Ռազմագերիները ԽՍՀՄ-ում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ
Ռազմագերիները ԽՍՀՄ-ում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, Վերմախտի և Գերմանիայի դաշնակիցների զորքերի զինծառայողների կատեգորիա, որոնք կամավոր կամ բռնի գերի են ընկել Կարմիր բանակի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, ինչպես նաև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտին նախորդող ժամանակաշրջանում։ Այս ռազմագերիները պահվել են Ռազմագերիների և ներկալվածների հարցերով զբաղվող գլխավոր վարչության ճամբարներում։
ԽՍՀՄ-ում ռազմագերիների թվի գնահատականներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ռազմագերիների թիվը 1941 թվականի հունիսի 22-ից մինչև 1945 թվականի սեպտեմբերի 2-ը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ռազմագերիների թիվը և ազգային կազմը ԽՍՀՄ-ում Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբից (1941թ. հունիսի 22) մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը (1945թ. սեպտեմբերի 2) (ընդգծված են Առանցքի ուժերի ազգերը)[1].
| Ազգություն | Ռազմագերիների ընդհանուր թիվ |
|---|---|
| Գերմանացիներ | 2 389 560 |
| Ճապոնացիներ | 639 635 |
| Հունգարացիներ | 513 767 |
| Ռումինացիներ | 187 370 |
| Ավստրիացիներ | 156 682 |
| Չեխեր и սլովակներ | 69 977 |
| Լեհեր | 60 280 |
| Իտալացիներ | 48 957 |
| Ֆրանսիացիներ | 22 120 |
| Հարավսլավացիներ (հիմնականում խորվաթներ) | 21 822 |
| Մոլդովացիներ | 14 129 |
| Չինացիներ | 12 928 |
| Հրեաներ | 10 173 |
| Կորեացիներ | 7785 |
| Հոլոնդացիներ | 4729 |
| Մոնղոլներ | 3608 |
| Ֆիններ | 2377 |
| Բելգիացիներ | 2010 |
| Լյուքսեմբուրգցիներ | 1652 |
| Դանիացիներ | 457 |
| Իսպանացիներ | 452 |
| Գնչուներ | 383 |
| Նորվեգացիներ | 101 |
| Շվեդներ | 72 |
Գոյություն ունի մեկ այլ փաստաթուղթ, որը հայտնի է որպես ԽՍՀՄ Ռազմագերիների և հարցերով զբաղվող գլխավոր 2-րդ վարչության վկայական Հիտլերական դաշինքի բանակների զինծառայողների ընդհանուր թվի մասին, որոնք գերի են ընկել Կարմիր բանակի կողմից մինչև 1945 թվականի հունիսի 18-ը: Բացի վերը թվարկվածներից (որոշ ազգությունների համար տվյալները տարբեր են), թվարկված են հետևյալ ազգությունների ռազմագերիները՝ 287 բուլղարացիներ, 105 թուրքեր, 93 շվեյցարացիներ, 40 ամերիկացիներ, 22 հույներ, 15 անգլիացիներ[2]:
ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ճամբարներում գրանցված ռազմագերիների թիվը 1956 թ. ապրիլի 22-ի դրությամբ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տեղեկություն 1956 թվականի ապրիլի 22-ի դրությամբ ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ (Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ) ճամբարներում գրանցված Գերմանիայի և նրա դաշնակից երկրների զինված ուժերի ռազմագերիների թվի մասին[3].
| Ազգություն | Ընդհանուր ռազմագերիների արձանագրված թիվը | Ազատ արձակված և հայրենադարձված | Գերության մեջ մահացած |
|---|---|---|---|
| Գերմանացիներ | 2 388 443 | 2 031 743 | 356 700 |
| Ավստրացիներ | 156 681 | 145 790 | 10 891 |
| Չեխեր և սլովակներ | 69 977 | 65 954 | 4023 |
| Ֆրանսիացիներ | 23 136 | 21 811 | 1325 |
| Հարավսլավացիներ | 21 830 | 20 354 | 1476 |
| Լեհեր | 60 277 | 57 149 | 3128 |
| Հոլանդացիներ | 4730 | 4530 | 200 |
| Բելգիացիներ | 2014 | 1833 | 181 |
| Լյուքսեմբուրգցիներ | 1653 | 1560 | 93 |
| Իսպանացիներ | 452 | 382 | 70 |
| Դանիացիներ | 456 | 421 | 35 |
| Նորվեգացիներ | 101 | 83 | 18 |
| այլ ազգություններ | 3989 | 1062 | 2927 |
| Ընդամենը՝ ըստ վերմախտի | 2 733 739 | 2 352 671 | 381 067 |
| Տոկոսային հարաբերությամբ | 100 % | 86,1 % | 13,9 % |
| Հունգարացիներ | 513 766 | 459 011 | 54 755 |
| Ռումինացիներ | 187 367 | 132 755 | 54 612 |
| Իտալացիներ | 48 957 | 21 274 | 27 683 |
| Ֆիններ | 2377[4] | 1974 | 403[5] |
| Ընդամենը՝ դաշնակիցների կողմից | 752 467 | 615 014 | 137 753 |
| Տոկոսային հարաբերությամբ | 100 % | 81,7 % | 18,3 % |
| Ընդհանուր ռազմագերիներ | 3 486 206 | 2 967 686 | 518 520 |
| Տոկոսային հարաբերությամբ | 100 % | 85,1 % | 14,9 % |
ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ դիրեկտիվ
№ 1571945 թվականի սեպտեմբերի 13
ք. Մոսկվա«Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարներին, տարածքների և շրջանների ՆԳԺԿ ղեկավարներին»
«ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ ցուցումների համաձայն ազատ արձակված ռազմագերիների հայրենադարձման հրամանի մասին»
Ի կատարումն ԽՍՀՄ ՆԳԺԿ-ի 1945 թվականի օգոստոսի 13-ի թիվ 00955 հրամանի և 1945 թվականի օգոստոսի 12-ի թիվ 2222 հրահանգով տրամադրված ձեր տվյալների համաձայն՝ հետևյալ կատեգորիաների ռազմագերիները՝ ինչպես շարքայիններ, այնպես էլ ենթասպաներ, ենթակա են ճամբարներից ազատման.
- բոլոր ռազմագերիները, անկախ ֆիզիկական վիճակից և հետևյալ ազգությունների՝ լեհեր, ֆրանսիացիներ, չեխոսլովակցիներ, հարավսլավացիներ, իտալացիներ, շվեդներ, նորվեգացիներ, շվեյցարացիներ, լյուքսեմբուրգցիներ, ամերիկացիներ, անգլիացիներ, բելգիացիներ, հոլանդացիներ, դանիացիներ, բուլղարացիներ և հույներ;
- հիվանդ ռազմագերիներ՝ անկախ ազգությունից, բացառությամբ խիստ վարակիչ հիվանդների, բացառությամբ իսպանացիների և թուրքերի, ինչպես նաև՝ բացառությամբ վայրագությունների մասնակիցների և SS, SD, SA և Gestapo զորքերում ծառայած անձանց.
- Գերմանացի, ավստրիացի, հունգարացի և ռումինացի ռազմագերիներ՝ միայն հաշմանդամներ և թուլացածներ:
<…>
Ազատման ենթակա չեն առաջին, երկրորդ և երրորդ կարգերում դասակարգված անձինք, ինչպես նաև վայրագությունների մասնակիցները և ՍՍ, ՍԴ, ՍԱ և գեստապոյի զորքերում ծառայած անձինք՝ անկախ ֆիզիկական վիճակից։
<…>
4. Ռազմագերիներին, որոնք ենթակա են հայրենադարձման մարմիններին հանձնվելու, հագցնել գերիների նոր համազգեստ։
5. Բոլոր ռազմագերիները պետք է ենթարկվեն մանրակրկիտ, համապարփակ սանիտարահիգիենիկ բուժման, նախքան ետ ուղարկվելը:
6. Ազատ արձակված ռազմագերիներին ամբողջ երթուղու համար տրամադրել սննդամթերքի ամբողջական քանակություն և տեսականի, հաշվի առնելով, որ էշելոնի առաջընթացը կազմում է օրական 200 կիլոմետր, ինչպես նաև տրամադրել հնգօրյա պաշար։ Արգելել ալյուրի տրամադրումը հացի փոխարեն՝ տրամադրել միայն հաց և չորահաց։
<…>
8. Պարտավորցնել էշելոնի հրամանատարին տաք կերակուրով և խմելու ջրի անխափան մատակարարում ապահովել երթևեկող ռազմագերիների համար։
<…>— ԽՍՀՄ Ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի տեղակալ
Գեներալ-գնդապետ Չերնիշով[6]
ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության՝ 1955 թվականի սեպտեմբերի 28-ի «ԽՍՀՄ ժողովուրդների դեմ պատերազմի տարիներին կատարված հանցագործությունների համար ԽՍՀՄ դատական մարմինների կողմից դատապարտված գերմանացի քաղաքացիներին պայմանական վաղաժամ ազատելու մասին» հրամանագրի համաձայն՝ 8877 գերմանացի քաղաքացի վաղաժամկետ ազատվել է պատիժ կրելուց և ելնելով նրանց բնակության վայրից՝ վերադարձվել է Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետություն և Գերմանիայի ֆեդերատիվ հանրապետություն։
Ներդրում ԽՍՀՄ տնտեսության զարգացման մեջ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Պատմական գիտությունների դոկտոր Վլադիմիր Մոտրևիչի գնահատմամբ՝ ռազմագերիները չէին խաղում ԽՍՀՄ տնտեսության հիմնական աշխատանքային ռեսուրսի գլխավոր դերը[7]:Մոտրևիչը նշել է, որ 1946 թվականի դրությամբ ԽՍՀՄ-ում և ՌԽՖՍՀ-ում ռազմագերիները կազմում էին տնտեսապես ակտիվ բնակչության 6,2–6,3%-ը[7]: Միևնույն ժամանակ, որոշ հանրապետություններում (հատկապես մերձբալթյան երկրներում) այս ցուցանիշը շատ ավելի բարձր է եղել. Էստոնական ԽՍՀ-ում բանտարկյալները կազմում էին տնտեսապես ակտիվ բնակչության 24,6%-ը, Լատվիական ԽՍՀ-ում՝ 23,5%, Լիտվական ԽՍՀ-ում՝ 17,8%, Կարելո-Ֆիննական ԽՍՀ-ում 15.8%-ը[7]: Ռազմագերիները զգալի դեր են խաղացել աշխատուժում միայն շատ կարճ ժամանակահատվածում՝ 1945-1949 թվականներին: Մոտրևիչը ԽՍՀՄ բանվորների և աշխատողների մեջ բանտարկյալների համամասնության համար տալիս է հետևյալ թվերը. 1947 թվականին՝ 4,7%, 1948 թվականին՝ 2,5%, 1949 թվականին՝ 1%, 1950 թվականին՝ 0,1%[7]:
Կենցաղային բնույթի հանցավորություններ ռազմագերիների շրջանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ռազմագերիների շրջանում հանցագործության մակարդակը ցածր է եղել։ Հանցագործությունների մեծ մասը եղել են գողությունները։ 1946-1950 թվականներին Սվերդլովսկի մարզում կենցաղային հանցագործությունների համար դատապարտվել են 257 ռազմագերիներ, որոնցից 216-ը պատասխանատվության են ենթարկվել «քաղաքացիների սոցիալիստական և անձնական ունեցվածքի գողության համար»[8]: Ավելին, 1946 թվականին Սվերդլովսկի մարզը ԽՍՀՄ-ում երկրորդ տեղն էր զբաղեցնում ռազմագերիների թվով (Ուկրաինայի ԽՍՀ-ից հետո)[8]. Ընդհանուր առմամբ Սվերդլովսկի մարզում օտարերկրյա ռազմագերիների ճամբարների համակարգով անցել է ավելի քան 250 հազար մարդ[9]:
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Галицкий В. П. Вражеские военнопленные в СССР (1941—1945 гг.) // Военно-исторический журнал. — 1990. — № 9. — С.46.
- ↑ Перевощиков Д. В. Американцы в составе гитлеровского вермахта и войск СС в войне против Советской России. Военнопленные американцы в СССР (1941—1945 гг.) // Военно-исторический журнал. — 2021. — № 7. — С.51.
- ↑ Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооруженных сил. Статистическое исследование Արխիվացված 2010-07-22 Wayback Machine / Под общей редакцией кандидата военных наук, профессора АВН генерал-полковника Г. Ф. Кривошеева со ссылкой на: ЦХИДК. Ф.1п. — Оп. 32-6. — Д. 2. — Л. 8—9. (В таблицу не включены военнопленные из числа граждан Советского Союза, служивших в вермахте.)
- ↑ По документам ГУПВИ от 1949 года, число учтённых финских пленных составляло 2475 человек, в том числе 92 человека, признанных гражданскими лицами.
- ↑ По утверждению авторов монографии о финских военнопленных в СССР, число умерших в плену финнов составляет 509 человек. (См.: Конасов В. Б., Кузьминых А. Л. Финские военнопленные Второй мировой войны на Европейском Севере (1939—1955). Очерки и документы. — Вологда: Изд-во Института развития образования, 2002. — С. 43. —160 с.)
- ↑ «Долгий русский плен». Արխիվացված օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 7-ին. Վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 23-ին.
- 1 2 3 4 Проблемы истории общества, государства и права: Сборник научных трудов / Глав. ред. проф. А. С. Смыкалин. Вып. 17-й: К 70-летию со дня рождения профессора Владимира Павловича Мотревича. — Екатеринбург: Уральский государственный юридический университет имени В. Ф. Яковлева, 2022. — С. 272.
- 1 2 Проблемы истории общества, государства и права: Сборник научных трудов / Глав. ред. проф. А. С. Смыкалин. Вып. 17-й: К 70-летию со дня рождения профессора Владимира Павловича Мотревича. — Екатеринбург: Уральский государственный юридический университет имени В. Ф. Яковлева, 2022. — С. 282.
- ↑ Проблемы истории общества, государства и права: Сборник научных трудов / Глав. ред. проф. А. С. Смыкалин. Вып. 17-й: К 70-летию со дня рождения профессора Владимира Павловича Мотревича. — Екатеринбург: Уральский государственный юридический университет имени В. Ф. Яковлева, 2022. — С. 256—257.
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Система исправительно-трудовых лагерей в СССР, 1923—1960: Справочник / Общество «Мемориал». Гос. архив Российской Федерации. Сост. М. Б. Смирнов. Под ред. Н. Г. Охотина, А. Б. Рогинского. — М.: Звенья, 1998. — 600 с., карт. — 2 000 экз. — ISBN 5-7870-0022-6.
- Всеволодов В. А. Ступайте с миром: к истории репатриации немецких военнопленных из СССР (1945—1958 гг.) — М.: Московский Издательский Дом, 2010. — 388 с. — 500 экз. — ISBN 5-85167-002-9.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооруженных сил. Статистическое исследование / Под общей редакцией кандидата военных наук, профессора АВН генерал-полковника Г. Ф. Кривошеева
- Модест Колеров. ВОЕННОПЛЕННЫЕ В СИСТЕМЕ ПРИНУДИТЕЛЬНОГО ТРУДА В СССР (1945V1950)