Ջեմալ Ազմի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ջեմալ Ազմի
Cemal Azmi
Ջեմալ Ազմի.jpg
Ծնվել է 1868(1868)
Ծննդավայր Ottoman flag.svg Արաբկիր,
Օսմանյան Թուրքիա
Մահացել է Ապրիլի 17, 1922
(51-52 տարեկան)
Մահվան վայր Գերմանիա Բեռլին, Գերմանիա
Ազգություն Թուրք
Ազդվել է Պանթյուրքիզմ
Մասնագիտություն Արաբկիրի նահանագապետ
Ծնողներ Օսման Նուրի բեյ
Գյուլշուն Ազմի

Ջեմալ Ազմի (թուրքCemal Azmi, 1868 - ապրիլի 17, 1922), թուրք պետական գործիչ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Արաբկիրի նահանգապետ։ [1]

Եղել է Հայոց Ցեղասպանության կազմակերպիչներից, կազմակերպելով Տրապիզոնի նահանգի հայերի տարհանումն ու բնաջնջումը, ինչ պատճառով ստացել է «Տրապիզոնյան մսագործ» մականունը։ [2]

Տրապիզոնյան կոտորածների համար 1919 թվականի մայիսի 22-ին՝ Երիտթուրքերի դատավարության շրջանակներում, հեռակա կարոգով դատապարտվել է մահվան, սպանվել «Նեմեսիս» գործողության մասնակից հայ վրիժառուներ Արամ Երկանյանի և Արշավիր Շիրակյանի կողմից՝ 1922 թվականի ապրիլի 17-ին։

Մասնակցությունը Հայոց ցեղասպանությունում[խմբագրել]

Եղել է «Հատուկ կազմակերպության» (Թեշքիլաթ-ը մահսուսա) հիմնադիրներից մեկը[3] և մյուս անդամների նման ի վերջո իր մասնակցությունն է ունեցել երիտթուրքական հեղաշրջման և հայկական կոտորածների մեջ[4]։ Մինչև Առաջին աշխարհամարտի բռնկվելը, 1914 թվականի հուլիսի 7-ին նշանակվել է Տրապիզոնի նահանգապետ։ Ազմին շարունակում է կատարել նահանգապետի լիազորությունները Մեծ Եղեռնի ընթացքում։ Ազմիի հրահանգներով կազմակերպվում են հայերի ջարդեր Տրապիզոնում և հարակից շրջաններում։ Առանձնակի դաժանությամբ էր վերաբերվում հայ երեխաների հետ. Նայիլ բեյի համատեղ նախաձեռնությամբ Ազմին կազմակերպում է Սև ծովում բազմահազար հայ կանանց և երեխաների խորտակումը։

Տրապիզոնի ամերիկյան հյուպատոս Օսկար Հայզերը սևծովյան ոճրագործության մասին նշել է. «Այդ գաղափարն ամենևին Նայիլ բեյի սրտով չէր...երեխաներից շատերին դնում էին նավակների մեջ և տեղափոխում այլ վայրեր»։ [5]

Ազմին բացի կոտորածներ կազմակերպելուց, նաև բռնի կերպով հավաքագրում էր մինչև 15 տարեկան հայ աղջիկների և մինչև 10 տարեկան տղաների՝ նրանց տեղափոխելով մուսուլմանների հարեմներ կամ ընտանիքներ։ Ազմիի որդին հոր մահվանից առաջ նշել է. «10-13 տարեկան ամենագեղեցիկ հայ աղջիկներին ես պահում էի ինձ համար։ Նրանցից մեկին ես նվիրել եմ որդուս։ Մնացածին խորտակել եմ ծովում»։ [6]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Բարտով, Օմեր; Մեք, Ֆիլիս (2001). Աստծո անունով: Ցեղասպանությունը և կրոնը քսաներորդ դարում. Նյու Յորք: «Բերգան բուքս». ISBN 9781571812148. http://books.google.co.il/books?id=fnpPf_AxWEgC&printsec=frontcover&dq=In+God%27s+name+:+genocide+and+religion+in+the+twentieth+century&hl=en&sa=X&ei=jLI3UcfQHqW57AbfvYDQBg&redir_esc=y#v=onepage&q=In%20God's%20name%20%3A%20genocide%20and%20religion%20in%20the%20twentieth%20century&f=false. 
  2. Ահաբեկչության պատմությունը հին ժամանակներից մինչև Ալ Քայիդա ([Նաչդր.] տպ.). Բերքլի, Կալիֆորնիա [ԱՄՆ]: Կալիֆորնիայի համալսարանի հրատարակչություն. 2010. p. 195. ISBN 9780520247093. http://books.google.com/books?id=YmpfgNqmVXYC&dq. «Ցեղասպանության կազմակերպիչներից մեկը, Ջեմալ Ազմին՝ «Տրապիզոնյան մսագործ» մականվամբ։» 
  3. «Ցեղասպանության թանգարան»։ «Ցեղասպանության թանգարան» ինստիտուտ։ http://www.genocide-museum.am/eng/chronology.php։ Վերցված է Փետրվարի 14, 2013։ «Տրապիզոնի նախկին նահանգապես և «Թեշքիլաթ-ը մահսուսա» հանցագործ խմբավորման հիմնադիր Ջեմալ Ազմի» 
  4. Աքչամ, Թաներ (1992). Türk Ulusal Kimliği ve Ermeni Sorunu. İletişim Yayınları. p. 155. ISBN 9789754702897. http://books.google.co.il/books?ei=rhsUTo2KCLHRmAXXxcS5DQ&ct=result&id=TjwaAAAAIAAJ&dq=%22Te%C5%9Fkilat-%C4%B1+Mahsusa%22+%22Ermeni%22&q=%22Ermeni+k%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1nda+belli+roller+oynam%C4%B1%C5%9F%22&redir_esc=y. 
  5. Ապրիլի 11, 1919 զեկույց, Միացյալ Նահանգների ազգային արխիվ, R.G. 59. 867. 4016/411.
  6. «Suçluya saygi: Mehmet Cemal Azmi Bey» (թուրքերեն)։ STCG։ http://www.aga-online.org/worship/cemal-azmi.php?locale=tr։ Վերցված է Փետրվարի 14, 2013։ «Ölümünden önce, Türk kimliği altında kendi oğluyla arkadaş olan genç bir Ermeniye övünerek şunları anlattığı bilinmektedir: «En güzel Ermeni kızlarından 10 ila 13 yaş arası olanları kendime ayırdım ve o zaman 14 yaşında olan oğluma hediye ettim. Diğerlerini denizde boğdurdum».»