Ռադիոտեխնիկան Հայաստանում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ռադիոտեխնիկան Հայաստանում, ռադիոտեխնիկական սարքավորումների կիրառման և կատարելագործման աշխատանքները Հայաստանում սկսվել են մինչև Առաջին համաշխ. պատերազմը (1914-1918)։ Երևանում, Կարսում և Ալեքսանդրապոլում կառուցվել են առաջին ռադիոհեռագրակայանները, որոնք 1914 թվականին սպասարկել են գործող բանակի մոտ 30 դաշտային ռադիոկայաններ։ 1919 թվականին Հայկական տեխ. ընկերությունը Երևանում կառուցել է 4 կՎտ հզորության նոր կայծային ռադիոհեռագրակայան, որի վերակառուցումից հետո (1921-1922) հնարավոր է եղել հաղորդումներ ընդունել Մոսկվայից, Խարկովից, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայից, Ֆրանսիայից, Գերմանիայից, Իտալիայից և այլ երկրներից։ 1926 թվականին Երևանում տեղակայվել է Նիժեգորոդսկի լաբորատորիայում պատրաստված 1,5 կՎտ հզորության լամպային հաղորդիչներով ռադիոհաղորդման կայան, 1929 թվականին՝4 կՎտ հզորության նոր ռադիոկայան։ Վերջինիս հզորությունը Հայաստանի մասնագետների ուժերով հասցվել է 10 կՎտ-ի, հետագայում՝ 20 կՎտ-ի։ 1946 թվականին կառուցվել և շահագործման է հանձնվել կարճալիք նոր հաղորդիչ, որը հնարավորություն է ընձեռել կանոնավոր ռադիոհաղորդումներ հեռարձակել սփյուռքահայության համար։ Հայկական հեռուստատեսության զարգացման գործում զգալի ավանդ ունի Հովհաննես Ադամյանը, որն առաջինն է մշակել գունավոր պատկերների հաջորդական օպտիկամեխանիկական փռումով հաղորդման (արտոնագրվել է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Անգլիայում 1907-1908 թվականներին) և լուս ահեռագրության (արտոնագրվել է ԽՍՀՄ-ում 1920 թվականին) սկզբունքները։ 1925 թվականին Ադամյանը ցուցադրել է գունավոր պատկերների հաղորդումը, 1930 թվականին իրականացրել սև-սպիտակ պատկերների առաջին հաղորդումը Մոսկվայից Լենինգրադ։ 1951-1953 թվականներին ԱՄՆ-ում եթեր արձակված աշխարհում առաջին գունավոր հեռուստատեսային հաղորդումները հիմնված էին Արամյանի սկզբունքի վրա։ Տատանող. համակարգի և իմպուլսային տեխնիկայի հարցերի հետ կապված ռադիոտեխնիկայի բնագավառի առաջին գիտական հետազոտությունները ՀԽՍՀ-ում սկսվել են 1921 թվականից՝ ԵՊՀ էլեկտրականության լաբորատորիայում՝ Հարություն Անժուրի (Չեբոտարյան) գլխավորությամբ։ Ռադիոտեխնիկայի կանոնավոր գիտական հետազոտություններն սկսվել են 1950-ական թթ թվականին Բյուրականի աստղադիտարանում՝ Վ. Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ։ 1950 թվականին հիմնադրվել է ռադիոաստղագիտության լաբորատորիա, իսկ 1958 թվականին՝ հետազոտման ռադիոֆիզիկական մեթոդների բաժին, որի հիման վրա 1960 թվականին Աշտարակում ստեղծվել է Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստ-ը (ՌՖԷԻ)։ Ռադիոտեխնիկայի բնագավառի՝ Բյուրականի աստղադիտարանում ծավալված աշխատանքներն ուղղված էին ռադիոդիտակների, մասնավորապես՝ անտենային համակարգերի և ռադիոչափիչների ստեղծմանը։ 1957 թվականին կառուցվել են 0,5, 1,5 և 4,2 մ ալիքի երկարության համաֆազ անտենաներով առաջին ռադիոդիտակները։ 1961 թվականին կառուցվել է 4500 մ2 անտենային մակերեսով՝ ԽՍՀՄում խոշորագույն ռադիոինտերֆերոմետրը։ Մշակվել են ազդանշանի բևեռացված բաղադրիչի անջատման մեթոդը (էմիլ Միրզաբեկյան), մի շարք նոր գերբարձրհաճախային (ԳԲՀ) հանգույցներ, հաշվեկշիռ փոխակերպիչ, լայնաշերտ ֆազաչափ (Պարիս Հերունի) և այլն։ 1958 թվականին ստեղծվել է 50 սմ ալիքի երկարության փոխադրովի ռադիոդիտակ, որով կատարվել են Արեգակի խավարման ժամանակ ռադիոճառագայթման բևեռացումային դիտումներ ՉԺՀ-ում (է. Միրզաբեկյան, Պ. Հերունի)։ ՌՖԷԻ-ում մշակվել են ԳԲՀ ազդանշանների կոռելյացիոն, փուլային և ամպլիտուդային բնութագրերի չափման մի շարք ռադիոչափիչներ ու հարմարանքներ։ Ստեղծվել են թողանցման լայնացված շերտով ԳԲՀ տիրույթի քվանտային ուժեղացուցիչներ՝ մազերներ, նաև զմրուխտի բյուրեղների հիմքով (Ա. Պրոխորով, Ռադիկ Մարտիրոսյան և ուրիշներ )։ Առաջին անգամ մշակվել են 4 մմ ալիքի երկարության պարամետր, ուժեղացուցիչներ (Կ. Մոսոյան և ուրիշներ)։ Մշակվել է պլազմայում արգելակային ճառագայթման տեսությունը, լուծվել են ոչ ստացիոնար և անհամասեռ էլեկտրոդինամիկ. համակարգերում ալիքների գրգռման և տարածման խնդիրներ։ Հետազոտվել են մագնիս, դաշտով և անդրաձայնային ալիքով կիսահաղորդչային գեներատորների ստեղծման հնարավորությունները (է. Միրզաբեկյան և ուրիշներ)։ Հայտնաբերվել և ուսումնասիրվել է մմ-ային ալիքների գեներացիան ու հաճախության փոխակերպումը՝ բարձրաստիճան գերհաղորդչային Ջոգեֆսոնյան կառուցվածքներում։ Ստեղծվել է «Արցախ» բժշկ. սարքավորումը՝ ակուպունկտուրային մեթոդներով մմ-ային ալիքների ազդեցությամբ որոշ հիվանդությունների բուժման համար։ Ստեղծվել են անկյան ճշգրիտ փոխակերպիչներ, որոնք օգտագործվել են «Միր» արբանյակային կայանում և ինքնաթիռներում՝ սարքերի տարածային կողմնորոշման համար, ինչպես նաև ռոբոտոտեխնիկայում։ Մշակվել են ավտոմատ համակարգեր՝ փակ տարածքների պահպանման համար։ Ռադիոտեխնիկայի հետագա ուսումնասիրությունները հիմնականում կենտրոնացվել են 1971 թվականին Պ. Հերունու նախաձեռնությամբ ստեղծված Ռադիոֆիզիկական չափումների համամիութ. ԳՀհ-ում 2001 թվականից՝ Ռադիոֆիզիկայի ԳՀհ ՓԲԸ (ՌԳՀհ ՓԲԸ)]։ Ինստ-ում մշակվել է երկհայելի և բազմահայելի անտենաների տեսությունը, ստեղծվել են անշարժ գլխավոր գնդային հայելիով մեծ ռադիոդիտակների հաշվարկի ու նախագծման մեթոդներ, մեծ անտենաների կառավարման համակարգեր։ Լուծվել են դիֆրակցիոն խնդիրներ՝ զանազան ձևերի անցքերի վրա դաշտի կամայական բաշխման դեպքում։ Ստեղծվել են գլխավոր գնդային հայելիով մմ-ային և ենթամմ-ային տիրույթների առաջին երկհայելի անտենաները, այդ թվում՝ նաև 5 մ տրամագծով գլխավոր հայելիով ռադիոդիտակը (1963), որն աշխարհում ժամանակին խոշորագույնն էր՝ կարճ ալիքների մմ-ային տիրույթում (Պ. Հերունի)։ Ինստ-ում մշակվել են ապարատների ինքնաշխատ համալիրներ (անշարժ ու փոխադրովի)՝ հարթ, գնդային և այլ մակերևույթների վրա բացվածքի գոտում չափումներ կատարելու համար։ Ռադիոտեղորոշման բնագավառում կատարված աշխատանքների համար ինստիտուտի մի շարք աշխատակիցներ (Պ. Հերունի և ուրիշներ) արժանացել են ԽՍՀՄ Պետական մրց-ի (1986)։ Ինստ թվականին կից ստեղծվել է Անտենային չափումների պետական չափանմուշային կենտրոն, որտեղ գործել են ԳԲՀ տիրույթի անտենային և փուլային չափումների՝ ինստում ստեղծված հյուսիսասյին ՍՀՄ 11 պետական չափանմուշներ (աշխարհում՝ առաջինը, ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ՝ 1985, Պ. Հերունի և ուրիշներ)։ Ինստիտուտիի և փորձն, գործարանի ջանքերով մշակվել ու պետական չափանմուշային կենտրոնում (Արագածոտնի մարգի Օրգով գ-ի մոտ) տեղադրվել էր (1985) գլխավոր հայելու 54 մ ն օպտիկ, հայելու 2,6 մ տրամագծերով հզոր ռադիոօպտիկ. դիտակ։ Ինստ-ում ստեղծվել է նաև առանցքահամաչափ հայելիների և ռեզոնատորների դաշտերի ասիմպտոտային տեսությունը, ստացվել են առնչություններ, որոնցով որոշվում են ճառագայթման գոտիների սահմանները՝ տարածության մեջ անտենայի ճառագայթի արագ տատանման դեպքում, լուծվել են բազմաճառագայթ անտենաների չափման վիճակագր., միայն և բագմահայելի անտենաներում դաշտի բևեռացումային կառուցվածքի որոշման, անտենաների զուգահեռ ապերտուրային սինթեզի, ռադիոհոլոգրաֆիայի, օպտիկ, հոլոգրաֆիայի և այլ խնդիրներ։ Ռադիոտեխնիկայի բնագավառի աշխատանքներ են կատարվել նաև ԵՖԻ-ում (2011 թվականից՝ Արտեմ Ալիխանյանի անվան հիմնադրամ)։ Ստեղծվել են էլեկտրոնային օղակաձև արագացուցչի հգոր ռադիոտեխ. համալիրներ (է. Լազիև)։ Ուրույն տեխ. լուծումներ են ստացվել հզորության գումարման-բաժանման և տատանումների փուլավորման համակարգում (Ա. Ալիխանյան)։ ՖՀԻ-ում մշակվել են կապված ռեզոնատորներով՝ լազերային ճառագայթման ԳԲՀ լայնաշերտ մոդուլարարներ (Ռաֆայել Ղազարյան)։ Միկրոէլեկտրոնիկայի ԳՀ տեխնոլոգ, ինստ-ում ստեղծվել են ինտեգրալ սխեմաների հարաչափների և կիսահաղորդչային նյութերի բնութագրերի չափման ու վերահսկման ավտոմատացված ապարատների համալիրներ։ ԵՊՃՀ-ի ռադիոտեխնիկայի ֆակ-ում հետազոտվել են ընդունիչների խանգարումակայունությունը բարձրացնող ազդանշանների նշանային մշակումով համակարգեր, խոսքի սինթեզի մեթոդներ, պարբեր. անտենային կառուցվածքների սահմանային պայմաններ։ Պրոբլեմային լաբորատորիաներում մշակվել են լազերային ճառագայթի ԳԲՀ մոդուլումով լուսահեռաչափներ և լագերային ռադիոհեռաչափներ (Ռ. Մովսիսյան և ուրիշներ)։ Կատարվել են դաշտի տեսությանը և էլեկտրադինամիկային վերաբերող աշխատանքներ (Ա. Իոսիֆյան և ուրիշներ)։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png