Ջրածին (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search


Ջրածին (լատիներէն՝ Hidrogenium), պարբերական համակարգի առաջին տարրն է, նշանակումը՝ H, հիւլէական զանգուածը՝ 1.0079։ Առաջին անգամ մաքուր վիճակին ստացած է Հենրի Քաւենտիշը (անգլերէն՝ Henry Cavendish) 1766 թուականին։ Ան ամէնատարածուած տարրն է տիեզերքին մէջ։ Երկիրի վրա ջրածինը կը գտնուէ հիմնականը միացութիւններու ձեւով։

Ջրածնի հիւլէն կազմուած է մեկ պրոտոն ունեցող միջուկէ եւ մեկ ելեկտրոնէ։ Հանդես կուգայ H2 պարզ նիւթի մը ձեւով։ 1 աթոմական զանգուածով, յայտնի են նաեւ ծանր ջրածիններ՝ տէյթերիւմը (D, աթոմական զանգուածըէ 2) եւ սրիթիւմը (T, աթոմական զանգուածըէ 3), որոնք թթուածնի հետ կը յառաջացնեն ծանր ջուր՝ (M=2Օ)։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրածինը յայտնաբերուած է 16-րդ դարու կեսերուն Փարասելսուսի կողմէ, որ ստացած է երկաթի վրա ծծմբական թթու ազդելով։ 1766 թուականին Քաւենտիշը հաստատած է անոր յատկութիւնները եւ ցոյց տուած է անոր տարբերութիւնը միւս կազերէն եւ անուանած է «այրուող օդ»։ Անթուան Լաւուազիէն 1783 թուականին առաջին անգամ ջրածին ստացաւ ջուրէն եւ ապացուց, որ ջուրը ջրածինի եւ թթուածինի քիմիական միացութիւնն է զայն անուանեց «հիտրոկենիւմ» (հին յունարէն՝ ὕδωρ՝ «ջուր» եւ հին յունարէն՝ γεννάω՝ «կը ծնեմ»), որը կը նշանակէ ջուր ծնող։

Յատկութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերանաւերուն համար որպէս վառելիք կ'օգտագործուէ ջրածնի եւ թթուածնի միացութիւնը:

Ջրածնի կազը կը ձեւաւորէ պայթուցիկ խառնուրդ 4–74% պարունակութեան օդին հետ եւ 5–95% պարունակութեան քղորինի հետ: Պայթիւնը կ'արձակէ ջերմութիւն եւ վառ լոյս[1] Մաքուր թթուաջրածինը կ'արձակէ անդրամանիշակագոյն լոյս եւ թթուածնի մեծ պարունակութեան պարագային անտեսանելի է անզէն աչքին:
H2-ը կը փոխազդէ բոլոր օքսիտացուած տարրերուն հետ: Ջրածինը կրնայ ինքնաբուխ եւ ուժեղ փոխազդէ սենեակի ջերմաստիճանին քղորինի եւ փղուորինի հետ, ձեւաւորելով ջրածնի քղորիտ եւ ջրածնի փղուորիտ, որոնք վտանգաւոր թթուներ են:


Տարածվածութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սաթուրն մոլորակը ջրածինէ եւ հեղիւմէ բաղկացած կազային հսկայ մըն է։

Տիեզերքին մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրածինը կը կազմէ աստղերու եւ Արեգակի զանգուածի մոտ կէսը (փլազմայի ձեւով), Արեգակի մթնոլորտի 84 %-ը, միջաստղային միջավայրի եւ միգամածութիւններու հիմնական մասը։ Աստղերու ընդերքին՝ ջրածինի հիւլէներու միջուկներէն՝ պրոտոններէն կը սինթէզուեն հեղիւմի հիւլէի միջուկներ (ջերմամիջուկային սինթէզ), կ'անջատէ ահռելի քանակներով եռանդ։

Երկրի ընդերքին մէջ եւ կենդանի օրկանիզմներուն մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրածնի պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ (ըստ զանգուածի) 0,15% է, ընդհանուր պարունակութիւնը երկիրին վրայ՝ 1% է (16% ըստ աթոմներու թիւի)։ Ազատ վիճակին կը հանդիպէ հազւադէպ՝ որոշ հրաբխային եւ այլ բնական կազերուն մէջ, օդին մէջ՝ 1•10−4։ Մթնոլորտի վերին շերտերին ջրածինի պարունակութիւնը շատ աւելի մեծ է, մերձերկրեայ տարածութեան մէջ կը յառաջացնէ երկիրի պրոտոնային ռատիացիոն գոտին։

Ջրածինը կը մտնէ ամէնատարածուած նյութի՝ ջուրի (11,19% ըստ զանգուածի), նա ածուխի, քարիւղի, բնական կազերու, կաւերու, կենդանական եւ բուսական օրկանիզմներու բաղադրութեան մեջ։

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Patnaik P. (2007)։ A Comprehensive Guide to the Hazardous Properties of Chemical Substances։ Wiley-Interscience։ էջ 402։ ISBN 0-471-71458-5 
  1. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10206967018640983&set=p.10206967018640983&type=3&theater