսալի էր ԱՄՆ-ի համար՝ նույնիսկ պատերազմի ընթացքում Չինաստանի և ԽՍՀՄ միջամտության պայմաններում։

Չնայած միջուկային զենք երբեք չօգտագործվեց, պատերազմի սկզբում ԱՄՆ ռազմավարական օդային հրամանատարությունը պատրաստ էր՝ 9-րդ ռմբակոծիչ թևի 9 B-29-ներով, որոնք գործում էին որպես ատոմային աշխատանքային խումբ և ուղարկվեցին Գուամ՝ սպասման ռեժիմով։

Միացյալ Նահանգների ռազմաօդային ուժերը (USAF) սկզբում միայն մարտավարական հարձակումներ էին իրականացնում ռազմավարական թիրախների դեմ։ Քանի որ պատերազմը լայնորեն համարվում էր սահմանափակ, Թրումանի վարչակազմը արգելեց USAF-ին ռմբակոծել Չինաստանի և Խորհրդային Միության սահմանների մոտ՝ վախենալով երկրներին պատերազմի մեջ մտնելու դրդելուց[65]։ Հաճախակի թիրախներն էին երկաթուղային կայարանները, կամուրջները և օդանավակայանները՝ ձգտելով խաթարել մատակարարման գծերը և պատերազմի համար նյութեր արտադրելու հնարավորությունը։ Առաջին նշանակալի ռազմավարական ռմբակոծությունը ինը B-29 ինքնաթիռներից բաղկացած ռմբակոծությունն էր, որը 1950 թվականի հուլիսի 6-ին ռմբակոծեց Վոնսանի Rising Sun նավթավերամշակման գործարանը, որին հաջորդեց Հունգնամի քիմիական գործարանի ռմբակոծությունը։ Նույն ամսվա վերջին՝ հուլիսի 30-ին, Հունգնամի Chosen ազոտային պայթուցիկների գործարանը ռմբակոծվեց՝ ոչնչացնելով Կոնանի արդյունաբերական-քիմիական համալիրի ամենամեծը։

Չինաստանի միջամտությունը պատերազմում 1950 թվականի նոյեմբերին կտրուկ փոխեց օդային ռմբակոծությունների քաղաքականությունը։ Չինաստանի միջամտությանը ի պատասխան՝ ԱՄՆ ՌՕՈՒ-ն ինտենսիվ ռմբակոծություններ իրականացրեց Հյուսիսային Կորեայի դեմ՝ հյուսիսկորեացիներին հուսահատեցնելու և Հյուսիսային Կորեային հնարավորինս մեծ տնտեսական վնաս հասցնելու համար՝ պատերազմ վարելու նրանց կարողությունը նվազեցնելու համար։ Պատերազմի ամենամեծ հրկիզող ռմբակոծության ժամանակ 70 B-29-ներ հրկիզող ռումբեր նետեցին Սինույջու քաղաքի վրա և ցույց տվեցին օդային ռմբակոծությունների քաղաքականության փոփոխությունը։ Հյուսիսային Կորեայի վրա լայնածավալ ռմբակոծությունները շարունակվեցին մինչև 1953 թվականի հուլիսի 27-ին կոմունիստական և ՄԱԿ-ի ուժերի միջև զինադադարի համաձայնագրի ստորագրումը[66][67]:

Վիետնամի պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիետնամի պատերազմում Հյուսիսային Վիետնամի ռազմավարական ռմբակոծությունը «Գլանվող որոտ» գործողության շրջանակներում կարող էր ավելի լայնածավալ լինել, սակայն Ջոնսոնի վարչակազմի վախը Չինաստանի պատերազմի մեջ մտնելուց հանգեցրեց թիրախների ընտրության սահմանափակումների, ինչպես նաև ինտենսիվության աստիճանական սրման։

Ռմբակոծության արշավի նպատակն էր թուլացնել հյուսիսվիետնամցիներին, վնասել նրանց տնտեսությունը և նվազեցնել պատերազմը սատարելու նրանց կարողությունը՝ հույս ունենալով, որ նրանք կբանակցեն խաղաղության համար, սակայն դա այդ ազդեցությունն չունեցավ։ Նիքսոնի վարչակազմը շարունակեց այս տեսակի սահմանափակ ռազմավարական ռմբակոծությունը պատերազմի մեծ մասի ընթացքում, բայց շրջադարձ կատարեց դեպի դրա ավարտը։ «Գծային հետընթաց» գործողության արշավները շատ ավելի ծանր ռմբակոծության արշավներ էին, որոնք վերացրին սկզբնապես դրված բազմաթիվ սահմանափակումներ և սկսեցին թռիչքներ կատարել B-52 ռմբակոծիչներով։ Կիմ Ֆուկ Ֆան Թհիի նման պատկերները (չնայած այս միջադեպը մոտ օդային աջակցության արդյունք էր, այլ ոչ թե ռազմավարական ռմբակոծության), բավականաչափ անհանգստացրին ամերիկյան հանրությանը, որպեսզի պահանջեն արշավի դադարեցում։

Դրա և գորգային ռմբակոծությունների անարդյունավետության պատճառով (մասամբ՝ նույնականացվող թիրախների բացակայության պատճառով), մշակվեցին նոր ճշգրիտ զենքեր։ Նոր զենքերը թույլ տվեցին ավելի արդյունավետ և արդյունավետ ռմբակոծություն՝ քաղաքացիական բնակչության շրջանում զոհերի կրճատմամբ։ Քաղաքացիական բնակչության շրջանում զոհերի մեծ թիվը միշտ էլ ռազմավարական ռմբակոծության առանձնահատկությունն էր, բայց ավելի ուշ՝ Սառը պատերազմի տարիներին, սա սկսեց փոխվել։

Լաոսը նաև ծանր ռմբակոծության է ենթարկվել Վիետնամի պատերազմի ժամանակ։ Չնայած ԱՄՆ կառավարությունը սկզբում հերքում էր դա, Լաոսը դարձավ մեկ շնչի հաշվով ամենաշատ ռմբակոծված երկիրը՝ ավելի քան 2 միլիոն տոննա արկերի նետման արդյունքում[68]։ Լաոսն ուներ կոմունիստական զորքերի համար ծանր մատակարարման գծեր, և ԱՄՆ-ն ձգտում էր անվտանգ կերպով ոչնչացնել դրանք, նախքան դրանք կմտնեին Վիետնամ և կօգտագործվեին ամերիկյան զորքերի դեմ։ Երկրի ներսում բազմաթիվ թիրախներից առաջինը «Կաթսաների հարթավայրն» էր, որը հայտնի էր որպես ռազմական ուժերի հավաքագրման լոգիստիկ կենտրոն և Ուրդոնի գլխավոր ավիաբազան է։ Չնայած Լաոսում անցկացվել են երկու տարբեր օդային գործողություններ, «Պողպատե վագր» գործողությունն այն գործողությունն էր, որը կենտրոնացած էր քաղաքացիական ենթակառուցվածքների ռազմավարական ռմբակոծության վրա, որոնք կարող էին օգնել ձևավորվող կոմունիստական ռեժիմին և օգնում էր ապստամբներին օգնել Հյուսիսային Վիետնամի զինվորականներին:

Ռազմավարական ռմբակոծությունը մտնում էր բարձր ինտենսիվության հարձակումների նոր փուլ, մասնավորապես թիրախավորելով այնպիսի գործարաններ, որոնց կառուցումը տարիներ է պահանջում և որոնց վրա հսկայական ներդրումային կապիտալ է պահանջվում: Այս նոր բարձր ինտենսիվության և կենտրոնացված հարձակումները լրացուցիչ օգտագործում էին ավելի նոր և ժամանակակից կործանիչներ, ինչպիսին է McDonnell Douglas F-4 Phantom II-ը, ինչը հնարավորություն էր տալիս ավելի քիչ կախված լինել ավելի ծանր, ավելի խոցելի ռմբակոծիչներից:

Իրան Իրաք պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիմնական հոդված՝ War of the Cities

1981 թվականի աշնանից հետո, Իրանի ցամաքային հակագրոհների համատեքստում, ԽՍՀՄ-ն վերացրեց զենքի էմբարգոն և զանգվածաբար վերազինեց Իրաքը, այդ թվում՝ 40 ՄիԳ-25-ներով, ինչը թույլ տվեց Իրաքի ռազմաօդային ուժերին մարտահրավեր նետել Իրանի F-14-ներին իրենց օդային տարածքում: Իրաքը օգտագործեց Տու-22 Բլինդեր և Տու-16 Բադջեր ռազմավարական ռմբակոծիչներ՝ իրանական քաղաքների, այդ թվում՝ Թեհրանի վրա հեռահար, բարձր արագությամբ հարձակումներ իրականացնելու համար: Կործանիչ ռմբակոծիչներ, ինչպիսիք են ՄիԳ-25 Ֆոքսբատը և Սու-22 Ֆիթթերը, օգտագործվել են փոքր կամ կարճ հեռավորության թիրախների դեմ, ինչպես նաև ուղեկցել են ռազմավարական ռմբակոծիչները: Ռմբակոծությունները հարվածել են քաղաքացիական և արդյունաբերական թիրախներին, և յուրաքանչյուր հաջող հարձակում տնտեսական վնաս է պատճառել կանոնավոր ռազմավարական ռմբակոծություններից: Իրանը նաև մի քանի պատասխան ավիահարվածներ է հասցրել Իրաքին՝ հիմնականում ռմբակոծելով սահմանային քաղաքներ, ինչպիսին է Բասրան: Իրանը նաև Լիբիայից գնել է որոշ Սկադ հրթիռներ և արձակել դրանք Բաղդադի դեմ: Սրանք նույնպես վնաս են հասցրել Իրաքին:

Սառը պատերազմից հետո

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տե՛ս նաև՝ NATO bombing of Yugoslavia § Strategy
Ծուխը Նովի Սադում, Սերբիա, ՆԱՏՕ-ի ռմբակոծությունից հետո։

Սառը պատերազմից հետո ռազմավարական ռմբակոծությունը սահմանվում է ամերիկյան առաջընթացով և խելացի զինամթերքի օգտագործմամբ: Ուղղորդվող զինամթերքի զարգացումը նշանակում էր, որ Առաջին Պարսից ծոցի պատերազմի ժամանակ կոալիցիոն ուժերը կարողացան օգտագործել դրանք, չնայած այդ հակամարտության ժամանակ նետված ռումբերի մեծ մասը՝ 93%-ը[69], դեռևս սովորական, չուղղորդվող ռումբեր էին: Ավելի հաճախ Կոսովոյի պատերազմում և 2003 թվականի Իրաք ներխուժման ժամանակ ռազմավարական ռմբակոծության արշավները աչքի էին ընկնում ճշգրիտ զենքի լայնածավալ օգտագործմամբ այն երկրների կողմից, որոնք դրանք ունեին: Չնայած ռմբակոծության արշավները դեռևս ռազմավարական նպատակներ ունեին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի լայնորեն տարածված տարածքային ռմբակոծության մարտավարությունը հիմնականում վերացել էր: Սա հանգեցրեց նախորդ ռմբակոծության արշավների հետ կապված քաղաքացիական բնակչության զգալի նվազմանը, չնայած այն լիովին չի վերջ դրել քաղաքացիական բնակչության մահերին կամ ուղեկցող գույքային վնասներին[70]:

Բացի այդ, խելացի զինամթերքի միջոցով ռազմավարական ռմբակոծությունն այժմ հնարավոր է ավանդական մարտավարական բնույթի համարվող ինքնաթիռների, ինչպիսիք են F-16 Fighting Falcon-ը կամ F-15E Strike Eagle-ը, որոնք օգտագործվել են «Անապատային փոթորիկ», «Հավերժական ազատություն» և «Իրաքի ազատություն» գործողությունների ժամանակ՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ռազմավարական ռմբակոծիչների մեծ կազմավորումներ պահանջող թիրախները ոչնչացնելու համար։

Կոսովոյի արշավանքի ժամանակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը ռմբակոծել են Կոսովոյից հեռու գտնվող թիրախներ, ինչպիսիք են Նովի Սադի կամուրջները, [մեջբերում անհրաժեշտ է] Բելգրադի շրջակայքի էլեկտրակայանները [71] և Նիշի լվացքատան շուկան [72][73]: 2008 թվականի Հարավային Օսիայի պատերազմի ժամանակ ռուսական ինքնաթիռները հարձակվել են Փոթիի նավաշինական կենտրոնի վրա[74]:

Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիմնական հոդված՝ Russian strikes against Ukrainian infrastructure (2022–present)

Ռուսաստանի կողմից Ուկրաինա ներխուժման շրջանակներում հրթիռային և անօդաչու թռչող սարքերի ալիքները պարբերաբար հարվածում էին Ուկրաինայի ենթակառուցվածքներին՝ պատճառելով վնասներ, մահեր, վիրավորներ և խորապես ազդելով Ուկրաինայի և հարակից երկրների էներգամատակարարման վրա: 2022 թվականի նոյեմբերի վերջին երկրի էներգետիկ համակարգերի գրեթե կեսը ոչնչացվել էր՝ միլիոնավոր ուկրաինացիների թողնելով առանց էլեկտրաէներգիայի. էներգետիկ ոլորտի աշխատողները շտապեցին վերականգնել ծառայությունները[75]: Էլեկտրակայանների և էլեկտրական հանգույցների վրա մեթոդական հարձակումները մեծ տնտեսական և գործնական ծախսեր առաջացրին Ուկրաինայի վրա[76], ինչը ձմռան ընթացքում լուրջ ազդեցություն ունեցավ միլիոնավոր քաղաքացիական անձանց վրա[77][78]: Ենթադրվում էր, որ Ռուսաստանի ռազմավարական նպատակն էր կոտրել Ուկրաինայի բնակչության պատերազմը շարունակելու կամքը[79]:

Օդային ռմբակոծություն և միջազգային իրավունք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիմնական հոդված՝ Aerial bombardment and international law

Օդային պատերազմը պետք է համապատասխանի պատերազմի օրենքներին և սովորույթներին, ներառյալ միջազգային մարդասիրական իրավունքը՝ պաշտպանելով հակամարտության զոհերին և զերծ մնալով պաշտպանված անձանց վրա հարձակումներից[80]:

Օդային պատերազմի այս սահմանափակումները ներառված են պատերազմի ընդհանուր օրենքներում, քանի որ ի տարբերություն ցամաքային և ծովային պատերազմի, որը հատուկ ներառված է այնպիսի կանոններով, ինչպիսիք են 1907 թվականի Հաագայի կոնվենցիան և Ժնևի կոնվենցիաներին կից I արձանագրությունը, որոնք պարունակում են համապատասխան սահմանափակումներ, արգելքներ և ուղեցույցներ, օդային պատերազմին հատուկ պայմանագրեր չկան[81]:

Օրինական լինելու համար օդային գործողությունները պետք է համապատասխանեն մարդասիրական իրավունքի սկզբունքներին՝ ռազմական անհրաժեշտություն, տարբերակում և համաչափություն[82]. Հարձակումը կամ գործողությունը պետք է ուղղված լինի թշնամու պարտությանը նպաստելուն. այն պետք է լինի հարձակում օրինական ռազմական օբյեկտի վրա, և պաշտպանված քաղաքացիական անձանց կամ քաղաքացիական գույքին պատճառված վնասը պետք է լինի համաչափ և չգերազանցի ակնկալվող կոնկրետ և ուղղակի ռազմական առավելության[83][84]:

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Longmate 1983, էջեր. 122, 123 quoting the Singleton Report
  2. ↑ Tillman 2014, էջ. 35
  3. ↑ Overy 2013, էջեր. 23–24, 34, 43–45
  4. ↑ National Review 1938, էջ. 51
  5. ↑ The Round Table 1937, էջ. 515
  6. ↑ Overy 2013, էջեր. 256–258
  7. ↑ Overy 2005, էջ. 119
  8. ↑ Myrdal 1977, էջ. 252
  9. ↑ Axinn, 2008, էջ 73
  10. ↑ Algeo 1993, էջ. 111: "Terror Bombing. Bombing designed to hasten the end of the war by terrorising the enemy population."
  11. ↑ «terror-bombing». Օքսֆորդի անգլերեն բառարան (3-րդ հրատարակություն ed.). Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն. սեպտեմբեր, 2015.  "intensive and indiscriminate bombing designed to frighten a country into surrender; terror raid, a bombing raid of this nature".
  12. ↑ Brower 1998, էջ. 108 mentions that Historian Ronald Shaffer described Operation Clarion, an operation that involved both bombing and strafing, as a terror attack.
  13. ↑ Kochavi 2005, էջ. 172
  14. ↑ Hessel 2005, էջ. 107
  15. ↑ Fritz 2004, էջ. 44
  16. ↑ Taylor, 2005, էջեր 413–14
  17. ↑ Siebert, 2001
  18. ↑ 18,0 18,1 Taylor, 2005, էջ 430
  19. ↑ Taylor, 2005, էջ 434
  20. ↑ Overy 2013
  21. ↑ Boyne, 2003, էջ 99
  22. ↑ Flight, 1914, էջ 906
  23. ↑ Tucker, Wood, էջ 13
  24. ↑ Benbow, 2011, էջ 29
  25. ↑ Castle2017
  26. ↑ O'Connell, 1990
  27. ↑ Doerr, 1998, էջ 16
  28. ↑ Overy, 2014, էջ Chapter 1
  29. ↑ Black, 2007, էջ 392
  30. ↑ Pape, 1996, էջ 60
  31. ↑ Grosscup, 2006, էջեր 21–35
  32. ↑ Grosscup, 2006, էջ 55
  33. ↑ 33,0 33,1 Hayward, 2009, էջ 37
  34. ↑ Hayward, 2009, էջեր 53–54
  35. ↑ Hayward, 2009, էջ 54
  36. ↑ Omissi, 1990, էջեր 63–64
  37. ↑ Pape, Robert A. (2014 թ․ ապրիլի 11). Bombing to Win: Air Power and Coercion in War. Cornell University Press. էջ 61. ISBN 978-0-8014-7151-3.
  38. ↑ «Appeasement and 'Peace for Our Time'». The National WWII Museum. New Orleans. 2024 թ․ հոկտեմբերի 15. Վերցված է 2025 թ․ հունիսի 5-ին.
  39. ↑ Hastings, Max (2016 թ․ մայիսի 10). The Secret War: Spies, Ciphers, and Guerrillas, 1939-1945. HarperCollins. ISBN 978-0-06-225929-5.
  40. ↑ Budiansky 2004, էջեր. 200–208
  41. ↑ Harris 2005, էջ. [Հղում աղբյուրներին]
  42. ↑ Overy 2013, էջ. 329
  43. ↑ Fitzsimons 1978a, էջ. 969
  44. ↑ Fitzsimons 1978b, էջ. 1736
  45. ↑ Fitzsimons 1978b, էջ. 1697
  46. ↑ Lewis 1994, էջ. 4: "The bombload of the B-29 eventually reached 9,000 kg (20,000 lb)"
  47. ↑ Fitzsimons 1978b, էջ. 1700
  48. ↑ Grayling 2011, էջ. [Հղում աղբյուրներին]
  49. ↑ Carter 2018a
  50. ↑ Carter 2018b
  51. ↑ Copp 1996: Conclusion to the Singleton report 20 May 1942.
  52. ↑ British Bombing Survey Unit 1998, էջ. Chapter 9
  53. ↑ Hastings 1999, էջ. 293
  54. ↑ Ross 2003, էջեր. 8, 52, 129–40
  55. ↑ McFarland 1995, էջ. [Հղում աղբյուրներին]
  56. ↑ Hastings 1999, էջ. 293
  57. ↑ Christopher 2013, էջեր. 77, 100
  58. ↑ Cosgrove 2003, էջ. 135
  59. ↑ Kauppinen & Rönkkö 2006
  60. ↑ Guillemin, 2017
  61. ↑ Reichhardt, 2015
  62. ↑ Kennedy, 2003, էջ 421
  63. ↑ The Japan Times, 2015
  64. ↑ «The Jewel Voice Broadcast - Nuclear Museum». nuclearmuseum.org (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 18-ին.
  65. ↑ Thompson & Nalty 1996
  66. ↑ National Museum of the US Air Force
  67. ↑ Futrell 1983
  68. ↑ U. S. Government 2010
  69. ↑ Gómez 1998, էջեր. 351, 359
  70. ↑ Craig, Ryan & Gibbons-Neff 2015
  71. ↑ Vreme, 1999
  72. ↑ RechkeSRB, 2010
  73. ↑ Južne vesti, 2011
  74. ↑ Tilford, 2008
  75. ↑ Wright, 2022
  76. ↑ Kraemer, 2022
  77. ↑ Birnbaum, Stern
  78. ↑ Santora, 2022
  79. ↑ Stephens, 2022
  80. ↑ Gómez, 1998, էջեր 361–62
  81. ↑ Gómez, 1998, էջ 362
  82. ↑ Gómez, 1998, էջեր 354, 358
  83. ↑ Reynolds, 2005, էջեր 50–51
  84. ↑ Dannen, 2017

Մատենագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետագա ընթերցում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Biddle, Tami Davis (2004). Rhetoric and Reality in Air Warfare: The Evolution of British and American Ideas about Strategic Bombing, 1914–1945, Princeton Studies in International History and Politics.
  • Boog, Horst, ed. The Conduct of the Air War in the Second World War: An International Comparison (1992) 763 pp.; very important anthology by major researchers
  • Boog, Horst, ed. Germany and the Second World War: Volume VII: The Strategic Air War in Europe and the War in the West and East Asia, 1943–1944/5 (Oxford UP, 2006), 928pp official German history vol 7 excerpt and text search; online edition
  • Boyne, Walter J. Clash of Wings: World War II in the Air (New York: Simon & Schuster, 1994).Online access, 0-671-79370-5
  • Buckley, John. Air Power in the Age of Total War (Indiana University Press, 1999). 0-253-33557-4
  • Clodfelter, Mark. "Aiming to Break Will: America's World War II Bombing of German Morale and its Ramifications", Journal of Strategic Studies, June 2010, Vol. 33 Issue 3, pp. 401–35
  • Clodfelter, Mark. Beneficial Bombing: The Progressive Foundations of American Air Power, 1917–1945 (University of Nebraska Press; 2010) 347 pp.
  • Craven, Wesley Frank, and James Lea Cate. The Army Air Forces in World War II (7 vols 1948–1958; rpr. 1985), official US Army Air Force history
  • Davis, Richard G. "Bombing Strategy Shifts, 1944–45", Air Power History 39 (1989) 33–45
  • Futrell, Robert Frank. Ideas, concepts, doctrine: A history of basic thinking in the United States Air Force, 1907–1964 (2 vols 1974)
  • Grayling, Anthony C. Among the dead cities: The history and moral legacy of the WWII bombing of civilians in Germany and Japan (Bloomsbury Publishing USA, 2009)
  • Griffith, Charles. The quest: Haywood Hansell and American strategic bombing in World War II (1999) online edition
  • Hansell, Jr., Haywood S. Air Plan That Defeated Hitler (1980) online version
  • Kennett, Lee B. A History of Strategic Bombing (1982)
  • Koch, H. W. "The Strategic Air Offensive against Germany: the Early Phase, May–September 1940." The Historical Journal, 34 (March 1991) pp. 117–41. online at JSTOR
  • Levine, Alan J. The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945 (1992) online edition Արխիվացված 2012-07-16 Wayback Machine
  • MacIsaac, David. Strategic Bombing in World War Two (1976) story of the official American Strategic Bombing Survey
  • McCoy, A.W. (2013). «Reflections on History's Largest Air War». Critical Asian Studies. 45 (3): 481–489. doi:10.1080/14672715.2013.829670.
  • Messenger, Charles. "Bomber" Harris and the Strategic Bombing Offensive, 1939–1945 (1984), defends Harris
  • Morris, Craig F. The Origins of American Strategic Bombing Theory (US Naval Institute Press, 2017), 272 pp.
  • Neillands, Robin. The Bomber War: The Allied Air Offensive Against Nazi Germany (Overlook Press, 2001)
  • Overy. Richard. "The Means to Victory: Bombs and Bombing" in Overy, Why the Allies Won (1995), pp. 101–33
  • Patler, Nicholas. "Is the U.S. Haunted by Its Nuclear Past? Dropping the atomic bomb crossed a moral threshold." The Progressive Christian (Winter 2009), pp. 15–19, 36.
  • Patler, Nicholas. "Book Reviews/Essay: A Twentieth Century History of Bombing Civilians, and A History of Bombing." Journal of Critical Asian Studies (March 2011), 153–56.
  • Sherry, Michael. The Rise of American Air Power: The Creation of Armageddon (1987), important study 1930s–1960s
  • Smith, Malcolm. "The Allied Air Offensive", Journal of Strategic Studies (1990) 13#1 pp. 67–83
  • Spaight, James M. "Bombing Vindicated" G. Bles, 1944. ASIN B0007IVW7K (Spaight was Principal Assistant Secretary of the Air Ministry) (UK)
  • Trimble, Michael M. (2018). «Air Force Strategic Bombing and Its Counterpoints from World War I to Vietnam». Joint Force Quarterly. 91: 82–89.
  • Verrier, Anthony. The Bomber Offensive (1968), British
  • Webster, Charles and Noble Frankland, The Strategic Air Offensive Against Germany, 1939–1945 (HMSO, 1961), 4 vols. Important critical official history of RAF Bomber Command effort
  • Werrell, Kenneth P. "The Strategic Bombing of Germany in World War II: Costs and Accomplishments", Journal of American History 73 (1986) 702–13; in JSTOR
  • Werrell, Kenneth P. Death From the Heavens: A History of Strategic Bombing (2009) Good analysis
  • Wetta, Frank J., and Martin A. Novelli. "Good Bombing, Bad Bombing: Hollywood, Air Warfare, and Morality in World War I and World War II." OAH Magazine of History 22.4 (2008): 25–29. online


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "Ն", but no corresponding <references group="Ն"/> tag was found

Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ռազմավարական_ռմբակոծություն&oldid=10455856» էջից