Ջուզեպպե Տոմազի դի Լամպեդուզա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ջուզեպպե Տոմազի դի Լամպեդուզա
Tomasi di Lampedusa.jpg
Ծնվել էդեկտեմբերի 23, 1896(1896-12-23)[1][2][3][…]
ԾննդավայրՊալերմո, Իտալիա[4]
Վախճանվել էհուլիսի 23, 1957(1957-07-23)[1][2][3][…] (60 տարեկան)
Վախճանի վայրՀռոմ, Իտալիա[4]
Մասնագիտությունգրող և վիպասան
Լեզուիտալերեն[1]
ՔաղաքացիությունFlag of Italy.svg Իտալիա[5] և Flag of Italy (1861–1946).svg Իտալիայի թագավորություն
ԿրթությունՀռոմի Սապիենզա համալսարան
Ուշագրավ աշխատանքներԸնձառյուծը
ՊարգևներՍտրեգա մրցանակ
Giuseppe Tomasi di Lampedusa Վիքիպահեստում

Ջուզեպպե Տոմազի դի Լամպեդուզա (իտալ.՝ Giuseppe Tomasi di Lampedusa, դեկտեմբերի 23, 1896(1896-12-23)[1][2][3][…], Պալերմո, Իտալիա[4] - հուլիսի 23, 1957(1957-07-23)[1][2][3][…], Հռոմ, Իտալիա[4]), իտալացի արիստոկրատ (Պալմայի 12-րդ դուքս, Լամպեդուսայի 11-րդ իշխան, Իսպանիայի գրանդ) և գրող, որ հայտնի է իր միակ «Ընձառյուծ» (Il Gattopardo) սոցիալ-հոգեբանական վեպով, որը հրապարակվել է նրա մահից հետո և 1959 թվականին արժանացել Ստրեգա մրցանակի[6]: Վեպի հիման վրա 1963 թվականին Լուկինո Վիսկոնտին նկարահանել է նույնանուն ֆիլմը: Գրողի պատվին է անվանվել գլխավոր գոտու 14846 Լամպեդուսա աստերոիդը, որը հայտնաբերվել է 1989 թվականին:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայրական կողմով Ջուզեպպե Տոմազին եղել է ազնվական տոհմի վերջին սերունդը, որը, ըստ որոշ կենսագիրների, սկիզբ է առել Բյուզանդական կայսրությունից: Նա Ջուլիո Տոմազի դի Լամպեդուզայի և Բեատրիչե Մաստրոջովաննի Տասկա Ֆիլանջերի դի Կուտոյի որդին էր, իշխանի տիտղոսը ստացել է հոր մահից հետո՝ 1934 թվականին, մինչ այդ նա կրում էր Պալմայի դուքսի տիտղոսը[6][7]:

Ապագա գրողը ծնվել է Պալերմոյում՝ ստանալով ազնվական ընտանիքի սերունդներին բնորոշ դաստիարակություն: 1915 թվականին ընդունվել է Հռոմի համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը, սակայն 1917 թվականի սեպտեմբերին զորակոչվել է բանակ և ուղարկվել ճակատ: Արդեն հոկտեմբերին նա գերի է ընկել, փորձել է փախչել ռազմագերիների ճամբարից, բայց նրան բռնել են: Երկրորոդ փախուստը, որ կատարվել է 1918 թվականին, հաջող է եղել: Իտալիայում Լամպեդուզան կրկին վերադարձել է ուսմանը, հանձնել ընդամենը մեկ քննություն, որից հետո որոշել է այլևս Հռոմի համալսարան չվերադառնալ: 1920 թվականին ընդունվել է Ջենովայի համալսարան, սակայն հեռացել է նաև այնտեղից: 1942 թվականին արդեն քառասունհինգամյա իշխանը ընդունվել է Պալերմոյի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, սակայն շուտով բացահայտել է, որ իր գիտելիքներին որևէ բան ավելացնել չի կարող[8]: Արդեն քսան տարեկանում նա տիրապետում էր անգլերեն, ֆրանսերեն և գերմաներեն լեզուներին, իսկ հումանիտար գիտելիքների մակարդակը և էրուդիցիան այնքան էին զարմացնում շրջապատողներին, որ զարմիկները նրան անվանում էին «Հրեշ»: Այդ մականվանը Լամպեդուզան լրջությամբ էր վերաբերվում և նրանով էր ստորագրում նամակներն ու շնորհավորանքները[9]: 1926-1927 թվականներին Ջենովայում Լամպեդուզան առաջին անգամ հանդես է եկել որպես գրաքննադատ՝ հրապարակելով եվրոպական պոեզիայի վերաբերյալ երեք հոդված Le opere e i giorni ամսագրում[10]: Դեռևս 1922-1924 թվականներին նա Ջուզեպե Արոմատիզի կեղծանունով 24 կարճ հոդված էր հրապարակել Պալերմոյի «Իլ ջորնալե դի Սիչիլիա» թերթում[7]:

Ալեքսանդրա և Ջուզեպե Տոմազի դի Լամպեդուզաները Պալերմոյում, 1930-ական թվականների նկար

Ընտանեկան կարողության շնորհիվ Լամպեդուզան ազատվել էր փող աշխատելու անհրաժեշտությունից և վարել է արիստոկրատի կյանք, սիրում էր ճանապարհորդել և երկար ժամանակ ապրել է Անգլիայում, Գերմանիայում, Ավստրիայում, Ֆրանսիայում:

1925 թվականին ծանոթացել է բարոնուհի Ալեքսանդրա Բորիսովնա ֆոն Վոլֆի (Ալեքսանդրա Բորիսովնա Վոլֆ ֆոն Շտոմերզեե, 1894—1982) հետ, որը ծնունդով Սանկտ Պետերբուրգից էր, և այցելել է նրանց տոհմական կալվածք Ստամերիենայում 1927 և 1931 թվականներին:

1932 թվականին ամուսնացել է Ալեքսանդրա Բորիսովնա ֆոն Վոլֆի հետ Ռիգայում՝ ուղղափառ Ավետման եկեղեցում: Լատվիացի վավերագրական կինոռեժիսոր Գունար Պիեսիսը որոշ մանրամասներ է նշել, մասնավորապես, եկեղեցական գրառումների գրքում Լամպեդուզան գրանցված է որպես Իոսիֆ Յուլևիչ[11]:

1940 թվականին ամուսինները տեղափոխվել են Պալերմո: Այն բանից հետո, երբ Մուսսոլինիի ղեկավարությամբ Իտալիան պատերազմ է հայտարարել Բրիտանիային և Ֆրանսիային, Լամպեդուզան կրկին զորակոչվել է բանակ՝ ծառայությունն անցնելով հայրենի Պալերմոյում և Տրապանիում: Շուտով նա զորացրվել է առողջական նկատառումներից ելնելով և վերադարձել իր սովորական ապրելակերպին: 1944-1947 թվականներին իշխանը ղեկավարել է Սիցիլիայի Կարմիր խաչը[7]: Այդ ժամանակվանից նա ավելի շատ ժամանակ էր տրամադրում գրականությանը; երեկոները Լամպեդուզա ամուսինները բարձրաձայն կարդում էին հինգ լեզուներով: Նրա հիմնական զրուցակիցը նրա զարմիկն էր՝ բարոն Լուչո Պիկոլո դի Կալանովելան, և քանի որ նա ապրում էր Կապո դ’Օռլանդոյում, 1953 թվականին Լամպեդուզան առաջարկել է Պալերմոյում բնակվող ուսանող Ֆրանչեսկո Օրլանդոյին՝ իրենից վերցնելու անգլերեն լեզվի և գրականության անվճար դասընթացներ: Իր հուշերում Օրլանդոն բացատրել է իշխանի այս քայլը մտավոր մենությունից դուրս գալու ցանկությամբ․ ժամանակի ընթացքում ձևավորվել է ուսանողների մի շրջանակ[12]:

1954 թվականին Լուչո Պիկոլոն իր հաշվին հրապարակել է բանաստեղծությունների ժողովածու՝ ուղարկելով այն Էուջենիո Մոնտալեին: Մոնտալեն նրան առաջարկել է մասնակցել գրական հանդիպմանը Սան Պելեգրինո Տերմեում: Այդ ճանապարհորդության ժամանակ նա իր հետ վերցրել է իր զարմիկին՝ Լամպեդուզային: Ենթադրվում է, որ գրողների հետ շփումը խթնանել է իշխանի սեփական ստեղծագործականությունը. պարզվել է, որ սիցիլիացի մենակյացը ոչնչով չէր զիջում նրանց էրուդիցիայով և ունակություններով: 1954 թվականի վերջին Ջուզեպե Տոմազին սկսել է գրել իր սեփական վեպը[13]:

«Ընձառյուծ». առաջ և հետո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լամպեդուզա տոհմի զինանշանը, որի հերալդիկ գազանի անունով կոչվել է վեպ

Սկզբնական գաղափարը համեստ էր. «Մեկ օր սիցիլիացու կյանքից» պատմվածքը՝ իր մեծ պապի՝ Գարիբալդիի ափ իջնելու օրվա մասին[14]: Սակայն շուտով գաղափարն ընդլայնվել է, և հեղինակը հիշատակում էր «նովելների ցիկլի» մասին, և հոռետեսորեն տեղեկացնում մտերիմներին, որ «Ուլիսսը» գրել ի վիճակի չէ (իշխանը Ջոյսի առաջին երկրպագուներից մեկն էր Իտալիայում[7]): Քննադատները նշում էին, որ վեպը ոչ թե պատմական է, այլ հոգեբանական, որը Լամպեդուզան գրել է իր համար՝ հրաժեշտ տալով աշխարհին: Այդ ժամանակ նա ծանր հիվանդ էր՝ թոքի քաղցկեղ, նա նաև ժառանգ չուներ[7]: Իշխանի խորթ որդին՝ Ջոակինո Լանցա Տոմազին (զարմիկը, որին որդեգրել է մահից քիչ առաջ)[7], Լամպեդուզայի երկերի ժողովածուի նախաբանում մեջբերում է կտակը. «Ես ուզում եմ, որ հնարավոր ամեն ինչ արվի «Ընձառյուծի» հրապարակման համար (համապատասխան ձեռագիրը ամփոփված է մեկ մեծ նոթատետրում), իհարկե, սա չի նշանակում, որ գիրքը պետք է հրատարակվի իմ ժառանգների հաշվին՝ ես դա կհամարեի մեծ նվաստացում»[15]:

Ձեռագիրը մերժվել է երկու հրատարակիչների կողմից և լույս է տեսել 1958 թվականի նոյեմբերի 11-ին «Ֆելտրինելլի» հրատարակչության կողմից: Հաջորդ տարի վեպը արժանացել է հեղինակավոր Ստրեգա մրցանակի, դրան նվիրված երկու հոդված է տպագրել Լուի Արագոնը [6]:

Գրական ժառանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ընձառյուծի» տպագրությունից հետո, 1960-1980-ական թվականներին սկսվել է Ջուզեպե Տոմազի Լամպեդուզայի այլ գործերի հրապարակումը. «Պատմվածքներ» ժողովածու («Racconti», 1961), այդ թվում «Լիգեիա» («Ligheia», նույն «Պրոֆեսորը և ծովահարսը», «La Sirena»), հոդվածներ և էսսեներ, որոնք հայտնաբերվել են գրողի ձեռագրերի մեջ. «Դասախոսություններ Ստենդալի մասին» («Lezioni su Stendhal», 1977), «XVI դարի ֆրանսիական գրականության ներածություն» («Invito alle Lettere francesi del Cinquecento», 1979), «Անգլիական գրականություն: Ակունքներից մինչև XVIII դար» («Letteratura inglese. Dalle origini al Settecento», 1989): Գրականության դասախոսությունները գրվել են Ֆրանչեսկո Օրլանդոյի հետ պարապմունքների համար, և նրանցից յուրաքանչյուրը խորը գրական ուսումնասիրություն է[13]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Babelio (фр.) — 2007.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #120871114 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  5. LIBRIS — 2012.
  6. 6,0 6,1 6,2 Солонович, 2006, էջ 7
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Gatt-Rutter G. Giuseppe Tomasi di Lampedusa // Encyclopedia of Italian Literary Studies. — Routledge, 2006. — P. 1878—1879. ISBN 978-1579583903.
  8. Солонович, 2006, էջ 8
  9. Солонович, 2006, էջ 8—9
  10. Солонович, 2006, էջ 9
  11. Пиесис Г. Подлинный Леопард в самом худшем виде… // Даугава. — 1985. — № 12. — С. 106—117.
  12. Солонович, 2006, էջ 10
  13. 13,0 13,1 Солонович, 2006, էջ 11
  14. Солонович, 2006, էջ 11—12
  15. Солонович, 2006, էջ 18

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Солонович Е. «Леопард» возвращается // Лампедуза, Томази Дж. ди. Гепард: роман. — М.: Иностранка, 2006. — С. 5—18. — ISBN 5-94145-412-0.
  • Gilmour, David The Last Leopard. A life of Giuseppe Tomasi di Lampedusa. — Eland Publishing Ltd, 2007. — ISBN 978-0955010514
  • Basilio Reale, Sirene siciliane. L’anima esiliata in «Lighea» di Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Moretti & Vitali, 2000
  • Gioacchino Lanza Tomasi, Introduzione a «Opere» di Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Mondadori Editore, Milano, 1995 coll. I Meridiani