Ջոն Փել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ջոն Փել
անգլ.՝ John Pell
John Pell.jpg
Ծնվել էմարտի 1, 1611(1611-03-01)[1][2][3][4] կամ մարտի 10, 1611(1611-03-10)
Southwick, Adur, Արևմտյան Սասեքս, Անգլիա
Մահացել էդեկտեմբերի 12, 1685(1685-12-12)[1][2][3][4][5] (74 տարեկանում)
Վեստմինստեր, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա կամ Լոնդոն, Անգլիայի թագավորություն[5]
ՔաղաքացիությունFlag of the United Kingdom.svg Միացյալ Թագավորություն
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, սարկավագ, Վիկարիոս, պրոֆեսոր և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ)Athenaeum Illustre of Amsterdam?[5]
Գործունեության ոլորտթվերի տեսություն, մաթեմատիկա և լեզվաբանություն
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն[6]
Ալմա մատերԹրինիթի քոլեջ[6] և Վեսմինստերի դպրոց
Գիտական աստիճանարվեստների մագիստրոս[6] (1630) և Lambeth degree?[7] (1663)
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[8]
Գիտական ղեկավարHenry Briggs?
Հայտնի աշակերտներJohann Rahn?[6]


Ջոն Փել (անգլ.՝ John Pell, մարտի 1, 1611(1611-03-01)[1][2][3][4] կամ մարտի 10, 1611(1611-03-10), Southwick, Adur, Արևմտյան Սասեքս, Անգլիա - դեկտեմբերի 12, 1685(1685-12-12)[1][2][3][4][5], Վեստմինստեր, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա և Լոնդոն, Անգլիայի թագավորություն[5]), անգլիացի մաթեմատիկոս։ 2003 թվականից ի վեր Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ։

Կենսագրություն և գիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1611 թվականի մարտի 1-ին, Բրայթոնից ոչ հեռու գտնվող անգլիական փոքրիկ քաղաքում՝ Սաուտվիկում (Southwick)։ Դպրոցը ավարտելուց հետո (1624 թ.), 13-ամյա Փելն ընդունվել է Եռամիասնության քոլեջ[9], որտեղ հիմնականում սովորել է լեզուներ և մաթեմատիկա: 1629 թվականին նա ստացել է բակալավրիատի աստիճան, իսկ 1630-ին՝ մագիստրոսի:

Քոլեջը ավարտելուց հետո որոշ ժամանակ զբաղվում է մանկավարժությամբ։ 1638 թվականին նա առաջարկեց «համընդհանուր լեզվի»[10] առաջին նախագծերից մեկը։ Միևնույն ժամանակ նա զբաղվում է հետազոտություններով հանրահաշվական հավասարումների և մաթեմատիկական աղյուսակների կազմման ոլորտում[11]։ Նույն՝ 1638 թվականին Փելը մաթեմատիկական համայնքի ուշադրությունը գրավեց իր «Մաթեմատիկայի գաղափարները» գրքով և ակտիվ նամակագրություն սկսեց Մերսեննայի և այլ նշանավոր գիտնականների հետ[12]։

1644 թվականին Փելը հրավեր է ստացել Ամստերդամի համալսարանից մաթեմատիկայի ամբիոնը ղեկավարելու համար: Մի քանի տարի շարունակ վարել է բանավեճ Լինգոմանտի հետ, ով հայտարարել է, որ ինքը գտել է ճշգրիտ արժեքը: Այս վեճում Փելին աջակցում էին Դեկարտը, Կավալիերին, Թոմաս Հոբսը, Ռոբերվալը և Մերսենը: 1647 թվականին Փելը հրատարակեց իր եզրափակիչ գիտական շարադրանքը՝ «Վեճ Լոնգոմոնտանի հետ շրջանի քառակուսի մակերեսի մասին»[13][14]: Փելի սիրելի թեման դառնում է դիոֆանտյան հավասարումների լուծումը: Այդ թեմային նա համալսարանում դասախոսությունների շարք է նվիրել:

1646-1652 թվականներին Փելը արքայազն Ֆրեդերիկ Հենրիխի հրավերով դասավանդել է հարավ-գոլանդական Բրեդա քաղաքում: Ավելի ուշ նա ներգրավված էր Անգլիական հեղափոխության տագնապային իրադարձություններին և կատարում էր Օլիվեր Կրոմվելի պատվերները[15]: Այնտեղ նա ծանոթացավ և մտերմացավ Յոհան Ռանի հետ և համագործակցեց նրա հետ իր «Գերմանական գրադարան» (Teutsche Algebra, 1659) մենագրությունը պատրաստելու ժամանակ: Հենց այդ գրքում է հայտնվել այն, ինչը հետագայում անվանվեց «Փելի հավասարում»[16][17]

Հետազոտողները, սակայն նմանատիպ հավասարումներ գտել են հնագույն հոնական և հնդկական մաթեմատիկոսների ստեղծագործություններում: Հավասարության լուծման ընդհանուր եղանակը՝ այսպես կոչված «ցիկլային մեթոդը» առկա է եղել 12-րդ դարի հնդկացի մաթեմատիկոս Բրահմագուպտայի ստեղծագործություններում, որը, սակայն չի վկայում այն մասին, որ այս մեթոդը միշտ է, որ հանգեցնում է լուծման: Խնդրի ընդհանուր տեսքը տրվել է ֆրանսիացի մաթեմատիկոս Պիեռ դե Ֆերմայի կողմից, ուստի Ֆրանսիայում այս հավասարումը կոչվում է «Ֆերմատի հավասարում»: Հավասարության ժամանակակից անվանումը ծագել է Լեոնարդ Էյլերի շնորհիվ, որը իր հանրահաշվի մասին աշխատության մեջ սխալմամբ հավասարման հայտնաբերումը վերագրում է Ջոն Փելին[18]:

1661 թվականին Փելը վերադարձել է Անգլիա, որեղ արժանացել է մի շարք պատվավոր մրցանակների և պարգևները, ինչպես նաև դարձել է Թագավորական ընկերության անդամ: 1673 թվականին Լոնդոնում մասնակցել է Լայբնիցի հետ հանդիպմանը: Իր կյանքի վերջում նա կործանվեց և նույնիսկ հայտնվեց պարտքային բանտում:

Հիմնական աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Astronomical History of Observations of Heavenly Motions and Appearances (1634)
  • Ecliptica prognostica (1634)
  • An Idea of Mathematicks (1638)
  • Controversy with Longomontanus concerning the Quadrature of the Circle (1646?)
  • A Table of Ten Thousand Square Numbers (fol.; 1672)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #135609623 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Մակտյուտոր մաթեմատիկայի պատմության արխիվ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Album Academicum — 2007.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Գերմաներեն Վիքիպեդիա — 2001.
  7. Wikipedia — 2001.
  8. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  9. Pell, John, досье колледжа.
  10. Malcolm, Stedall, 2005, էջ 55.
  11. Malcolm, Stedall, 2005, էջ 57.
  12. Malcolm, Stedall, 2005, էջ 73—74.
  13. Aloysius Martinich. Hobbes: A Biography (1999), p. 278.
  14. Andrew Pyle (editor), Dictionary of Seventeenth-Century British Philosophers. (2000), article Pell, John, pp. 638—641.
  15. Sir Samuel Morland (1625—1695).
  16. Florian Cajori. A History of Mathematical Notations: Two Volumes Bound as One (1993 edition), p. 271.
  17. Биография Иоганна Рана Archived 2008-06-12 at the Wayback Machine.
  18. История математики, том II, 1970, էջ 76.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Математика XVII столетия // История математики / Под редакцией А. П. Юшкевича, в трёх томах. — М.: Наука, 1970. — Т. II.
  • Noel Malcolm, Jacqueline Stedall John Pell (1611-1685) and His Correspondence with Sir Charles Cavendish: The Mental World of an Early Modern Mathematician. — Oxford: Oxford University Press, 2005. — ISBN 0-19-856484-8 (անգլ.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]